Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Thân Gỗ Trong Rừng Đặc Dụng Xã Trường Hà, Hà Quảng, Cao Bằng

Luận văn nghiên cứu đa dạng thực vật thân gỗ trong rừng đặc dụng tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, phân tích hệ thực vật và giá trị bảo tồn.

• Tác giả: Vi Quang Hà
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Hoàng Chung
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu đa dạng thực vật thân gỗ trong rừng đặc dụng tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tổng quan về đa dạng sinh học
• 2.1.1. Khái niệm về đa dạng sinh học
• 2.1.2. Tầm quan trọng của đa dạng sinh học
• 2.2. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.2.1. Những nghiên cứu trên thế giới
• 2.2.2. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.2.3. Nghiên cứu về thảm thực vật ở Khu rừng đặc dụng xã Trường Hà
• 2.2.4. Tổng quan về khu vực nghiên cứu
• 2.2.4.1. Địa hình, đất đai
• 2.2.4.2. Khí hậu - thuỷ văn
• 2.2.4.3. Điều kiện dân sinh, kinh tế xã hội
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp kế thừa các tài liệu sẵn có
• 3.3.2. Phương pháp chuyên gia
• 3.3.3. Phương pháp điều tra
• 3.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đa dạng các taxon thực vật
• 4.2. Sự đa dạng về số lượng loài cây
• 4.3. Sự đa dạng chi thực vật
• 4.4. Đa dạng về các họ thực vật
• 4.5. Tổ thành loài thực vật và chỉ số đa dạng sinh học
• 4.5.1. Tổ thành loài thực vật
• 4.5.2. Chỉ số đa dạng thực vật thân gỗ
• 4.6. Thực vật quý hiếm
• 4.7. Đề xuất một số giải pháp kỹ thuật lâm sinh
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về khu vực nghiên cứu

Khu rừng đặc dụng xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng là một trong những khu vực có giá trị sinh học cao. Nơi đây không chỉ là nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật mà còn là khu vực có ý nghĩa lịch sử quan trọng. Khu di tích Pác Bó, nơi có nhiều di tích lịch sử cách mạng, nằm trong khu vực này. Đặc điểm địa hình, khí hậu và thổ nhưỡng tại đây tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của thực vật thân gỗ. Việc nghiên cứu đa dạng thực vật tại khu vực này không chỉ giúp bảo tồn nguồn gen quý hiếm mà còn góp phần vào việc phát triển du lịch sinh thái. Theo số liệu thống kê, khu vực này có nhiều loài thực vật quý hiếm, cần được bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Đặc điểm sinh thái

Khu rừng đặc dụng xã Trường Hà có hệ sinh thái phong phú với nhiều loại cây gỗ lớn và nhỏ. Các loài thực vật tại đây không chỉ đa dạng về số lượng mà còn phong phú về chủng loại. Hệ sinh thái rừng tại đây đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường và cung cấp nguồn tài nguyên cho người dân địa phương. Việc bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực này là rất cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu hiện nay.

II. Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện nghiên cứu về đa dạng thực vật thân gỗ, các phương pháp điều tra thực địa đã được áp dụng. Phương pháp điều tra bao gồm việc thu thập mẫu thực vật, xác định loài và phân tích số liệu. Các mẫu thực vật được thu thập từ nhiều khu vực khác nhau trong rừng, nhằm đảm bảo tính đại diện cho toàn bộ khu vực nghiên cứu. Phương pháp xử lý số liệu được thực hiện bằng cách sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học như chỉ số Shannon-Wiener và Simpson. Những chỉ số này giúp đánh giá mức độ phong phú và sự phân bố của các loài thực vật trong khu vực.

2.1. Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là các loài thực vật thân gỗ trong khu rừng đặc dụng. Các loài này được phân loại theo các họ thực vật khác nhau, từ đó xác định được sự đa dạng về số lượng loài và chi thực vật. Việc xác định các loài thực vật quý hiếm cũng là một phần quan trọng trong nghiên cứu, nhằm đưa ra các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Nghiên cứu này không chỉ có giá trị khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn trong việc bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng tại xã Trường Hà.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu cho thấy khu rừng đặc dụng xã Trường Hà có sự đa dạng cao về thực vật thân gỗ. Tổng số loài thực vật được ghi nhận lên tới hàng trăm loài, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Các chỉ số đa dạng sinh học cho thấy mức độ phong phú và sự phân bố đồng đều của các loài trong khu vực. Đặc biệt, một số loài thực vật có giá trị kinh tế cao đã được xác định, góp phần vào việc phát triển kinh tế địa phương. Kết quả này không chỉ khẳng định giá trị sinh học của khu rừng mà còn mở ra hướng đi mới cho công tác bảo tồn và phát triển bền vững.

3.1. Đề xuất giải pháp bảo tồn

Dựa trên kết quả nghiên cứu, một số giải pháp bảo tồn đã được đề xuất. Cần thiết lập các khu vực bảo tồn cho các loài thực vật quý hiếm, đồng thời tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của bảo tồn thực vật. Việc phát triển du lịch sinh thái cũng cần được chú trọng, nhằm tạo nguồn thu cho địa phương và nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường. Các giải pháp này không chỉ giúp bảo tồn đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững cho xã Trường Hà.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Đa dạng sinh học là nền tảng duy trì sự cân bằng sinh thái, bảo vệ môi trường và lưu giữ nguồn gen phục vụ đời sống con người cũng như sản xuất nông lâm nghiệp. Tuy nhiên, dưới tác động của biến đổi khí hậu toàn cầu và các hoạt động nhân sinh thiếu bền vững như đốt nương làm rẫy, khai thác quá mức và cháy rừng, diện tích thảm thực vật tự nhiên đang bị suy giảm nghiêm trọng. Theo số liệu thống kê của các tổ chức quốc tế (IUCN, UNDP, WWF) được tác giả trích dẫn, thế giới trung bình mất khoảng 20 triệu ha rừng mỗi năm, trong đó nạn phá rừng làm nương rẫy chiếm tới 50%, cháy rừng chiếm 23% và khai thác quá mức chiếm 5–7%.

Khu rừng đặc dụng xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng nằm trong quần thể Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó – nơi gắn liền với dấu mốc lịch sử năm 1941 khi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về nước lãnh đạo cách mạng. Bên cạnh giá trị lịch sử và tiềm năng phát triển du lịch sinh thái, khu rừng đặc dụng này còn lưu giữ nguồn tài nguyên thực vật phong phú trên nền địa hình núi đá vôi. Mặc dù đã có một số đợt khảo sát sơ bộ, song công tác điều tra, phân loại taxon thực vật thân gỗ, đánh giá cấu trúc tổ thành sinh thái và phân hạng mức độ đe dọa của các loài nguy cấp tại đây vẫn chưa được thực hiện một cách đồng bộ và có hệ thống. Do đó, tác giả Vi Quang Hà đã thực hiện đề tài nhằm bổ sung cơ sở dữ liệu khoa học phục vụ công tác quản lý, bảo tồn tài nguyên thực vật và cảnh quan di tích.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu chung: Góp phần bổ sung cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học cho trạng thái rừng ở khu rừng đặc dụng xã Trường Hà nhằm bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật, bảo vệ cảnh quan, di tích lịch sử tại khu vực nghiên cứu.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định được đa dạng loài tại khu rừng đặc dụng xã Trường Hà.
  2. Xác định được các chỉ số đa dạng sinh học tại khu rừng đặc dụng xã Trường Hà.
  3. Xác định được giá trị sử dụng các loài.
  4. Đề xuất một số giải pháp quản lý và bảo vệ đa dạng thực vật thân gỗ đặc biệt các loài quý hiếm, bảo vệ cảnh quan, di tích lịch sử.

Nội dung nghiên cứu của đề tài:

• Nội dung 1: Nghiên cứu tính đa dạng loài tại khu vực nghiên cứu.
• Nội dung 2: Nghiên cứu các chỉ số đa dạng sinh học.
• Nội dung 3: Đánh giá mức độ nguy cấp và giá trị bảo tồn.
• Nội dung 4: Đề xuất một số giải pháp quản lý và bảo vệ nhằm tăng cường tính đa dạng thực vật thân gỗ tại khu vực nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng: Quần xã thực vật thân gỗ, bao gồm các loài cây gỗ, cây bụi thân gỗ, dây leo thân gỗ, cây ký sinh và bì sinh thân gỗ phân bố tại Khu rừng đặc dụng Pác Bó.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng.
• Phạm vi thời gian và dữ liệu: Công trình được thực hiện trong khuôn khổ khóa luận tốt nghiệp giai đoạn 2016–2020 tại Trường Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên, sử dụng số liệu điều tra thực địa kết hợp dữ liệu thống kê tự nhiên, kinh tế - xã hội địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận dựa trên các lý thuyết và khung phân loại lâm học kinh điển trong và ngoài nước:

• Cơ sở lý thuyết về đa dạng sinh học và thảm thực vật: Khái niệm đa dạng sinh học theo 3 cấp độ (di truyền, loài, hệ sinh thái) của E. O. Wilson (1988); các học thuyết phân loại rừng của G. F. Morozov, V. N. Sukachev (nguyên lý sinh địa quần lạc), P. Pogrebnyak (kiểu lập địa), F. E. Clements (học thuyết cực đỉnh - climax), A. F. W. Schimper, và hệ thống phân loại ngoại mạo cấu trúc của UNESCO (1973). Tại Việt Nam, tác giả kế thừa hệ thống phân loại trạng thái rừng của Loschau (1960), phân loại rừng miền Bắc của Trần Ngũ Phương (1970), quan điểm sinh thái phát sinh của Thái Văn Trừng (1978, 2001) và khung phân loại thảm thực vật của Phan Kế Lộc (1985).
• Phương pháp đánh giá đa dạng taxon: Vận dụng phương pháp nghiên cứu hệ thực vật của Nguyễn Nghĩa Thìn (1997) và tiêu chuẩn đánh giá tính đa dạng họ/loài vùng nhiệt đới của A. I. Tolmachev (1974).
• Văn bản đánh giá mức độ nguy cấp và bảo tồn: Sách Đỏ Việt Nam (phần Thực vật, 2007), Danh lục Đỏ các loài bị đe dọa của IUCN (IUCN Red List, 2013), Nghị định số 06/2019/NĐ-CP của Chính phủ và Phụ lục Công ước CITES (2010).

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: Thu thập báo cáo kinh tế - xã hội năm 2018, bản đồ kiểm kê rừng, bản đồ hiện trạng rừng và quy hoạch 3 loại rừng của huyện Hà Quảng và xã Trường Hà.
• Phương pháp chuyên gia: Lấy mẫu và gửi giám định tiêu bản thực vật chưa định danh với sự hỗ trợ của các chuyên gia phân loại thực vật.
• Phương pháp điều tra thực địa:
  • Lập tuyến điều tra: Thiết lập 3 tuyến điều tra cắt vuông góc với đường đồng mức nhằm bao quát các dạng địa hình, sinh cảnh và trạng thái thảm thực vật rừng.
  • Lập ô tiêu chuẩn (OTC): Bố trí các ô tiêu chuẩn tạm thời dọc theo tuyến điều tra với diện tích $500\text{ m}^2$ ($25\text{ m} \times 20\text{ m}$) hoặc $2.000\text{ m}^2$ ($50\text{ m} \times 40\text{ m}$). Thu thập số liệu các cá thể cây gỗ có chiều cao trên 7 m, đo đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) bằng thước dây với độ chính xác đến mm.
• Phương pháp xử lý số liệu: Ứng dụng thống kê toán học trong lâm nghiệp trên phần mềm Microsoft Excel để tính toán:
  • Chỉ số giá trị quan trọng: $IVI_i (%) = \frac{A_i + D_i + RFi_i}{3}$, trong đó $A_i$ là độ phong phú tương đối, $D_i$ là độ ưu thế tương đối (qua tiết diện thân $G_i$), $RFi_i$ là tần suất xuất hiện tương đối. Các loài có $IVI \ge 5%$ được xác định là loài ưu thế sinh thái.
  • Chỉ số đa dạng loài Shannon-Weaver: $H' = -\sum_{i=1}^s \left(\frac{n_i}{N}\right) \ln\left(\frac{n_i}{N}\right)$.
  • Chỉ số đa dạng Simpson: $D = \sum_{i=1}^s \left(\frac{n_i}{N}\right)^2$, với giá trị biến thiên từ 0 đến 1 (càng gần 0 tính đa dạng càng cao).

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Tác giả nêu bật tầm quan trọng của việc nghiên cứu đa dạng sinh học thực vật thân gỗ trong bối cảnh diện tích rừng nhiệt đới suy giảm. Giới thiệu tổng quan về Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng – nơi có khu rừng đặc dụng chứa đựng nguồn gen cây gỗ bản địa quý hiếm nhưng chưa được khảo sát đầy đủ. Phần này xác định rõ mục tiêu chung, 4 mục tiêu cụ thể, 4 nội dung nghiên cứu, cùng ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

• Tổng quan lý thuyết: Trình bày chi tiết các định nghĩa về 3 mức độ đa dạng sinh học (gen, loài, hệ sinh thái) và giá trị kinh tế, môi trường của rừng. Điểm luận các trường phái phân loại thảm thực vật trên thế giới (Liên Xô, Mỹ, Tây Âu, UNESCO) và các công trình phân loại rừng tiêu biểu ở Việt Nam từ năm 1960 đến nay.
• Tổng quan khu vực nghiên cứu:
  • Vị trí địa lý: Huyện Hà Quảng nằm ở phía bắc tỉnh Cao Bằng, tọa độ từ $22^\circ 47' 23''$ đến $23^\circ 00' 00''$ vĩ bắc, $105^\circ 57' 14''$ đến $106^\circ 15' 50''$ kinh đông; xã Trường Hà giáp thị xã Tĩnh Tây (Quảng Tây, Trung Quốc) ở phía bắc.
  • Địa hình - đất đai: Huyện chia thành tiểu vùng thấp (6 xã, 1 thị trấn) và tiểu vùng cao (12 xã). Thổ nhưỡng gồm 3 nhóm chính: đất phù sa, đất xám bạc màu và đất đỏ vàng. Diện tích đất lâm nghiệp toàn tỉnh chiếm 61,1% (408.705 ha).
  • Khí hậu - thủy văn: Nhiệt độ trung bình năm $19,8^\circ\text{C} - 21,6^\circ\text{C}$; lượng mưa tập trung chủ yếu từ tháng 6 đến tháng 9 (chiếm 70–80%); mùa khô từ tháng 11 đến tháng 3 năm sau có lượng bốc hơi cao ($850 - 1.000\text{ mm}$), gây thiếu nước; độ ẩm không khí đạt 84–85%.
  • Dân sinh - kinh tế xã hội: Dân số huyện đạt 33.818 người (năm 2014) gồm 5 dân tộc (Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh), mật độ 75 người/km²; lực lượng lao động nông lâm thủy sản chiếm 66,5%. Khu di tích Pác Bó đón trên 50.000 lượt khách tham quan mỗi năm.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định đối tượng khảo sát là thảm thực vật thân gỗ tại rừng đặc dụng Pác Bó. Mô tả chi tiết phương pháp lập tuyến điều tra vuông góc đường đồng mức, phương pháp thiết lập các ô tiêu chuẩn tạm thời (kích thước $500\text{ m}^2$ hoặc $2.000\text{ m}^2$), quy trình đo đếm đường kính thân $D_{1.3}$ cho cây gỗ cao trên 7 m, cùng các công thức tính toán $IVI$, mật độ, tần suất, hệ số $H'$, chỉ số $D$ và hệ thống phân hạng bảo tồn.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

• Đa dạng các bậc taxon: Ghi nhận 224 loài thực vật thân gỗ thuộc 133 chi và 59 họ, toàn bộ đều thuộc ngành Hạt kín (Magnoliophyta). Tổng hợp 10 họ giàu loài nhất (chiếm 51,34% tổng số loài) và 10 chi giàu loài nhất (chiếm 24,55% tổng số loài).
• Cấu trúc tổ thành loài tầng cây gỗ: Phân tích tỷ lệ $IVI$ và xây dựng công thức tổ thành cho 3 tuyến điều tra thực địa.
• Chỉ số đa dạng sinh học: Tính toán chỉ số $H'$ và $D$ trên 17 ô tiêu chuẩn; đánh giá giai đoạn diễn thế của thảm thực vật rừng.
• Thực vật quý hiếm: Xác định 8 loài cây gỗ có tên trong Sách Đỏ Việt Nam (2007), phân chia theo các cấp độ CR, EN, VU.
• Đề xuất giải pháp lâm sinh: Đưa ra các biện pháp kỹ thuật khoanh nuôi, xúc tiến tái sinh tự nhiên cho trạng thái rừng phục hồi IIB.

Kết quả và đóng góp

1. Đa dạng các taxon thực vật

Toàn bộ 224 loài thực vật thân gỗ được ghi nhận tại khu vực nghiên cứu đều thuộc ngành Hạt kín (Magnoliophyta).

TT	Tên họ thực vật	Số chi	Số loài	Tỷ lệ số loài (%)
1	Lauraceae (Họ Re/Long não)	11	24	10,71%
2	Euphorbiaceae (Họ Thầu dầu)	13	19	8,48%
3	Moraceae (Họ Dâu tằm)	4	18	8,04%
4	Fagaceae (Họ Dẻ)	3	10	4,46%
5	Meliaceae (Họ Xoan)	7	9	4,02%
6	Anacardiaceae (Họ Đào lộn hột)	6	7	3,13%
7	Caesalpiniaceae (Họ Vang)	6	7	3,13%
8	Clusiaceae (Họ Măng cụt/Bứa)	2	7	3,13%
9	Rutaceae (Họ Cam)	5	7	3,13%
10	Rubiaceae (Họ Cà phê)	4	7	3,13%
Tổng	10 họ phong phú nhất	61	115	51,34%

Theo quy chuẩn của Tolmachev A. I. (1974), việc 10 họ giàu loài nhất chiếm 51,34% tổng số loài (vượt ngưỡng 50%) phản ánh sự tập trung loài vào các họ ưu thế. Về cấp họ, có 20 họ có từ 4 loài trở lên (chiếm 33,89%), 39 họ có số loài dưới mức trung bình 3,8 loài/họ (chiếm 66,11%), và 32 họ chỉ có 1–2 chi (chiếm 54,23%), cho thấy mức độ phong phú ở cấp họ.

TT	Tên chi thực vật	Tên họ	Số loài	Tỷ lệ số loài (%)
1	Ficus	Moraceae	13	5,80%
2	Castanopsis	Fagaceae	7	3,13%
3	Litsea	Lauraceae	5	2,23%
4	Machilus	Lauraceae	5	2,23%
5	Syzygium	Myrtaceae	5	2,23%
6	Canarium	Burseraceae	4	1,79%
7	Diospyros	Ebenaceae	4	1,79%
8	Garcinia	Clusiaceae	4	1,79%
9	Mallotus	Euphorbiaceae	4	1,79%
10	Nephelium	Sapindaceae	4	1,79%
Tổng	10 chi lớn nhất	—	55	24,55%

Mười chi giàu loài nhất gồm 55 loài, chiếm 24,55% tổng số loài và 7,52% tổng số chi của hệ thực vật thân gỗ được ghi nhận.

2. Cấu trúc tổ thành tầng cây gỗ

Kết quả điều tra tầng cây gỗ trên 3 tuyến thực địa cho thấy các công thức tổ thành loài ưu thế ($IVI \ge 5%$):

Tuyến điều tra	Số loài ghi nhận	Loài cây gỗ ưu thế ($IVI \ge 5%$)	Trọng số $IVI$ (%)	Công thức tổ thành lâm phần
Tuyến 1 (5 OTC)	43 loài	Bằng lăng ổi (Lagerstroemia calyculata) Chay (Artocarpus tonkinensis) Bời lời nhớt (Litsea glutinosa) Côm trâu (Elaeocarpus sylvestris) Các loài khác (39 loài)	10,83% 5,40% 5,30% 5,21% 73,27%	$10,83\text{Bal} + 5,40\text{Cha} + 5,30\text{Bol} + 5,21\text{Com} + 73,27\text{Lk}$
Tuyến 2 (6 OTC)	37 loài	Sau sau (Liquidambar formosana) Sảng (Sterculia lanceolata) Máu chó lá to (Knema pierrei) Sồi quả vát (Lithocarpus truncatus) Các loài khác (33 loài)	12,71% 5,52% 5,48% 5,35% 70,94%	$12,71\text{Sau} + 5,52\text{San} + 5,48\text{Mau} + 5,35\text{Soi} + 70,94\text{Lk}$
Tuyến 3 (6 OTC)	39 loài	Sau sau (Liquidambar formosana) Vạng (Croton joufra) Xoan đào (Prunus arborea) Các loài khác (36 loài)	6,36% 5,76% 5,21% 82,67%	$6,36\text{Sau} + 5,76\text{Van} + 5,21\text{Xoa} + 82,67\text{Lk}$

3. Các chỉ số đa dạng sinh học

Tính toán trên 17 ô tiêu chuẩn thuộc 3 tuyến điều tra:

• Chỉ số đa dạng Simpson ($D$): Biến động từ 0,0612 (Tuyến 2, OTC 2) đến 0,3778 (Tuyến 2, OTC 6), giá trị trung bình đạt $0,1546$. Giá trị $D$ thấp tiệm cận 0 chứng minh thực vật thân gỗ tại đây có độ đa dạng loài cao.
• Chỉ số đa dạng Shannon-Weaver ($H'$): Biến động từ 1,4061 (Tuyến 1, OTC 1) đến 2,8848 (Tuyến 2, OTC 2), giá trị trung bình đạt $2,1818$.

So sánh với các nghiên cứu của Pandy và cộng sự (2002), giá trị $H'$ trung bình 2,1818 nằm ở khoảng trung gian giữa rừng trồng nhiệt đới và rừng tự nhiên nhiệt đới ẩm bền vững, phản ánh trạng thái thảm thực vật đang trong giai đoạn diễn thế phục hồi tích cực.

4. Thành phần loài thực vật quý hiếm

Có 8 loài thực vật thân gỗ (chiếm 3,57% tổng số loài) được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam (2007):

STT	Tên Việt Nam	Tên khoa học	Cấp bảo tồn (Sách Đỏ VN 2007)
1	Vù hương	Cinnamomum parthenoxylon (Jack.) Meisn	CR (Rất nguy cấp) - A1a,c,d
2	Lá dương đỏ	Alniphyllum eberhardtii Guillaum.	EN (Nguy cấp) - A1+2a,c,d
3	Trai lý	Garcinia fagraeoides	EN (Nguy cấp) - A1c,d
4	Nghiến	Burretiodendron tonkinensis (Gagnep.) Chang & Miau	EN (Nguy cấp) - A1a-d+2c,d
5	Trám đen	Canarium tramdenum Dai & Yakovl.	VU (Sắp nguy cấp) - 1a,c,d+2d
6	Sồi cau	Quercus platycalyx Hickel & A. Camus	VU (Sắp nguy cấp) - B1+2b,c,e
7	Kháo xanh	Cinnadenia paniculata (Hook. f.) Kosterm.	VU (Sắp nguy cấp) - A1c,d
8	Lát hoa	Chukrasia tabularis A. Juss.	VU (Sắp nguy cấp) - A1a,c,d+2d

5. Giải pháp kỹ thuật lâm sinh đề xuất

Do phần lớn diện tích rừng đang ở trạng thái phục hồi IIB với mật độ cây tái sinh cao nhưng kích thước đường kính và chiều cao còn nhỏ, tác giả đề xuất các giải pháp kỹ thuật lâm sinh:

• Áp dụng phương thức khoanh nuôi xúc tiến tái sinh tự nhiên: tiến hành phát dọn dây leo, cỏ dại và cây bụi chèn ép cây tái sinh mục đích nhằm mở rộng không gian dinh dưỡng và cải thiện điều kiện ánh sáng.
• Bảo vệ mầm chồi, thực hiện các biện pháp nuôi dưỡng, phòng trừ sâu bệnh hại cho cây tái sinh.
• Tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tái sinh bằng hạt thông qua việc giữ lại cây mẹ gieo giống và bài cây chặt hạ đúng kỹ thuật.
• Thực hiện nghiêm ngặt quy định phòng cháy chữa cháy rừng theo quy phạm của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; nghiêm cấm chăn thả gia súc tự do trong rừng đặc dụng; ngăn chặn hành vi chặt phá cây mẹ gieo giống và chỉ tận thu cây chết khô, sâu bệnh khi có sự cho phép của cơ quan thẩm quyền.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Tác giả chỉ rõ do điều kiện thời gian nghiên cứu có hạn và địa hình núi đá hiểm trở, việc điều tra lập tuyến và bố trí ô tiêu chuẩn mới chỉ phản ánh kết quả bước đầu của hệ thực vật thân gỗ tại các khu vực tiếp cận được.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Dựa trên phạm vi nghiên cứu, cần mở rộng mạng lưới tuyến điều tra sang các phân khu xa và sinh cảnh núi đá vôi dốc đứng; triển khai nghiên cứu chuyên sâu về động thái tái sinh tự nhiên của 8 loài thực vật quý hiếm (đặc biệt là Vù hương, Nghiến, Trai lý) và theo dõi diễn thế thảm thực vật phục hồi theo thời gian.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học các ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Sinh thái học và Quản lý môi trường tham khảo về phương pháp lập danh lục thực vật, bố trí ô tiêu chuẩn trên địa hình đồi núi, và quy trình tính toán các chỉ số định lượng sinh thái ($IVI, H', D$).
• Hạt Kiểm lâm huyện Hà Quảng, Ban quản lý Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó và chính quyền địa phương xã Trường Hà làm căn cứ khoa học để xây dựng phương án bảo vệ rừng đặc dụng, quy hoạch bảo tồn nguồn gen thực vật quý hiếm kết hợp bảo vệ cảnh quan du lịch lịch sử.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đã ghi nhận tổng cộng bao nhiêu loài thực vật thân gỗ và thuộc ngành thực vật nào?
Khóa luận đã phát hiện và lập danh lục 224 loài thực vật thân gỗ, thuộc 133 chi của 59 họ. Toàn bộ 224 loài này đều thuộc ngành Hạt kín (Magnoliophyta).

2. Họ và chi thực vật nào có số lượng loài phong phú nhất tại khu vực nghiên cứu?
Họ có số loài lớn nhất là họ Re/Long não (Lauraceae) với 24 loài (thuộc 11 chi), tiếp theo là họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) với 19 loài và họ Dâu tằm (Moraceae) với 18 loài. Chi có số loài nhiều nhất là chi Ficus (thuộc họ Moraceae) với 13 loài, tiếp theo là chi Castanopsis (họ Fagaceae) với 7 loài.

3. Chỉ số đa dạng sinh học Shannon-Weaver ($H'$) và Simpson ($D$) trung bình của lâm phần đạt bao nhiêu và phản ánh điều gì?
Chỉ số đa dạng Simpson ($D$) trung bình đạt 0,1546 (gần 0), phản ánh tính đa dạng loài cao. Chỉ số Shannon-Weaver ($H'$) trung bình đạt 2,1818, nằm trong khoảng trung gian giữa rừng trồng nhiệt đới và rừng tự nhiên nhiệt đới ẩm, cho thấy thảm thực vật đang trong quá trình diễn thế tiến triển từ rừng phục hồi lên trạng thái rừng tự nhiên ổn định.

4. Có bao nhiêu loài thực vật quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam (2007) được ghi nhận tại đây?
Khu vực nghiên cứu có 8 loài thuộc Sách Đỏ Việt Nam (chiếm 3,57% tổng số loài), gồm: 1 loài Rất nguy cấp (CR) là Vù hương (Cinnamomum parthenoxylon); 3 loài Nguy cấp (EN) gồm Lá dương đỏ (Alniphyllum eberhardtii), Trai lý (Garcinia fagraeoides), Nghiến (Burretiodendron tonkinensis); và 4 loài Sắp nguy cấp (VU) gồm Trám đen (Canarium tramdenum), Sồi cau (Quercus platycalyx), Kháo xanh (Cinnadenia paniculata), Lát hoa (Chukrasia tabularis).

5. Những loài cây gỗ nào chiếm ưu thế sinh thái cao nhất tại các tuyến điều tra?
Tại Tuyến 1, loài chiếm ưu thế nhất là Bằng lăng ổi (Lagerstroemia calyculata, $IVI = 10,83%$). Tại Tuyến 2 và Tuyến 3, loài chiếm ưu thế cao nhất là Sau sau (Liquidambar formosana) với chỉ số $IVI$ lần lượt là 12,71% và 6,36%.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Vi Quang Hà đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở dữ liệu về 224 loài thực vật thân gỗ thuộc 133 chi, 59 họ tại Khu rừng đặc dụng xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Các phân tích định lượng về chỉ số giá trị quan trọng ($IVI$), chỉ số đa dạng Shannon-Weaver ($H' = 2,1818$) và Simpson ($D = 0,1546$) đã làm rõ cấu trúc tổ thành và xu hướng diễn thế phục hồi tích cực của thảm thực vật. Đồng thời, việc ghi nhận 8 loài cây gỗ quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam là cơ sở thực tiễn quan trọng để triển khai các biện pháp khoanh nuôi xúc tiến tái sinh và bảo tồn cảnh quan Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Rừng là tài nguyên thiên nhiên vô cùng quý giá của trái đất nói chung và của mỗi quốc gia nói riêng. Ngoài chức năng cung cấp những lâm sản phục vụ nhu cầu của con người, rừng còn có chức năng bảo vệ môi trường sinh thái và rừng là nơi lưu giữ các nguồn gen động thực vật phục vụ cho cho các hoạt động sản xuất nông lâm nghiệp. Rừng có được những chức năng đó là nhờ có đa dạng sinh học (ĐDSH). ĐDSH là một trong những nguồn tài nguyên quí giá nhất, vì nó là cơ sở của sự sống còn, thịnh vượng và tiến hoá bền vững của các loài sinh vật trên hành tinh chúng ta.

Nhưng hiện nay cuộc sống con người đang bị đe dọa bởi khí hậu trên trái đất đang bị thay đổi, nhiệt độ tăng lên, ảnh hưởng của hiệu ứng nhà kính đang làm thay đổi tầng ozôn. Một trong những nguyên nhân là lớp thảm thực vật màu xanh bao phủ trên toàn bề mặt trái đất bị phá hoại nghiêm trọng. Hội nghị thượng đỉnh Rio de Janeiro năm 1992 là tiếng chuông báo động cho chính phủ các nước trên hành tinh chúng ta và mọi người có lương tri trên toàn thế giới cảnh tỉnh và có trách nhiệm bảo vệ lớp thảm thực vật xanh của trái đất, trước tiên là bảo vệ tính đa dạng sinh học của nó. Bởi vì đa dạng sinh học đảm bảo cho chúng ta có thức ăn, có nước uống, có không khí trong lành và sự bình an của cuộc sống.

Theo số liệu thống kê của các tổ chức IUCN, UNDP, WWF mỗi năm trên thế giới trung bình mất đi khoảng 20 triệu ha rừng, do rất nhiều nguyên nhân, đặc biệt là do sự kém hiểu biết vì mục đích cuộc sống, vụ lợi cá nhân đốt rừng làm nương rẫy (chiếm tới 50%), bên cạnh đó còn một số nguyên nhân như nạn cháy rừng ( chiếm khoảng 23%), do khai thác quá mức (chiếm khoảng 5 – 7%) do một số nguyên nhân khác ( chiếm khoảng 8%) Bảo tồn ĐDSH ngày nay đã trở nên hết sức quan trọng trên phạm vi toàn thế giới, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang diễn ra và ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống của người dân. Nghiên cứu về ĐDSH hiện nay là một vấn đề có tính chiến m 2 lược, trong đó đa dạng thực vật chiếm vị trí hàng đầu vì thực vật có vai trò quyết định toàn bộ sự sống của các sinh vật khác. Tuy nhiên, thực tế đang đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến bảo tồn ĐDSH cần phải giải quyết như quan hệ giữa bảo tồn và phát triển bền vững hoặc tác động của biến đổi khí hậu đối với bảo tồn ĐDSH. Việt Nam là một nước nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Do vị trí địa lý nên Việt Nam được coi là một trong những trung tâm ĐDSH của Đông Nam Á. Từ kết quả nghiên cứu khoa học trên lãnh thổ Việt Nam, các nhà khoa học nhận định Việt Nam là một trong mười nước ở châu Á và một trong mười sáu nước trên thế giới có tính ĐDSH cao. Khu rừng đặc dụng xã Trường Hà nằm trong khu di tích Pác Bó. Khu di tích Pác Bó là một khu di tích lịch sử cách mạng quốc gia - đặc biệt của Việt Nam, thuộc bản Pác Bó xã Trường Hà huyện Hà Quảng tỉnh Cao Bằng cách trung tâm thành phố Cao Bằng 52 km về phía Bắc, là điểm đầu (km 0) của đường Hồ Chí Minh.

Khu di tích lịch sử Pác Bó được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt. Khu di tích bao gồm: nhà tưởng niệm Bác Hồ, hang Cốc Pó (tên địa phương có nghĩa là "đầu nguồn"), hang Lũng Lạn, hang Ngườm Vài (đều trên núi Các Mác), suối Lê nin, bàn đá nơi Bác Hồ làm việc, nền nhà ông Lý Quốc Súng, nền nhà ông La Thành, v. Ngày 8 tháng 2 năm 1941, khi về nước, Hồ Chí Minh đã sống và làm việc trong hang Cốc Bó và đặt tên dòng suối trước cửa hang là "suối Lênin" và ngọn núi có hang này là "núi Các Mác". Trước năm 1979 hang Cốc Pó rộng khoảng 15m³, trước cửa hang có một con suối lớn chảy ngầm từ trong núi đá ra, nguồn của con suối là bên phía Bắc của ngọn núi này và thuộc lãnh thổ Trung Quốc.

Trong chiến tranh biên giới Việt-Trung năm 1979, quân Trung Quốc đã cho nổ mìn phá hoại hang Cốc Pó. Ngày nay, hang Cốc Pó được khôi phục một phần để phục vụ khách tham quan du lịch. Khu rừng đặc dụng trong xã Trường Hà chứa đựng nhiều nguồn gen quý hiếm có thể phục vụ cho công tác tạo giống và nghiên cứu khoa học, đây là nơi tập m 3 trung nhiều loài động thực vật. Bên cạnh đó còn rất thuận lợi cho phát triền du lịch sinh thái.

Từ những năm 1960 đến nay, khu di tích lịch sử Pác Bó đã được đầu tư xây dựng, cải tạo và bảo tồn, tôn tạo nhiều hạng mục, góp phần quan trọng tôn vinh giá trị di tích. Chính vì vậy, công tác bảo tồn tính đa dạng sinh học, bảo vệ nguồn gen quí cũng như các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác tại Khu di tích đã được nhà nước và Ban quản lý di tích rất quan tâm. Từ khi thành lập, Khu di tích đã có một số cuộc điều tra, đánh giá tài nguyên sinh học nơi đây, bước đầu cũng đã đánh giá được giá trị, tiềm năng và ý nghĩa của khu rừng đặc dụng. Nhưng một số nội dung quan trọng chưa được thực hiện một cách có hệ thống, đó là đánh giá đa dạng sinh học về các taxon phân loại một cách chính xác, yếu tố địa lý cấu thành hệ thực vật, công dụng và mức độ nguy cấp của các loài để từ đó đưa ra các biện pháp bảo tồn thích hợp.

Để góp phần đánh giá tính đa dạng thực vật khu di tích, làm cơ sở cho công tác bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên thực vật nơi đây, vì thế tôi chọn đề tài:“Nghiên cứu đa dạng thực vật thân gỗ trong rừng đặc dụng trên địa bàn xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng”. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Góp phần bổ sung cơ sở dữ liệu về đa dạng sinh học cho trạng thái rừng ở khu rừng đặc dụng xã Trường Hà nhằm bảo tồn và phát triển tài nguyên thực vật, bảo vệ cảnh quan, di tích lịch sử tại khu vực nghiên cứu. Mục tiêu cụ thể + Xác định được đa dạng loài tại khu rừng đặc dụng xã Trường Hà + Xác định được các chỉ số đa dạng sinh học tại khu rừng đặc dụng xã Trường Hà.

+ Xác định được giá trị sử dụng các loài m 4 + Đề xuất một số giải pháp quản lý và bảo vệ đa dạng thực vật thân gỗ đặc biệt các loài quý hiếm, bảo vệ cảnh quan, di tích lịch sử. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong khoa học Đề tài góp phần làm cơ sở đánh giá hiện trạng về tài nguyên thực vật thân gỗ và chỉ ra được tính đa dạng, phong phú và những đặc trưng cơ bản của các trạng thái thảm thực vật tại xã Trường Hà. Ý nghĩa trong thực tiễn Cung cấp các thông tin cơ bản làm cơ sở cho việc bảo tồn tài nguyên thực vật thân gỗ tại xã Trường Hà.

Đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo. m 5 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tổng quan về đa dạng sinh học 2. Khái niệm về đa dạng sinh học Đa dạng sinh học là thuật ngữ chỉ tính phong phú của sự sống trên trái đất, là hàng triệu loài thực vật, động vật và vi sinh vật, là các gien chứa đựng trong các loài và những hệ sinh thái vô cùng phức tạp cùng tồn tại trong môi trường.

Đa dạng sinh học ở 3 mức độ: đa dạng di truyền, đa dạng loài, đa dạng hệ sinh thái. Đa dạng di truyền: Hay còn gọi là đa dạng gen, chỉ sự phong phú về gen và sự khác nhau số lượng của các gen, bộ gen trong mỗi quần thể và giữa các cá thể. Nghiên cứu về đa dạng gen đồi hỏi nhiều thời gian, thiết bị tài chính, kỹ thuật và hiểu biết về đa dạng gen trên thế giới còn ít. Tuy nhiên, đa dạng di truyền có tầm quan trọng đối với bất kỳ một loài sinh vật nào để duy trì khả năng sinh sản hữu thụ, tính bền vững và khả năng thích nghi của các cá thể trong loài với các điều kiện sống luôn luôn biến đổi.

Đa dạng loài: Là sự phong phú về số loài và trữ lượng các loài trong hệ sinh thái. Đây là khái niệm dễ hiểu và dễ nhận thấy trong thực tế vì một danh lục các loài động thực vật ghi nhận được của một dợt khảo sát thực địa chính là đa dạng loài động thực vật ở khu vực đó Hiện nay có khoảng trên 1,4 triệu loài sinh vật đã được mô tả và dự đoán có thể có từ 5 triệu đến 30 triệu loài sinh vật trên trái đất (Wilson, 1988). Đa dạng loài có tầm quan trọng trong việc duy trì tính ổn định của các quần thể và hệ sinh thái. Đa dạng hệ sinh thái: Các quần xã sinh học có quan hệ qua lại với môi trường vật lý tạo thành một hệ sinh thái.

Sự phong phú về môi trường trên cạn và dưới nước của quả đất đã tạo nên một số lượng lớn về hệ sinh thái. Đa dạng về hệ sinh thái là sự phong phú về hệ trạng thái và loại hình của các mối quan hệ giữa quần xã sinh học với môi trường tự nhiên. Tầm quan trọng của đa dạng sinh học Giá trị đa dạng sinh học là không thay thế được đối với sự tồn tại và phát triển của thế giới sinh học trong đó có con người, với kinh tế, xã hội, văn hóa và giáo dục, cụ thể:. Giá trị kinh tế: Đa dạng sinh học là đã, đang và sẽ mãi mãi là nguồn lương thực, thực phẩm, nơi trú ẩn, nguồn giống vật nuôi cây trồng và là nguồn dược liệu quý giá đảm bảo cho loài người tồn tại và phát triển.

Đa dạng sinh học còn cung cấp các nguyên vật liệu cho nhiều nghành nghề như gỗ, nhựa, sợi, da lông, đặc biệt là củi đun cho hàng tỉ con người trên thế giới. Giá trị sinh thái và môi trường: Các hệ sinh thái là cơ sở sinh tồn của mọi loài sinh vật. Nó còn có vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu, làm sạch môi trường không khí, nước, đảm bảo cho các chu trình nước, chu trình nitơ, chu trình cacbon,. Tổng quan về tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước 2.