Đặt vấn đề Ngày nay ĐDSH là mối quan tâm lớn của hành tinh trong đó có Việt Nam. Như chúng ta đã biết Việt Nam là một quốc gia có tính ĐDSH cao và là một trong những điểm nóng về bảo tồn đa dạng sinh học trên thế giới. Cuộc sống của con người đang bị đe dọa bởi khí hậu trên trái đất đang thay đổi, nhiệt độ tăng lên, hiệu ứng nhà kính đang làm thay đổi tầng ozôn. Một trong những nguyên nhân là lớp thảm thực vật màu xanh bao phủ trên bề mặt trái đất bị phá hoại ngiêm trọng.
Vì vậy mỗi chúng ta cần phải có trách nhiệm bảo vệ lớp thảm thực vật màu xanh của trái đất, trước tiên là bảo vệ tính đa dạng sinh học của nó. Bởi vì đa dạng sinh học đảm bảo cho chúng ta có thức ăn, có nước uống, có không khí trong lành và sự bình an của cuộc sống. Tuy nhiên tính đa dạng sinh học ngày nay đang chịu tác động của rất nhiều yếu tố trong đó có cả tác dộng tích cực và tiêu cực. KBT loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn là một trong những KBT được đánh giá là có tài nguyên rừng phong phú.
Trong đó có nhiều loài động thực vật có nguồn gen quý hiếm có thể phục vụ cho công tác chọn tạo giống và nghiên cứu khoa học. Đặc biệt nơi đây có nguồn thực vật thân gỗ rất đa dạng. Đứng trước nguy cơ khi mà các thảm thực vật xanh đang dần bị phá hủy chúng ta cần phải có những giải pháp bảo vệ chúng. Vậy để bảo tồn đa dạng sinh học của KBT nói chung và đa dạng thực vật thân gỗ nói riêng chúng ta cần phải đánh giá tính đa dạng và trước tiên là đánh giá các yếu tố tác dộng đến đa dạng thực vật thân gỗ nơi đây.
Để góp phần làm cơ sở cho công tác bảo tồn và nghiên cứu khoa học chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tính đa dạng thực vật ở các trạng n 2 thái thảm thực vật tại KBT loài & sinh cảnh Nam Xuân Lạc, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn ”. Mục tiêu và yêu cầu của đề tài - Xác định được tính đa dạng thực vật ở các trạng thái thảm thực vật. - Đề xuất một số giải pháp bảo tồn tính đa dạng thực vật tại Khu Bảo tồn Nam Xuân Lạc huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn. Ý nghĩa của đề tài - Ý nghĩa trong khoa học Đề tài nhằm bổ sung những thông tin về đa dạng thực vật tại khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc làm cơ sở cho quản lý và bảo tồn thực vật ở các khu bảo tồn nói riêng.
- Ý nghĩa trong thực tiễn Qua quá trình thực hiện đề tài, sinh viên sẽ được thực hành nghiên cứu khoa học, biết phương pháp phân bổ thời gian hợp lý và khoa học trong công việc để đạt được hiệu quả cao trong công việc đồng thời là cơ sở để củng cố những kiến thức đã học. Các kết quả nghiên cứu và đề xuất của đề tài có thể áp dụng vào việc quản lý và bảo tồn thực vật thân gỗ tại Khu bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc và các địa bàn có điều kiện tương tự. n 3 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Thuật ngữ "đa dạng sinh học" (Biodiversity hay biological diversity) lần đầu tiên được Norse and McManus (1980) giới thiệu, bao gồm hai khái niệm có liên quan với nhau là đa dạng di truyền (tính đa dạng về mặt di truyền trong một loài) và đa dạng sinh thái (số lượng các loài trong một quần xã sinh vật).
Trong Công ước về đa dạng sinh học, thuật ngữ đa dạng sinh học được dùng để chỉ sự phong phú và đa dạng của giới sinh vật từ mọi nguồn trên trái đất, nó bao gồm sự đa dạng trong cùng một loài, giữa các loài và sự đa dạng hệ sinh thái (Gaston and Spicer, 1998).[3] Như vậy đa dạng sinh học là toàn bộ các dạng sống trên trái đất, bao gồm tất cả các nguồn tài nguyên di truyền, các loài, các hệ sinh thái và các tổ hợp sinh thái. Đa dạng sinh học thường được thể hiện ở 3 cấp độ: đa dạng trong loài (đa dạng di truyền), giữa các loài (đa dạng loài) và các hệ sinh thái (đa dạng hệ sinh thái). Vì thế giới sự sống chủ yếu được xem xét ở khía cạnh các loài, nên thuật ngữ ĐDSH thường được dùng như một từ đồng nghĩa của "đa dạng loài", hay "sự phong phú về loài", thuật ngữ dùng để chỉ số lượng loài trong một vùng hoặc một nơi cư trú. ĐDSH nói chung thường được hiểu là số lượng các loài thuộc các nhóm phân loại khác nhau trên toàn cầu.
Tính đến thời điểm năm 1982, các nhà sinh vật học đã biết được tất cả khoảng 1,4 triệu loài sinh vật, chỉ đạt 5 - 10% tổng số các loài ước tính có trên trái đất (Parker 1982, trong A. Điều này có nghĩa là đại đa số các loài sinh vật chưa được con người biết đến và đang có nguy tuyệt chủng trước khi chúng ta biết đến vai trò của chúng đối với sự sống. Vùng có ĐDSH phong phú nhất là vùng nhiệt đới, trong khi đó rừng nhiệt đới (môi trường sống chính của đại đa số sinh vật) đang bị mất đi với tốc độ 11,3 triệu ha/năm (kéo theo từ n 4 20-50% số loài có nguy cơ biến mất). Các rừng rậm nhiệt đới có hơn một nửa số loài của thế giới, mặc dù chỉ chiếm 7% diện tích đất liền của trái đất.
Tuy nhiên mức độ phong phú loài tương đối của quần xã sinh vật rừng nhiệt đới và các kiến thức khoa học về độ phong phú loài của một số bậc phân loại vẫn còn hạn chế. [ 1] Là một HST đặc thù bởi tính đa dạng về loài, rừng gắn liền với việc bảo tồn nguồn gen hay bảo đa dạng các loài, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi hệ thống sinh thái - môi trường do tác động của con người diến ra với tốc độ ngày càng nhanh và phức tạp. Những biến đổi này được gây ra: - Trực tiếp bởi việc thúc đẩy và/hoặc loại bỏ một số loài động, thực vật nhất định của các ngành sản xuất (nông, lâm nghiệp, săn bắn). - Gián tiếp thông qua sự thay đổi khí hậu, ô nhiểm môi trường, sức ép dân số, độc canh và khai thác trắng, … làm thu hẹp cảnh quan tự nhiên/môi trường sống của các loài.
Rừng nguyên sinh có những đặc điểm khác biệt cơ bản về thành phần, cấu trúc và chức năng so với các giai đoạn diễn thế trước đó và thể hiện tiềm năng nguồn gen được chọn lọc và thích ứng cao. Tuy nhiên, diện tích rừng nguyên sinh ngày càng bị thu hẹp. Do vậy các nghiên cứu về những lâm phần rừng nguyên sinh còn lại trên thế giới cần phải làm rõ các tính chất đặc biệt của chúng. Rừng nguyên sinh cùng với các loài và chu trình vật chất của nó là một bộ phận cơ bản của ĐDSH đang bị đe doạ trên phạm vi thế giới.
Vì vậy, việc bảo tồn hay phục hồi các khu rừng, đặc biệt rừng nguyên sinh là mục tiêu chính của các chương trình bảo vệ. Mối quan hệ giữa các loài trong tự nhiên là vấn đề rất phức tạp, trong rừng tự nhiên, đặc biệt là trong rừng tự nhiên hỗn loài, sự đa dạng về loài làm phong phú thêm về cơ cấu mạng lưới thức ăn. Một số tác giả sau khi nghiên cứu đã đi đến kết luận rằng, sự phong phú của loài đã làm tăng tính ổn định về mặt sinh thái cho quần xã sinh vật sinh trưởng, phát triển và lúc đó lượng sinh n 5 khối trên một đơn vị diện tích là tối đa. Trước đây, khi nghiên cứu sự phong phú về loài, các nhà khoa học chỉ mới dừng lại ở mức độ định tính, mô tả.
Các nghiên cứu mới đây nhất đã sử dụng một số chỉ số nhằm đánh giá mức độ đa dạng các loài thực vật thông qua Chỉ số Simpson, Hàm số liên kết Shannon - Weaver (H'), chỉ số hợp lý. Tình hình nghiên cứu trong nước và thế giới 2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước 2. Các nghiên cứu liên quan đến ĐDSH Việt Nam có khoảng 12.000 loài thực vật có mạch, trong đó đã định tên đuợc khoảng 7.000 loài thực vật bậc cao, 800 loài rêu và 600 loài nấm. Tính đặc hữu của hệ thực vật rất cao, có ít nhất là 40% số loài đặc hữu, không có họ thực vật đặc hữu, nhưng có tới 3% số chi thực vật đặc hữu.
Các khu vực: Hoàng Liên Sơn, Tây Nguyên, Bắc và Trung Trường Sơn được coi là trung tâm các loài đặc hữu. [13] Như chúng ta đã biết, tính đa dạng sinh học của một hệ sinh thái tiêu biểu hay một vùng lãnh thổ nào đó đều được biểu hiện trong các phạm trù khác nhau. Trước hết là sự đa dạng các taxon (ngành, lớp, họ, chi, loài…); sau đó là sự đa dạng trong cấu trúc của hệ sinh thái, mối quan hệ tương hỗ giữa các quần hệ, quần xã, tạo nên sự cân bằng sinh thái bền vững, tồn tại một cách tự nhiên; và cuối cùng là vai trò của con người tác động vào sự đa dạng đó để duy trì, phát triển, phá vỡ, huỷ hoại sự cân bằng đó. Việt Nam nằm ở Đông Nam bán đảo Đông Dương có phần đất liền rộng khoảng 330.000 km2, với bờ biển dài khoảng 3200 km, phần nội thuỷ và lãnh hải gần với bờ biển rộng khoảng hơn 22.
Ba phần tư diện tích của cả nước là đồi núi với đỉnh núi cao nhất là Phan Xi Păng 3143m ở phía Tây Bắc. Nơi đây các dãy núi cao được hình thành do sự kéo dài của dãy núi Hymalaya. Mặc dù có những tổn thất quan trọng về diện tích rừng trong một thời kỳ kéo dài nhiều thế kỷ nhưng hệ thực vật nước ta vô cùng phong phú và đa dạng về chủng loại… n 6 Điều đặc biệt là hệ thực vật nước ta giàu những loài cây gỗ, cây bụi, dây leo gỗ…và rất nhiều đại diện cổ tồn tại từ kỷ đệ tam. Theo dự đoán của các nhà thực vật học (Takhtajan, Phạm Hoàng Hộ, Phan Kế Lộc) số loài ít nhất sẽ lên đến 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó có khoảng 2.300 loài được sử dụng làm nguồn lương thực, thực phẩm, làm thuốc chữa bệnh, thức ăn cho gia súc, lấy gỗ, lấy tinh dầu, dầu béo và nhiều loại nguyên liệu khác (Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997) [10], mặt khác hệ thực vật Việt Nam có mức độ đặc hữu cao.