Nghiên Cứu Chính Sách Thương Mại Của Tây Ban Nha Tại Philippines (1593-1898)

Khám phá chính sách đóng cửa và mở cửa của Tây Ban Nha tại Philippines từ thế kỷ 16 đến 19, ảnh hưởng đến lịch sử và văn hóa địa phương.

• Tác giả: Trần Thị Quế Châu
• Người hướng dẫn: PGS.TS Đặng Văn Chương
• Trường học: Đại học Khoa học, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Chính Sách Thương Mại Của Tây Ban Nha Tại Philippines (1593-1898)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỘT SỐ THUẬT NGỮ TÂY BAN NHA SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN
• 2. DANH MỤC CÁC BẢNG
• 3. DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• 4. MỞ ĐẦU
• 4.1. Lý do chọn đề tài
• 4.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 4.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 5. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
• 5.1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước
• 5.2. Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài
• 5.3. Nhận xét về kết quả nghiên cứu
• 5.4. Những vấn đề đặt ra cho luận án
• 6. CHÍNH SÁCH “ĐÓNG CỬA” CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES (1593-1762)
• 6.1. Cơ sở hình thành và bối cảnh Tây Ban Nha thực thi chính sách “đóng cửa”
• 6.2. Quá trình xác lập quyền cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines (1521-1571)
• 6.3. Chính sách thương mại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines trong những thập niên đầu cai trị (1571-1593)
• 6.4. Sự gia tăng những mối đe dọa an ninh chính trị và sức ép cạnh tranh thương mại
• 6.5. Truyền thống độc quyền thương mại của Tây Ban Nha và ảnh hưởng của “Chủ nghĩa trọng thương”
• 6.6. Nội dung và quá trình triển khai thực hiện chính sách “đóng cửa”
• 6.7. Chính sách hạn chế, độc quyền thương mại
• 6.8. Chính sách hạn chế nhập cư, kiểm soát chặt chẽ đối với di trú của người nước ngoài
• 7. TỪ NỚI LỎNG “ĐÓNG CỬA” ĐẾN CHÍNH SÁCH “MỞ CỬA” CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES (1764-1898)
• 7.1. Nhân tố tác động đến sự thay đổi chính sách “đóng cửa” sang “mở cửa”
• 7.2. Sự suy yếu của đế chế Tây Ban Nha và sự kém hiệu quả trong quản lý độc quyền thương mại thế kỉ XVIII, XIX
• 7.3. Sự ra đời của tư tưởng kinh tế chính trị mới ở châu Âu vào thế kỷ XVIII
• 7.4. Anh xâm chiếm Manila (1762-1764) và nhu cầu phục hồi thương mại quốc tế, duy trì quyền cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines
• 7.5. Nội dung và quá trình triển khai thực hiện chính sách “mở cửa”
• 7.6. Chính sách nới lỏng “đóng cửa” (1764-1789)
• 7.7. Chính sách “mở cửa hạn chế” (1789-1833)
• 7.8. Chính sách “mở cửa rộng rãi” (1834-1898)
• 8. NHẬN XÉT VỀ CHÍNH SÁCH “ĐÓNG CỬA” VÀ “MỞ CỬA” CỦA TÂY BAN NHA Ở THUỘC ĐỊA PHILIPPINES
• 8.1. Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” là kết quả của tác động nội tại với bối cảnh quốc tế, khu vực
• 8.2. Tây Ban Nha đã chú trọng mục tiêu chính trị, tôn giáo hơn lợi ích kinh tế trong quá trình thực thi chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” ở Philippines
• 8.3. Khoảng cách lớn giữa ban hành và thực thi chính sách “đóng cửa” ở thuộc địa Philippines
• 8.4. Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” ở thuộc địa Philippines nằm trong “quỹ đạo” chung của đế chế Tây Ban Nha
• 8.5. Đối với Philippines
• 8.6. Đối với Tây Ban Nha
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Chính Sách Thương Mại Của Tây Ban Nha Tại Philippines

Chính sách thương mại của Tây Ban Nha tại Philippines từ năm 1593 đến 1898 là một chủ đề quan trọng trong lịch sử thuộc địa. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về các chính sách thương mại mà còn về tác động của chúng đến nền kinh tế và xã hội của Philippines. Thời kỳ này chứng kiến sự chuyển mình từ chính sách 'đóng cửa' sang 'mở cửa', phản ánh sự thay đổi trong chiến lược của Tây Ban Nha đối với thuộc địa.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Của Chính Sách Thương Mại

Chính sách thương mại của Tây Ban Nha tại Philippines được hình thành trong bối cảnh lịch sử phức tạp. Sự cạnh tranh giữa các cường quốc châu Âu và nhu cầu khai thác tài nguyên đã dẫn đến việc thiết lập các chính sách thương mại nghiêm ngặt.

1.2. Mục Tiêu Của Nghiên Cứu Chính Sách Thương Mại

Mục tiêu của nghiên cứu này là phân tích các chính sách thương mại của Tây Ban Nha và tác động của chúng đến sự phát triển kinh tế của Philippines. Điều này bao gồm việc xem xét các biện pháp hạn chế và mở cửa trong thương mại quốc tế.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Chính Sách Thương Mại Của Tây Ban Nha

Chính sách thương mại của Tây Ban Nha tại Philippines đối mặt với nhiều thách thức. Những vấn đề này không chỉ đến từ nội tại của thuộc địa mà còn từ các yếu tố bên ngoài như sự cạnh tranh từ các cường quốc khác. Việc duy trì độc quyền thương mại và kiểm soát di cư là những thách thức lớn.

2.1. Những Thách Thức Từ Cạnh Tranh Quốc Tế

Sự cạnh tranh từ Bồ Đào Nha và các cường quốc châu Âu khác đã tạo ra áp lực lớn lên chính sách thương mại của Tây Ban Nha. Điều này dẫn đến việc cần thiết phải điều chỉnh các chính sách để bảo vệ lợi ích thương mại.

2.2. Vấn Đề Độc Quyền Thương Mại

Chính sách độc quyền thương mại của Tây Ban Nha đã gây ra nhiều vấn đề cho các thương nhân địa phương. Việc hạn chế nhập khẩu và xuất khẩu đã làm giảm khả năng cạnh tranh của Philippines trên thị trường quốc tế.

III. Phương Pháp Thực Hiện Chính Sách Đóng Cửa Của Tây Ban Nha

Chính sách 'đóng cửa' được thực hiện thông qua nhiều biện pháp khác nhau, bao gồm hạn chế thương mại và kiểm soát di cư. Những biện pháp này nhằm bảo vệ lợi ích của Tây Ban Nha và duy trì quyền lực tại thuộc địa.

3.1. Hạn Chế Thương Mại Quốc Tế

Chính sách hạn chế thương mại đã được áp dụng nghiêm ngặt, với nhiều quy định nhằm kiểm soát hàng hóa xuất nhập khẩu. Điều này đã ảnh hưởng lớn đến nền kinh tế của Philippines.

3.2. Kiểm Soát Di Cư Của Người Nước Ngoài

Việc kiểm soát di cư của người nước ngoài cũng là một phần quan trọng trong chính sách 'đóng cửa'. Tây Ban Nha đã áp dụng nhiều biện pháp để hạn chế sự hiện diện của người nước ngoài tại Philippines.

IV. Chuyển Đổi Sang Chính Sách Mở Cửa Của Tây Ban Nha

Từ giữa thế kỷ XVIII, Tây Ban Nha bắt đầu chuyển sang chính sách 'mở cửa', nhằm khôi phục và phát triển thương mại quốc tế. Sự thay đổi này phản ánh nhu cầu cấp thiết trong việc cải thiện tình hình kinh tế của Philippines.

4.1. Nguyên Nhân Của Sự Thay Đổi Chính Sách

Sự suy yếu của đế chế Tây Ban Nha và áp lực từ các cường quốc khác đã thúc đẩy sự chuyển đổi này. Tây Ban Nha nhận ra rằng việc mở cửa sẽ giúp phục hồi nền kinh tế và duy trì quyền lực tại Philippines.

4.2. Nội Dung Chính Sách Mở Cửa

Chính sách 'mở cửa' bao gồm việc nới lỏng các quy định thương mại và khuyến khích đầu tư từ nước ngoài. Điều này đã tạo ra nhiều cơ hội mới cho nền kinh tế Philippines.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Nghiên cứu về chính sách thương mại của Tây Ban Nha tại Philippines không chỉ có giá trị lịch sử mà còn có thể áp dụng vào các nghiên cứu hiện tại về chính sách thương mại và phát triển kinh tế. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự chuyển đổi chính sách đã có tác động tích cực đến nền kinh tế địa phương.

5.1. Tác Động Đến Nền Kinh Tế Philippines

Chính sách 'mở cửa' đã thúc đẩy sự phát triển kinh tế của Philippines, với sự gia tăng xuất khẩu và đầu tư từ nước ngoài. Điều này đã giúp cải thiện đời sống của người dân địa phương.

5.2. Bài Học Rút Ra Từ Nghiên Cứu

Nghiên cứu này cung cấp những bài học quý giá về việc áp dụng chính sách thương mại trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Sự linh hoạt trong chính sách có thể giúp các quốc gia phát triển bền vững.

VI. Kết Luận Và Tương Lai Của Nghiên Cứu Chính Sách Thương Mại

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy chính sách thương mại của Tây Ban Nha tại Philippines đã trải qua nhiều giai đoạn khác nhau, từ 'đóng cửa' đến 'mở cửa'. Tương lai của nghiên cứu này có thể mở ra nhiều hướng đi mới trong việc tìm hiểu về các chính sách thương mại hiện đại.

6.1. Tương Lai Của Nghiên Cứu Chính Sách Thương Mại

Nghiên cứu về chính sách thương mại cần tiếp tục được mở rộng để hiểu rõ hơn về tác động của nó đến sự phát triển kinh tế và xã hội. Các nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào các khía cạnh khác nhau của chính sách thương mại.

6.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Mới

Các hướng nghiên cứu mới có thể bao gồm việc so sánh chính sách thương mại của Tây Ban Nha với các quốc gia khác trong khu vực Đông Nam Á, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm cho hiện tại.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về lịch sử ngoại giao, thương mại và thể chế thuộc địa tại Đông Nam Á thời kỳ cận đại luôn là tâm điểm của giới sử học quốc tế. Luận án tiến sĩ với đề tài "Chính sách “đóng cửa” và “mở cửa” của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines từ cuối thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XIX" (Chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Mã số: 62.22.03.11) do NCS. Trần Thị Quế Châu thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Đặng Văn Chương tại Đại học Huế là công trình khoa học tiên phong tại Việt Nam tiếp cận một cách toàn diện và hệ thống hóa sự biến chuyển trong đường lối đối ngoại của thực dân Tây Ban Nha tại quần đảo Philippines xuyên suốt hơn ba thế kỷ (1571–1898).

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) được xác định rõ: phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đây chỉ tiếp cận lịch sử Philippines dưới góc độ thông sử tĩnh hoặc tập trung đơn lẻ vào tuyến mậu dịch thuyền buồm Manila Galleon, mà chưa làm rõ mối liên hệ hữu cơ biện chứng giữa sự thay đổi chính sách cai trị thuộc địa với các biến động kinh tế chính trị tại chính quốc bán đảo Iberia và trật tự thương mại toàn cầu. Luận án giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. RQ1: Động lực nội tại và bối cảnh quốc tế nào thúc đẩy Tây Ban Nha chuyển dịch từ khuyến khích tự do thương mại sơ kỳ sang chính sách "đóng cửa" nghiêm ngặt từ năm 1593?
2. RQ2: Quá trình thực thi kiểm soát ngoại thương (Pancada, Boleta) và chính sách cưỡng chế di trú đối với ngoại kiều (Sangleys, người Nhật) diễn ra như thế nào qua các giai đoạn?
3. RQ3: Cuộc chiếm đóng Manila của quân đội Anh (1762–1764) và làn sóng cải cách kinh tế Khai sáng Bourbon đã định hình giai đoạn chuyển tiếp (1764–1789) và mở đường cho chính sách "mở cửa" (1789–1898) ra sao?
4. RQ4: Hệ quả đa chiều của quá trình chuyển đổi thể chế ngoại thương đối với cấu trúc kinh tế - xã hội Philippines và vị thế địa chính trị của đế chế Tây Ban Nha là gì?

Luận án vận dụng khung lý thuyết kết hợp giữa Chủ nghĩa trọng thương (Mercantilism), Chủ nghĩa tự do kinh tế cổ điển (Classical Liberalism), và Thuyết hệ thống thế giới (World-Systems Theory của Immanuel Wallerstein). Quy mô nghiên cứu bao quát toàn bộ lãnh thổ quần đảo Philippines (ngoại trừ các vương quốc Hồi giáo độc lập ở Mindanao và Sulu) trong khung thời gian từ 1571 đến 1898, phân tích hàng trăm văn bản sắc lệnh hoàng gia (Cédulas), báo cáo tài chính thuộc địa (Caja Real), và hiệp ước quốc tế.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu lịch sử quốc tế và trong nước phản ánh hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc về bản chất cai trị của Tây Ban Nha tại Philippines:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Đại diện bởi các học giả truyền thống Tây Ban Nha và các nhà biên niên Công giáo như Blair & Robertson, Antonio de Morga 1609): Nhấn mạnh "sứ mệnh truyền giáo" (Spiritual conquest) và vai trò khai hóa văn minh Kitô giáo, xem chính sách độc quyền thương mại là công cụ bảo vệ an ninh chính trị và thuộc địa trước sự xâm lấn của các thế lực Tin Lành (Hà Lan, Anh) và sự nổi dậy của ngoại kiều Sangleys.
• Luồng quan điểm thứ hai (Đại diện bởi các nhà sử học kinh tế hiện đại như Benito J. Legarda Jr. 1999, Nicholas P. Cushner 1971, Conrado Benitez 1954, Dennis O. Flynn & Arturo Giráldez 1995): Nhìn nhận chính sách "đóng cửa" là biểu hiện cực đoan của Chủ nghĩa trọng thương bảo hộ (Bullionism), kìm hãm sức sản xuất bản địa, biến Manila thành một thương cảng trung chuyển ký sinh (entrepôt) phụ thuộc hoàn toàn vào dòng bạc Tân thế giới (Real de a ocho) và lụa Trung Quốc.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu của Nicholas P. Cushner (Spain in the Philippines, 1971) tập trung vào khía cạnh tài chính công và cải cách triều đại Bourbon nhưng chưa phân kỳ chi tiết các giai đoạn chuyển tiếp từ nới lỏng sang mở cửa hoàn toàn.
2. Công trình của Benito J. Legarda Jr. (After the Galleons, 1999) khai thác sâu sắc sự bùng nổ thương mại thế kỷ XIX nhưng lược bớt giai đoạn thiết lập thể chế đóng cửa thế kỷ XVII–XVIII.

Luận án của NCS. Trần Thị Quế Châu định vị chính xác khoảng trống học thuật này bằng cách liên kết toàn diện tiến trình lịch sử 333 năm, chứng minh rằng chính sách "đóng cửa" và "mở cửa" không phải là hai thái cực cô lập mà là sự điều chỉnh chiến lược tất yếu của một đế chế quân chủ chuyên chế trước áp lực chuyển dịch của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa toàn cầu.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án làm phong phú và mở rộng các lý thuyết cốt lõi trong sử học và kinh tế chính trị:

• Bổ sung cho Thuyết Hệ thống Thế giới (World-Systems Theory): Luận án chứng minh vị thế đặc thù của Manila như một "bán ngoại vi" (semi-periphery) đặc biệt, đóng vai trò bản lề kết nối hai vòng chu chuyển hàng hóa - tiền tệ lớn nhất thế giới lúc bấy giờ: dòng chảy bạc từ Tân Tây Ban Nha (Nueva España) sang châu Á và dòng chảy hàng hóa tiểu thủ công nghiệp từ Trung Quốc sang phương Tây.
• Mở rộng lý thuyết Chuyển đổi Thể chế Thuộc địa (Colonial Institutional Transition): Phân tích sự xung đột giữa thể chế phong kiến bảo thủ Iberia (thể hiện qua hệ thống Encomienda, Casa de Contratación, và Consulado de Manila) với tư tưởng kinh tế thị trường tự do của chủ nghĩa tư bản công nghiệp phương Tây (thông qua sự thâm nhập của các hãng buôn Anh, Mỹ thế kỷ XIX).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng giữa ba lý thuyết nền tảng:

1. Chủ nghĩa trọng thương Tây Ban Nha (Iberian Mercantilism): Giải thích động cơ tích trữ kim loại quý, áp đặt độc quyền hàng hải và ngăn cản thương nhân ngoại quốc tiếp cận thuộc địa.
2. Lý thuyết Cải cách Khai sáng Bourbon (Bourbon Reforms Theory của Campomanes, Floridablanca): Làm rõ bước ngoặt tư duy quản lý kinh tế thuộc địa từ khai thác thụ động thương mại trung chuyển sang đẩy mạnh phát triển nông nghiệp hàng hóa bản địa (Abaca, đường, thuốc lá, cà phê).
3. Lý thuyết Cạnh tranh Địa chính trị Thực dân: Phân tích tương tác giữa Tây Ban Nha với các thế lực đối thủ như Bồ Đào Nha, Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC), và Công ty Đông Ấn Anh (EIC).

Khung phân tích thiết lập các điều kiện biên (boundary conditions) rõ ràng: Phân định ranh giới giữa chính sách được ban hành tại chính quốc qua Luật Thuộc địa (Las Leyes de Indias) với thực tế thực thi lỏng lẻo, tham nhũng và thích ứng linh hoạt tại thuộc địa do khoảng cách địa lý vạn dặm ("Obedezco pero no cumplo" - Vâng lệnh nhưng không thi hành).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được xây dựng dựa trên lập trường nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp phương pháp luận lịch sử - cấu trúc hệ thống. Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa tầng (Multi-level Design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích biến chuyển trong hệ thống chính trị - kinh tế toàn cầu, các cuộc chiến tranh đế quốc (Chiến tranh Kế vị Tây Ban Nha 1701–1714, Chiến tranh Bảy năm 1756–1763) và các hiệp ước quốc tế (Westphalia 1648, Utrecht 1713).
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát cơ cấu tổ chức bộ máy cai trị thuộc địa, mối quan hệ quyền lực giữa Toàn quyền (Gobernador-General), Tòa Thẩm kế (Royal Audiencia), Hội đồng Thuộc địa (Consejo de Indias), và Tổng Giáo phận Manila.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Đánh giá hành vi kinh tế của thương nhân người Hoa (Sangleys), thương nhân bản địa (Indio), tầng lớp trí thức (Ilustrado), và dòng lưu chuyển của các chứng chỉ khoang tàu (Boletas).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu thực hiện nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Thu thập và Khảo chứng Tư liệu Gốc: Khai thác bộ tư liệu đồ sộ 55 tập của Emma Helen Blair và James Alexander Robertson (The Philippine Islands 1493–1898), các sắc lệnh thành lập Real Compañía de Filipinas (1785), và các hiệp ước lưu trữ tại Archivo General de Indias (AGI, Seville) cùng National Archive of Philippines (NAP).
2. Tam giác hóa Dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa các báo cáo hành chính của Toàn quyền Tây Ban Nha với nhật ký hải trình của các thương thuyền nước ngoài (Anh, Pháp, Mỹ) và các công trình nghiên cứu sử học của Philippines, Anh, Mỹ, Tây Ban Nha, Nhật Bản.
3. Phương pháp Thống kê và So sánh Lịch sử: Phân tích chuỗi số liệu kinh tế về số lượng tàu thuyền cập cảng Manila, giá trị hàng hóa xuất nhập khẩu, cơ cấu sản phẩm xuất khẩu (Abaca, đường, cà phê), và biến động ngân sách thuộc địa (Caja Real).
4. Tổng hợp và Khái quát hóa Thể chế: Rút ra các quy luật, đặc điểm và bài học lịch sử mang tính lý luận cao.

Data và phân tích

Cơ sở dữ liệu thống kê của luận án bao gồm:

• 11 Bảng thống kê chi tiết và 4 Biểu đồ phân tích lịch sử: Điển hình như Bảng 2.1 & 2.2 về số lượng thuyền buôn từ Trung Quốc đến Manila (thế kỷ XVI–XVIII); Bảng 3.1 & 3.2 về giá trị xuất nhập khẩu của tàu buôn Anh và Mỹ giai đoạn 1834–1865; Bảng 4.1 về số lượng bạc xuất khẩu từ Tây Ấn; Bảng 4.3 về ngân sách Philippines (1884–1897); Biểu đồ 2.1 về biến động cộng đồng cư dân Nhật Bản (1571–1637); Biểu đồ 3.1 về sự gia tăng dân số người Hoa (Sangleys) qua các thế kỷ.
• Phân tích định lượng kinh tế: Đánh giá tỷ suất lợi nhuận mậu dịch tơ lụa - bạc trắng đạt mức trung bình 100% – 300%, thậm chí chạm mốc 400% ở các thời điểm đỉnh cao thế kỷ XVII; phân tích cán cân thanh toán xuất nhập khẩu Philippines nửa cuối thế kỷ XIX với sự áp đảo của tư bản Anh (chiếm trên 50% thị phần ngoại thương).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án làm sáng tỏ 5 phát hiện mang tính đột phá học thuật:

1. Động lực thực sự của giai đoạn đóng cửa (1593–1762): Chính sách đóng cửa không đơn thuần xuất phát từ ý muốn chủ quan của hoàng gia Tây Ban Nha mà là sự thỏa hiệp quyền lợi kinh tế giữa giới thương nhân thuộc địa Manila với tầng lớp quý tộc thương nghiệp tại chính quốc (Seville và Cadiz) nhằm bảo hộ ngành dệt nội địa Tây Ban Nha trước sự tràn ngập của tơ lụa giá rẻ Trung Quốc.
2. Minh chứng xác thực từ tư liệu gốc về sự thất vọng tài nguyên: Toàn quyền Miguel López de Legazpi đã sớm nhận định về sự thiếu hụt tài nguyên của quần đảo trong báo cáo gửi Phó vương Tân Tây Ban Nha năm 1569:

   "Trước nay tôi vẫn viết rằng nếu hoàng thượng của chúng ta chỉ quan tâm chút ít đến Felipina [Philippines] thì quần đảo này nên được nhìn nhận là chẳng mấy quan trọng bởi hiện tại thứ mang lại lợi nhuận duy nhất là cây quế; …Nếu sau này hoàng thượng mong muốn những thứ quan trọng hơn thì phải lập ra một khu định cư và xây dựng cảng, bến…” (Blair & Robertson, Vol. III, tr. 35).

3. Quy mô và tính chất trung chuyển của thương cảng Manila: Bằng chứng lịch sử chứng minh Manila thời kỳ Galleon là thương cảng "nhập khẩu để tái xuất" thuần túy. Antonio de Morga đã mô tả chi tiết sự phong phú của hàng hóa Đông Á đổ về Manila trong tác phẩm Sucesos de las Islas Filipinas (1609):

   "những cuộn tơ sống, những tấm vải lụa tinh tế với nhiều màu sắc khác nhau, lụa nhung trơn và một số được thêu rực rỡ và thời trang, các loại lụa bóng như satins, taffetas với đủ màu sắc, vải lanh dệt từ cây cỏ, vải bông trắng. Họ còn mang cả xạ hương, cánh kiến trắng và ngà voi... Tôi sẽ không bao giờ có thể kể hết hoặc không bao giờ đủ giấy để viết về những loại hàng hóa đó" (Morga, 1609 / Stanley, 1868, tr. 39).

4. Sự hình thành thương mại toàn cầu sớm: Luận án củng cố luận điểm của nhà sử học C.R. Boxer khi khẳng định vai trò kết nối liên lục địa của Manila:

   "chỉ sau khi người Bồ Đào Nha đến bờ biển Tây Phi, vòng qua Mũi Hảo Vọng, vượt qua Ấn Độ Dương và thiết lập quyền thống trị của họ ở quần đảo hương liệu Indonesia và biển Đông; chỉ sau khi người Tây Ban Nha đạt được mục tiêu tương tự ở Philippines và Thái Bình Dương; chỉ sau đó một sự kết nối thương mại thường xuyên là bền vững mới được thiết lập ở bốn châu lục lớn" (Boxer, 1969, tr. 36-37).

5. Khoảng cách sâu sắc giữa Luật định Hoàng gia và Thực thi Thực tế: Các lệnh trục xuất người Hoa (Sangleys) và cấm tàu ngoại quốc liên tục bị vô hiệu hóa bởi chính quyền thực dân địa phương do nhu cầu nguồn thu thuế (Alcabala), nguồn lao động kỹ nghệ và nhu cầu vay vốn từ các quỹ tín dụng giáo hội (Obras Pías).

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Cung cấp một khung tham chiếu chuẩn mực cho việc nghiên cứu lịch sử đối ngoại Đông Nam Á tiền cận đại; kết nối lịch sử khu vực với mạng lưới mậu dịch bạc toàn cầu.
• Về mặt phương pháp luận: Chứng minh tính hiệu quả của việc kết hợp phân tích văn bản pháp quy (Juridical Analysis) với phân tích định lượng kinh tế (Cliometrics) trong nghiên cứu lịch sử thuộc địa.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Đúc kết các bài học sâu sắc về quản lý ngoại thương, kiểm soát dòng vốn đầu tư quốc tế, chính sách quản trị nhập cư và tầm quan trọng của việc chủ động mở cửa hội nhập kinh tế để tránh nguy cơ tụt hậu thể chế.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn nguồn tư liệu: Chưa thể trực tiếp tiếp cận và khai thác toàn diện các văn bản chữ Hán cổ từ phía thương nhân Minh - Thanh hoặc các tài liệu hải trình gốc bằng tiếng Hà Lan thời kỳ phong tỏa Manila do rào cản ngôn ngữ và điều kiện tiếp cận văn khố.
2. Phạm vi địa lý: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào khu vực đảo Luzon, Visayas và trung tâm đô thị Manila; chưa thể khảo sát chi tiết tác động của chính sách mở cửa đối với các cộng đồng bản địa vùng cao (Igorot) và các tiểu quốc Hồi giáo miền Nam (Sultanate of Sulu).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Nghiên cứu so sánh định lượng sâu giữa cơ chế độc quyền của Manila Galleon với hệ thống độc quyền thương mại của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) tại Batavia.
• Hướng 2: Khảo sát vai trò của mạng lưới kiều dân Phúc Kiến (Hokkien diaspora) trong việc tài trợ và định hình thị trường tài chính tín dụng tại Manila thế kỷ XVIII–XIX.
• Hướng 3: Phân tích sự chuyển dịch từ ý thức hệ thực dân sang sự hình thành phong trào dân tộc chủ nghĩa Philippines thông qua hoạt động khai sáng của tầng lớp Ilustrados hậu kỳ mở cửa.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo chuyên khảo bắt buộc cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Lịch sử Thế giới, Quan hệ Quốc tế và Đông Nam Á học tại Việt Nam; mở ra tiềm năng trích dẫn cao trong các bài báo khoa học quốc tế về lịch sử kinh tế Đông Á.
• Đóng góp cho Sử học Khu vực: Cung cấp luận chứng khoa học vững chắc khẳng định Philippines không nằm bên lề mà là một mắt xích trung tâm khởi phát toàn cầu hóa kinh tế từ thế kỷ XVI.
• Ý nghĩa đối với chính sách hiện đại: Cung cấp luận cứ lịch sử thực tiễn về mối quan hệ biện chứng giữa độc lập tự chủ chính trị với tự do hóa thương mại; bài học về việc xây dựng thể chế kinh tế mở nhưng không biến nền kinh tế thành sân sau phụ thuộc hoàn toàn vào tư bản nước ngoài.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Lịch sử, Quốc tế học: Tiếp cận hệ thống tư liệu gốc chuẩn xác, bảng thuật ngữ tiếng Tây Ban Nha chuyên ngành được đối dịch khoa học (Encomienda, Pancada, Boleta, Sangleys, Audiencia).
• Các nhà hoạch định chính sách kinh tế đối ngoại: Rút ra bài học lịch sử về quản lý ngoại thương, kiểm soát chuỗi cung ứng hàng hải, và bài toán cân bằng lợi ích quốc gia trong quá trình hội nhập quốc tế.
• Sinh viên và độc giả quan tâm đến lịch sử Philippines: Có được cái nhìn khách quan, khoa học, thoát khỏi các định kiến đơn giản hóa về thời kỳ thuộc địa Tây Ban Nha.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã chứng minh thành công rằng mô hình cai trị của Tây Ban Nha tại Philippines là một trường hợp độc nhất vô nhị trong lịch sử thực dân thế giới: Chính sách "đóng cửa" và "mở cửa" không phải do chính quyền bản địa thực hiện (như chính sách Tỏa quốc - Sakoku của Mạc phủ Tokugawa Nhật Bản hay Hải cấm của nhà Minh - Thanh), mà do chính một đế chế thực dân phương Tây áp đặt lên một quốc gia thuộc địa. Luận án mở rộng Thuyết Hệ thống Thế giới khi chứng minh sự hình thành của trục không gian kinh tế xuyên Thái Bình Dương (Manila – Acapulco) sớm hơn nhiều so với các tuyến mậu dịch tư bản công nghiệp Đại Tây Dương.

2. Điểm mới về phương pháp nghiên cứu so với các công trình đi trước?

So với các nghiên cứu trước đây (như Conrado Benitez 1954 hay Huỳnh Văn Tòng 1993 vốn chủ yếu tiếp cận theo lối biên niên sự kiện), luận án áp dụng Phương pháp phân tích cấu trúc - hệ thống (Structural-Systemic Analysis) và Phương pháp đối chiếu đồng đại - lịch đại. NCS đã đặt thể chế thuộc địa Philippines trong mạng lưới quan hệ đa chiều: đối chiếu sắc lệnh từ Madrid, quyết định hành chính từ Phó vương Mexico, hoạt động thương nghiệp của thương nhân Hoa - Nhật, và phản ứng cạnh tranh quân sự của các công ty Đông Ấn Anh, Hà Lan.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Chính sách "đóng cửa" của Tây Ban Nha không hề triệt tiêu hoạt động thương mại của ngoại kiều mà ngược lại, đã tạo ra một nền kinh tế ngầm và hệ thống trung chuyển hàng hóa khổng lồ do chính thương nhân người Hoa (Sangleys) thao túng. Dù chính quyền hoàng gia ban hành nhiều sắc lệnh trục xuất và áp thuế phân biệt đối xử khắc nghiệt (Parian ghettoization), số lượng thương thuyền Trung Quốc đến Manila vẫn duy trì trung bình từ 20 đến 40 thuyền mành mỗi năm, do bộ máy cai trị thuộc địa không thể tồn tại nếu thiếu nguồn cung nhu yếu phẩm và dịch vụ từ cộng đồng này.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án cung cấp hệ thống tra cứu thư mục chi tiết, phân loại nguồn tài liệu lưu trữ sơ cấp (Primary sources) theo từng tập trong bộ 55 tập của Blair & Robertson kèm mã lưu trữ của Archivo General de Indias (AGI), bảng chỉ mục thuật ngữ tiếng Tây Ban Nha, bảng chuyển đổi đơn vị đo lường cổ (Pico, Picul, Quintal, Reals, Peso, League) giúp các nhà nghiên cứu độc lập có thể kiểm chứng và tái lập toàn bộ quy trình khảo chứng dữ liệu.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình thế nào?

Chương trình nghiên cứu hướng tới:

• Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa về toàn bộ các chuyến hải trình Manila Galleon từ 1572 đến 1815.
• Nghiên cứu so sánh mô hình thể chế quản lý thương cảng giữa Manila, Batavia (Jakarta), Malacca, Hội An và Nagasaki trong thế kỷ XVII–XVIII.
• Xuất bản các chuyên khảo quốc tế về tác động của dòng bạc Tân thế giới đối với sự phân tầng xã hội tại Đông Nam Á hải đảo.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và phục dựng một cách khoa học bức tranh toàn cảnh về chính sách "đóng cửa" (1593–1762) và "mở cửa" (1789–1898) của thực dân Tây Ban Nha tại thuộc địa Philippines, xác lập một mốc nghiên cứu chuyên khảo chuyên sâu đầu tiên về chủ đề này trong giới sử học Việt Nam.
2. Công trình làm rõ bản chất của chính sách đối ngoại thuộc địa là sự kết hợp phức tạp giữa tư tưởng bành trướng lãnh thổ, truyền giáo Kitô giáo và bảo hộ độc quyền kinh tế theo Chủ nghĩa trọng thương Iberia.
3. Luận án chứng minh thuyết phục bước chuyển từ "đóng cửa" sang "mở cửa" là hệ quả tất yếu dưới tác động kép: sự suy yếu quyền lực của đế chế Tây Ban Nha sau cuộc chiếm đóng Manila của quân đội Anh (1762–1764) cùng sự trỗi dậy của tư tưởng kinh tế Khai sáng thời Bourbon và áp lực mở rộng thị trường của chủ nghĩa tư bản công nghiệp phương Tây.
4. Nghiên cứu đã xác lập mối liên hệ hữu cơ giữa sự phát triển của nền nông nghiệp hàng hóa xuất khẩu thế kỷ XIX (Abaca, đường, cà phê) với sự ra đời của tầng lớp trí thức tiến bộ bản địa (Ilustrado), tiền đề trực tiếp dẫn tới cuộc Cách mạng Philippines năm 1896 lật đổ ách thống trị thực dân.
5. Luận án mở ra nhiều hướng tiếp cận liên ngành mới cho nghiên cứu lịch sử kinh tế, lịch sử ngoại giao và lịch sử thể chế khu vực Đông Nam Á trong bối cảnh toàn cầu hóa sơ kỳ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu đề tài ở trong nước Lịch sử Philippines nói chung và chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines nói riêng từ lâu đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các học giả Việt Nam. Kết quả của những công trình nghiên cứu có thể phân thành ba nhóm chính: Nhóm thứ nhất: Những công trình viết về lịch sử - văn hóa Philippines Cuốn Lịch sử Philippines: từ thế kỷ XV-XVI đến những năm 1980 (1993) của Huỳnh Văn Tòng; cuốn Lịch sử Philippines (2007) của Cao Minh Chơng, cuốn Tìm hiểu lịch sử văn hóa Philippines, tập 1 (1996) của Đức Ninh chủ biên và cuốn Tìm hiểu lịch sử văn hóa Philippines, tập 2 (2001) của Trung tâm KHXH & NVQG - Viện Đông Nam Á.

Đây là những công trình nghiên cứu về lịch sử và văn hóa của Philippines viết theo lối thông sử nên có ưu điểm là mang tính hệ thống, đề cập đến tình hình Philippines từ thời tiền Tây Ban Nha, quá trình xâm lược đến chính sách cai trị của Tây Ban Nha. Tuy vậy do khai thác nguồn tài liệu còn ít ỏi nên mỗi vấn đề chỉ được trình bày trong những trang viết ngắn, mang tính sơ lược. Nhóm thứ hai: Những công trình viết về chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines Trên tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, trong những năm trở lại đây, rải rác có một số bài viết mang tính gợi mở một số khía cạnh liên quan trực tiếp đến đề tài. Bài viết So sánh chế độ cai trị của của Tây Ban Nha và Mỹ ở Philippines dưới thời thuộc địa của Trần Khánh, số 6, 2011; Chính sách hạn chế thương mại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines (1593-1834) của Đặng Văn Chương – Hà Thị Thơm, số 2, 2011; Tranh giành thương mại và thiết lập chế độ cai trị thuộc địa của Tây Ban Nha ở Philipin thế kỷ XVI-XIX của Bùi Văn Hào – Trần Khánh, số 12, 2011; Thương cảng Manila (Philippines) thế kỷ XVII, số 3, 2010 và Người Hoa ở Philippines dưới thời thuộc Tây Ban Nha (1565-1898), số 7, 2012 của Dương Văn Huy; Manila và dòng chảy bạc Tân thế giới thế kỷ XVI-XVIII của Hoàng Anh Tuấn, Nguyễn Minh Nguyệt.

Những bài viết này góp phần làm sáng tỏ vị trí của Manila trong thương mại Philippines và thương mại thế giới vào thế kỷ XVI, XVIII. Các tác giả đã chỉ ra rằng, trong suốt thời kỳ này, Manila chính là trạm trung chuyển hàng hóa giữa hai thị trường Đông Á và thuộc địa châu Mĩ thông qua thương mại thuyền buồm lớn Manila Galleon. Ngoài ra, những bài viết này còn bước đầu đề cập đến chính sách “đóng cửa” của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines, rõ ràng nhất là chính sách hạn chế thương mại và 10 chính sách phân biệt đối xử với người Hoa. Nhóm thứ ba: Các công trình đề cập đến lịch sử Philippines thời kì Tây Ban Nha trong tổng thể khu vực Đông Nam Á.

Cuốn Lịch sử Đông Nam Á (2005) của Lương Ninh (cb) – Đỗ Thanh Bình – Trần Thị Vinh; Cuốn Đông Nam Á trong thời kì thuộc địa và phong trào giải phóng dân tộc” (từ đầu thế kỉ XVI đến 1945) của Trần Khánh (cb) nằm trong bộ sách Thông sử Đông Nam Á. Hai công trình này cũng đã bước đầu trình bày về quá trình xâm chiếm, sự thiết lập chế độ cai trị và tình hình Philippines dưới sự thống trị của Tây Ban Nha trong tổng thể khu vực Đông Nam Á. Nếu hai công trình kể trên lấy lịch sử các quốc gia Đông Nam Á làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu thì công trình Quan hệ của Nhật Bản với Đông Nam Á thế kỷ XV- XVII (2003) của Nguyễn Văn Kim lại đặt các nước ở Đông Nam Á thời Trung-Cận đại trong quan hệ với Nhật Bản. Trong công trình này có bài viết “Quan hệ của Nhật Bản với Phillipin thế kỷ XVI – XVII”.

Đây là một trong những bài viết hiếm hoi nghiên cứu về quan hệ của Philippines với các nước trong khu vực thời thuộc Tây Ban Nha. Quá trình thực dân hóa của Tây Ban Nha ở Philippines trong vòng 3 thế kỷ còn chứng kiến sự cạnh tranh quyết liệt với các thế lực Phương Tây khác (Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp). Điều này có thể nhận thấy qua một số bài viết của tác giả Lê Thanh Thủy Tiếp xúc và hội nhập thương mại ở Đông Nam Á từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX (2007); Sự hình thành đế chế Anh ở phương Đông và vai trò của Công ty Đông Ấn Anh thế kỷ XVII – XIX (2009); Về sự thành lập công ty Đông Ấn Anh năm 1600 (2011). Các bài viết và công trình kể trên đã góp phần làm rõ quá trình và phương thức xâm nhập của các nước thực dân Phương Tây thông qua hoạt động thương mại và tranh giành độc quyền thương mại ở Đông Nam Á.

Điều này là nhân tố chi phối đến chính sách cai trị của các nước ở khu vực Đông Nam Á nói chung và của Tây Ban Nha ở Philippines nói riêng. Đối với tác giả, những công trình nghiên cứu trên không chỉ là nguồn tài liệu tham khảo cần thiết mà nó còn mở ra những hướng và phương pháp tiếp hệ thống trong việc phân tích những vấn đề đặt ra của luận án. Những sách tham khảo, bài nghiên cứu trong nước chủ yếu cung cấp cho tác giả luận án một cách khái quát về quá trình thiết lập thuộc địa và chính sách cai trị của Tây Ban Nha ở Philippines. Trong bức tranh chung đó, một số tài liệu đã bước đầu đề cập đến một số khía cạnh về quan hệ của Philippines với một số nước trong khu vực (Nhật Bản, Trung Quốc) thời kì thuộc địa Tây Ban Nha.

Tình hình nghiên cứu đề tài ở nước ngoài Sự hiện diện của Tây Ban Nha ở quần đảo Philippines nói chung và chính sách đối ngoại của Tây Ban Nha ở thuộc địa Philippines nói riêng đã được nhiều nhà sử học châu Á, Âu, Mĩ quan tâm nghiên cứu qua nhiều giai đoạn dưới nhiều góc độ khác nhau. Nhóm thứ nhất: Các công trình đề cập đến công cuộc xâm chiếm thuộc địa và tình hình kinh tế - chính trị - xã hội của Đế chế Tây Ban Nha trong bối cảnh châu Âu từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX Trước hết, phải kể đến những công trình “nhập môn” về Lịch sử Tây Ban Nha như “Spain, A Modern History”) của Rhea Marsh Smith, (1965) và “A History of Spain” của Charles E. Chapman, (1966) hay cuốn “Tây Ban Nha –ba ngàn năm lịch sử” của nhà nghiên cứu lịch sử Tây Ban Nha Antonio Dominguez Ortiz, được Nxb thế giới ấn hành năm 2009. Bên cạnh khái quát toàn bộ lịch sử Tây Ban Nha theo biên niên sử, các công trình này đã tập trung phân tích tình hình Tây Ban Nha dưới triều đại Charles I (1516-1556), Philip II (1556-1598), thời kì khủng hoảng và suy vong (1598-1700) và tình hình Tây Ban Nha trong thế kỉ XVIII.

Tiếp đến là những công trình về lịch sử Tây Ban Nha thời kì Đế chế như cuốn “Imperial Spain 1469-1716” của J.Elliot (1963) đã trình bày trọn vẹn giai đoạn quan trọng nhất trong Lịch sử Tây Ban Nha thời sơ kì cận đại, từ sự thống nhất ngai vàng giữa Aragon và Castilla năm 1469 đến năm 1716, khi cuộc chiến tranh thừa kế ngôi báu (1701-1714) kết thúc. Công trình này đã cung cấp những kiến thức nền tảng về lịch sử, về mối quan hệ giữa những biến động chính trị với những chính sách kinh tế của Tây Ban Nha ở thuộc địa châu Mĩ, là cơ sở quan trọng để có những so sánh trong khi nghiên cứu về chính sách của Tây Ban Nha ở Philippines. Cuốn “Golden Age Spain” của Henry Kamen đã trình bày một cách khái quát về quá trình ra đời Chế độ chuyên chế Tây Ban Nha vào cuối thế kỷ XV và sự hình thành của Đế chế Tây Ban Nha vào đầu thế kỷ XVI. Trong đó, tác giả đã tập trung lý giải những nguyên nhân đưa đến sự suy tàn của Đế chế Tây Ban Nha vào nửa sau thế kỷ XVII.

Công trình “Lịch sử ngoại giao cận đại (thê kỷ XVI-XVIII)” của V.Pochemkin (2001) (cb), bản dịch của Nguyễn Trung, Học viện quan hệ Quốc tế, Hà Nội đã khái quát quan hệ quốc tế ở châu Âu thời kỳ cận đại. Đây là thời kỳ suy tàn của đế chế Tây Ban Nha đánh dấu bằng sự kiện cuộc chiến tranh kế vị Tây Ban Nha, đồng thời là thời kỳ mạnh lên của chủ nghĩa tư bản Anh và sự tranh giành của Anh và Pháp trong việc giành quyền thống trị châu Âu. 12 Công trình “Lịch sử chủ nghĩa tư bản từ 1500 đến 2000” của Michel Beard (2002) là công trình mang tính lý luận và thực tiễn về các giai đoạn của sự phát triển của chủ nghĩa tư bản. Nhìn nhận dưới góc độ vĩ mô, tác giả cho rằng từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX các nước châu Âu đều bị chi phối bởi hai tư tưởng kinh tế chính trị đó là Chủ nghĩa trọng thương (mercantilism) và Chủ nghĩa tự do (Liberalism).

Thế kỉ XVI, được coi là “chủ nghĩa tư bản thương nghiệp”: các tầng lớp tư sản ngân hàng và tài chính, các nhà nước nắm những phương tiện chinh phục và thống trị, một thế giới quan coi trọng của cải và sự làm giàu. Thế kỉ XVIII được biết đến là thế kỉ ánh sáng, thế kỉ của tinh thần Pháp, nó còn là thế kỉ mở rộng những trao đổi hàng hóa, đặc biệt của thương mại thế giới và sự tiến bộ về sản xuất hàng hóa, nông nghiệp và chế biến, với giá hàng tăng và dân số gia tăng. Công trình còn dừng lại phân tích sự suy tàn của Tây Ban Nha vào cuối thế kỷ XVI, nửa đầu thế kỷ XVII. Tác giả cho rằng, từ năm 1580, Tây Ban Nha trở thành “siêu cường về lãnh thổ” trên thế giới nhưng sự thất bại của “Armada vô địch” năm 1588 khiến Tây Ban Nha chìm sâu vào một sự suy thoái không lường được [2, tr.

Công trình “Lịch sử kinh tế của các nước (ngoài Liên Xô) - Thời đại phong kiến của F.Poolianxki đã dành dung lượng khá lớn để phân tích những hậu quả kinh tế của các cuộc phát kiến địa lí, trong đó có sự ra đời của đế quốc thuộc địa. Ở chương IX, tác giả đã phân tích khá sâu nội dung Lịch sử kinh tế Tây Ban Nha vào các thế kỷ XVI- XVII. Trong khi phân tích những nguyên nhân của sự phát triển kinh tế Tây Ban Nha trong các thế kỷ XVI-XVII, tác giả đã phân tích các hình thức bóc lột thuộc địa của thực dân Tây Ban Nha.