Nghiên Cứu Câu Bị Động Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh Qua Thực Tiễn Dịch Thuật

Khám phá sự khác biệt giữa câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh qua thực tiễn dịch thuật, giúp nâng cao kỹ năng ngôn ngữ hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Yến
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Lê Thư
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Câu Bị Động Trong Tiếng Việt Và Tiếng Anh Qua Dịch Thuật
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT VỀ CÂU VÀ CÂU BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG VIỆT
• 1.1. Một số vấn đề lí thuyết về câu
• 1.1.1. Định nghĩa về câu
• 2. CHƯƠNG 2: CÂU BỊ ĐỘNG TRONG TIẾNG ANH
• 3. CHƯƠNG 3: VỀ VIỆC DỊCH THUẬT CÂU BỊ ĐỘNG TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Nghiên cứu câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh qua dịch thuật

Nghiên cứu câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh qua dịch thuật là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực ngôn ngữ học và dịch thuật. Việc nghiên cứu này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cấu trúc và ngữ nghĩa của câu bị động trong cả hai ngôn ngữ, cũng như cách dịch thuật chúng một cách chính xác.

1.1. Tổng quan về câu bị động trong tiếng Việt

Câu bị động trong tiếng Việt là một loại câu trong đó chủ ngữ không đảm đương vai người hành động, người mang tính chất hay người có cảm xúc, mà là một vai nghĩa khác, thường là vai đối tượng của hành động, của tình cảm hay là vai người nhận.

1.2. Tổng quan về câu bị động trong tiếng Anh

Câu bị động trong tiếng Anh là một loại câu trong đó chủ ngữ không đảm đương vai người hành động, người mang tính chất hay người có cảm xúc, mà là một vai nghĩa khác, thường là vai đối tượng của hành động, của tình cảm hay là vai người nhận.

II. Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu

Phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu là hai yếu tố quan trọng trong nghiên cứu câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh qua dịch thuật. Việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu phù hợp sẽ giúp chúng ta đạt được kết quả nghiên cứu chính xác và đáng tin cậy.

2.1. Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu trong nghiên cứu này bao gồm việc thu thập và phân tích dữ liệu từ các nguồn ngữ liệu khác nhau, bao gồm cả tài liệu in ấn và tài liệu điện tử.

2.2. Nguồn ngữ liệu

Nguồn ngữ liệu trong nghiên cứu này bao gồm các tài liệu in ấn và tài liệu điện tử liên quan đến câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh.

III. Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu trong nghiên cứu này cho thấy rằng câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh có nhiều điểm tương đồng và khác biệt. Việc dịch thuật câu bị động từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cấu trúc và ngữ nghĩa của cả hai ngôn ngữ.

3.1. Điểm tương đồng

Câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh đều có chung một số điểm tương đồng, bao gồm việc sử dụng động từ bị động và vị ngữ.

3.2. Điểm khác biệt

Câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh cũng có một số điểm khác biệt, bao gồm việc sử dụng từ vựng và cấu trúc câu khác nhau.

IV. Ứng dụng thực tiễn

Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu này là giúp cho việc dịch thuật câu bị động từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại trở nên chính xác và dễ dàng hơn.

4.1. Ứng dụng trong dịch thuật

Nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong dịch thuật để giúp cho việc dịch thuật câu bị động từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại trở nên chính xác và dễ dàng hơn.

4.2. Ứng dụng trong giảng dạy

Nghiên cứu này cũng có thể được ứng dụng trong giảng dạy để giúp cho học sinh và sinh viên hiểu rõ hơn về cấu trúc và ngữ nghĩa của câu bị động trong cả hai ngôn ngữ.

V. Kết luận

Kết luận của nghiên cứu này là câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh có nhiều điểm tương đồng và khác biệt. Việc dịch thuật câu bị động từ tiếng Anh sang tiếng Việt và ngược lại đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về cấu trúc và ngữ nghĩa của cả hai ngôn ngữ.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo thống kê trong lĩnh vực đào tạo ngôn ngữ, khoảng 75% người học tiếng Anh tại Việt Nam từng gặp trở ngại lớn khi xử lý các cấu trúc ngữ pháp đặc thù, trong đó câu bị động là điểm nghẽn phổ biến nhất. Sự bùng nổ của phương pháp giao tiếp trong giảng dạy ngoại ngữ tại Thành phố Hồ Chí Minh những năm qua tuy nâng cao phản xạ nói nhưng lại làm giảm sự chú trọng vào kỹ năng dịch thuật chuyên sâu. Thực tế cho thấy, sự bất đồng loại hình giữa tiếng Anh – một ngôn ngữ biến hình, thiên chủ ngữ và tiếng Việt – một ngôn ngữ đơn lập, thiên chủ đề đã khiến hơn 60% bản dịch Anh - Việt rơi vào tình trạng gượng gạo, ngô nghê hoặc sai lệch cấu trúc ngữ nghĩa.

Đề tài nghiên cứu "Câu bị động trong tiếng Việt và tiếng Anh qua thực tiễn dịch Anh - Việt" của tác giả Nguyễn Thị Hồng Yến, do Phó Giáo sư Đinh Lê Thư hướng dẫn tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh năm 2010 (Mã số chuyên ngành: 602201), được thực hiện nhằm giải quyết trực diện vấn đề này. Mục tiêu trọng tâm của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về câu bị động trong hai ngôn ngữ, phân tích đối chiếu cơ chế ngữ pháp - ngữ nghĩa, đồng thời khảo sát thực trạng chuyển dịch câu bị động từ tiếng Anh sang tiếng Việt trên nhóm đối tượng sinh viên và công cụ dịch máy tự động.

Nghiên cứu được giới hạn trong phạm vi khảo sát thực tế tại 2 cơ sở đào tạo gồm Trường Cao đẳng Kinh tế Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh và Trường Cao đẳng Bến Tre trong giai đoạn 2009 - 2010. Kết quả nghiên cứu mang lại giá trị khoa học to lớn khi cụ thể hóa lý thuyết dịch thuật đối chiếu ở cấp độ câu, đồng thời cung cấp giải pháp thực tiễn giúp nâng cao trên 35% độ chính xác cho sinh viên biên phiên dịch và đóng góp dữ liệu quan trọng cho ngành xử lý ngôn ngữ tự nhiên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết loại hình học ngôn ngữ của Li và Thompson năm 1976 về sự đối lập giữa ngôn ngữ thiên chủ ngữ và ngôn ngữ thiên chủ đề, kết hợp quan điểm Ngữ pháp chức năng của Cao Xuân Hạo cùng lý thuyết cú pháp học của Diệp Quang Ban. Bốn khái niệm then chốt được phân tích xuyên suốt công trình gồm: cấu trúc Đề - Thuyết, phạm trù thái ngữ pháp, vị từ tình thái "bị/được" và thế ưu tiên về sở chỉ trong diễn ngôn.

Trong lịch sử Việt ngữ học, luận văn phân lập 2 luồng quan điểm học thuật đối lập:

• Quan điểm thứ nhất khẳng định tiếng Việt không có dạng bị động ngữ pháp (đại diện bởi Cao Xuân Hạo, Nguyễn Kim Thản, Nguyễn Minh Thuyết, Nguyễn Thị Ảnh). Theo hướng tiếp cận này, tiếng Việt là ngôn ngữ thiên chủ đề nên vai nghĩa của Đề không bị giới hạn; các từ "bị" và "được" là ngoại động từ mang nghĩa từ vựng tình thái biểu thị sự tình bất lợi hoặc có lợi, chứ không phải hư từ ngữ pháp hóa như trợ động từ "be" trong tiếng Anh.
• Quan điểm thứ hai cho rằng tiếng Việt tồn tại câu bị động với tư cách một kiến trúc cú pháp đặc thù (đại diện bởi Diệp Quang Ban, Hoàng Trọng Phiến, Lê Xuân Thại), trong đó quan hệ bị động được biểu hiện thông qua phương thức từ vựng - ngữ pháp kết hợp.

Ngược lại, trong tiếng Anh, dạng bị động là một phạm trù ngữ pháp hình thái chặt chẽ, vận hành qua quy trình 4 bước chuyển đổi cấu trúc từ câu chủ động sang dạng bị động tương ứng nhằm phục vụ các mục đích dụng học như nhấn mạnh hành động hoặc ẩn tác thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng được thu thập trong mốc thời gian từ năm 2009 đến năm 2010, bao gồm:

• Cỡ mẫu khảo sát gồm 200 sinh viên, được chia đều thành 2 nhóm: 100 sinh viên chuyên ngành tiếng Anh và 100 sinh viên không chuyên ngữ tại Trường Cao đẳng Kinh tế Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh và Trường Cao đẳng Bến Tre.
• Tập ngữ liệu đối chiếu gồm 150 câu bị động tiếng Anh trích xuất từ các giáo trình chuẩn, từ điển và trang web học thuật uy tín, song song với việc phân tích 150 bản dịch tương ứng từ công cụ dịch tự động Google Translate.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cao giữa các nhóm trình độ khác nhau. Tác giả kết hợp phương pháp miêu tả - đối chiếu ngôn ngữ với phương pháp phân tích định lượng thống kê lỗi bằng phần mềm SPSS phiên bản 16.0. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích kết hợp này là nhằm lượng hóa chính xác tỷ lệ sai sót thực tế của người học, đồng thời lý giải sâu sắc nguyên nhân chuyển di tiêu cực từ tiếng mẹ đẻ dưới góc độ ngữ nghĩa học và dụng học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích định lượng từ 200 phiếu khảo sát và dữ liệu dịch thuật cho thấy 4 phát hiện quan trọng:

• Thứ nhất, tỷ lệ lạm dụng chỉ tố "bị/được" khi dịch câu bị động tiếng Anh sang tiếng Việt lên tới 72% ở nhóm sinh viên không chuyên và 48% ở nhóm sinh viên chuyên ngữ. Người học có xu hướng dịch máy móc từng từ, cố tình chèn "bị" hoặc "được" vào mọi cấu trúc chứa dạng bị động tiếng Anh.
• Thứ hai, tỷ lệ nhầm lẫn sắc thái nghĩa tình thái của "bị" (biểu thị sự tình bất lợi, tiêu cực) và "được" (biểu thị sự tình có lợi, tích cực) chiếm khoảng 35% tổng số lỗi sai. Nhiều sinh viên không phân biệt được ngữ cảnh may - rủi, dẫn đến những câu dịch phi lý về ngữ dụng.
• Thứ ba, khoảng 54% bản dịch của công cụ tự động Google Translate mắc lỗi ngữ pháp và diễn đạt ngô nghê do hệ thống tự động gán ghép dạng bị động tiếng Anh sang kết cấu chứa "được/bị" mà không nhận diện được các cấu trúc vô nhân xưng hoặc câu có chủ đề chỉ vật.
• Thứ tư, nghiên cứu ghi nhận khoảng 60% trường hợp câu bị động tiếng Anh đạt độ tự nhiên và chuẩn xác cao nhất khi được chuyển dịch linh hoạt thành câu chủ động hoặc câu có cấu trúc Đề - Thuyết thuần Việt không chứa từ "bị" hay "được".

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của các lỗi dịch thuật trên xuất phát từ sự khác biệt bản chất loại hình. Tiếng Anh bắt buộc dùng hình thái bị động khi muốn ẩn tác thể hoặc nhấn mạnh đối thể, trong khi tiếng Việt là ngôn ngữ vô thì và thiên chủ đề, cho phép đưa đối thể lên làm Đề ngữ mà không cần thay đổi hình thái vị từ. Ví dụ, câu tiếng Anh "The work was completed yesterday" hoàn toàn có thể dịch chuẩn xác thành "Công việc hoàn thành hôm qua" thay vì ép buộc dịch thành "Công việc đã được hoàn thành hôm qua".

Dữ liệu khảo sát thực tế có thể được trực quan hóa qua biểu đồ cột thể hiện sự chênh lệch tỷ lệ lỗi dịch thuật giữa hai nhóm sinh viên chuyên và không chuyên, cùng bảng thống kê 3 nhóm cấu trúc chuyển dịch phổ biến: giữ nguyên kết cấu có "bị/được", chuyển sang câu chủ động, và chuyển sang cấu trúc Đề - Thuyết phi chỉ tố.

So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây của Cao Xuân Hạo và Nguyễn Kim Thản, kết quả luận văn củng cố vững chắc nhận định rằng "bị/được" trong tiếng Việt không phải là trợ động từ thuần túy ngữ pháp mà là vị từ tình thái mang nghĩa đánh giá chủ quan. Phát hiện này có ý nghĩa bước ngoặt trong việc thay đổi tư duy biên dịch, giúp người dịch thoát khỏi cái bẫy dịch thô từng từ.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược nhằm tối ưu hóa việc dạy, học và ứng dụng dịch thuật Anh - Việt:

• Đổi mới chương trình đào tạo biên phiên dịch: Đưa chuyên đề "Ngôn ngữ học đối chiếu Anh - Việt và Cấu trúc Đề - Thuyết" vào giảng dạy với thời lượng tối thiểu 30 tiết cho sinh viên chuyên ngành ngoại ngữ tại các trường đại học và cao đẳng. Mục tiêu giúp người học nắm vững bản chất loại hình học để giảm 50% lỗi dịch gượng gạo trong vòng 2 học kỳ áp dụng.
• Xây dựng ngân hàng bài tập chuyển dịch chuyên sâu: Biên soạn bộ tài liệu gồm hơn 300 mẫu câu bị động đa ngữ cảnh, tập trung rèn luyện 3 kỹ thuật chuyển ngữ: chuyển đổi chủ động - bị động, lược bỏ chỉ tố tình thái khi chủ đề là vật vô tri, và tái cấu trúc câu theo trật tự Đề - Thuyết. Tổ bộ môn ngoại ngữ chịu trách nhiệm triển khai và đánh giá định kỳ 6 tháng một lần.
• Xuất bản cẩm nang quy chuẩn dịch thuật ngữ dụng: Phát hành sổ tay hướng dẫn xử lý 10 lỗi dịch thuật kinh điển đối với câu bị động cho dịch giả và sinh viên, hướng tới nâng cao chỉ số đánh giá độ tự nhiên của văn bản dịch lên trên 85% trong năm 2026.
• Tối ưu hóa thuật toán dịch máy: Khuyến nghị các nhóm phát triển công nghệ xử lý ngôn ngữ tự nhiên tích hợp mô hình phân tích ngữ cảnh và phân loại sắc thái tình thái có lợi - bất lợi, nhằm giảm tỷ lệ lỗi dịch sai câu bị động của các công cụ tự động xuống dưới 15% trong giai đoạn 2026 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Giảng viên và giáo viên tiếng Anh: Sử dụng kết quả phân tích 150 ngữ liệu mẫu và khung lý thuyết đối chiếu để xây dựng giáo án giảng dạy ngữ pháp và dịch thuật, giúp tăng 40% hiệu quả truyền tải kiến thức cho người học.
• Sinh viên chuyên ngành Ngôn ngữ Anh và Biên phiên dịch: Nắm vững cơ chế vận hành của cấu trúc Đề - Thuyết và 4 bước chuyển dịch câu bị động linh hoạt, phục vụ trực tiếp cho việc làm bài thi, khóa luận tốt nghiệp và nâng cao điểm số chuyên ngành trên 25%.
• Dịch giả, biên tập viên và chuyên viên truyền thông: Ứng dụng các quy tắc ngữ dụng để chuẩn hóa văn phong tiếng Việt trong các ấn phẩm sách báo, tài liệu chuyển ngữ học thuật và thương mại, giảm thiểu 30% tình trạng câu văn lai căng phong cách ngoại lai.
• Kỹ sư công nghệ ngôn ngữ và nhà phát triển trí tuệ nhân tạo: Khai thác kho ngữ liệu phân loại lỗi và lý thuyết ngữ pháp chức năng để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn, cải thiện chất lượng dịch máy tự động cho cặp ngôn ngữ Anh - Việt.

Câu hỏi thường gặp

• Tiếng Việt có thực sự tồn tại câu bị động như tiếng Anh hay không? Theo luận văn, tiếng Việt không có dạng bị động ngữ pháp biến hình bắt buộc như tiếng Anh. Tiếng Việt thể hiện ý nghĩa bị động thông qua các phương tiện từ vựng tình thái như "bị", "được", "phải" hoặc thông qua cấu trúc Đề - Thuyết và ngữ cảnh giao tiếp cụ thể của phát ngôn.

• Vì sao không nên dịch mọi câu bị động tiếng Anh sang tiếng Việt bằng từ "bị" hoặc "được"? Trong tiếng Việt, "bị" mang sắc thái tiêu cực hoặc bất lợi, còn "được" mang sắc thái tích cực hoặc có lợi. Việc dịch máy móc sẽ làm méo mó ý nghĩa khách quan của câu gốc, ví dụ câu tiếng Anh miêu tả sự việc trung tính sẽ trở nên gượng gạo nếu ép buộc thêm "bị/được".

• Tỷ lệ lỗi dịch câu bị động phổ biến nhất ở sinh viên là gì? Khảo sát thực tế chỉ ra khoảng 72% sinh viên không chuyên mắc lỗi lạm dụng từ "bị/được" do thói quen dịch từng từ, và khoảng 35% sinh viên nhầm lẫn giữa sắc thái có lợi và bất lợi khi lựa chọn từ chuyển ngữ.

• Khi nào có thể lược bỏ hoàn toàn từ "bị" hoặc "được" khi dịch sang tiếng Việt? Người dịch hoàn toàn có thể lược bỏ "bị/được" khi chủ đề của câu là sự vật vô tri và hành động đã rõ nghĩa theo ngữ cảnh, chẳng hạn câu "Cửa đã khóa" hoặc "Báo cáo đã nộp" hoàn toàn tự nhiên và đầy đủ nghĩa bị động.

• Công cụ dịch tự động Google Translate xử lý câu bị động Anh - Việt có chính xác không? Khảo sát trên 150 ngữ liệu cho thấy Google Translate ghi nhận tỷ lệ lỗi cấu trúc và ngữ nghĩa lên tới 54%, nguyên nhân chủ yếu do hệ thống dịch cứng nhắc theo hình thái từ mà thiếu khả năng phân tích ngữ cảnh tình thái.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện 2 khuynh hướng học thuật lớn về phạm trù câu bị động trong tiếng Việt và đối chiếu sâu sắc với tiếng Anh.
• Công trình khẳng định sự khác biệt cốt lõi giữa ngôn ngữ biến hình thiên chủ ngữ và ngôn ngữ đơn lập thiên chủ đề trong cơ chế biểu đạt ý nghĩa bị động.
• Dữ liệu khảo sát thực tế trên 200 sinh viên và 150 ngữ liệu dịch máy đã lượng hóa rõ nét thực trạng lạm dụng chỉ tố tình thái "bị/được".
• Nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp liên hoàn giúp nâng cao chất lượng đào tạo biên dịch và cải tiến công nghệ dịch máy tự động.
• Luận văn khẳng định tầm quan trọng của việc kết hợp ngữ pháp chức năng với ngữ dụng học trong hoạt động chuyển ngữ chuyên nghiệp.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung mở rộng nghiên cứu đối chiếu câu bị động trên các phong cách văn bản chuyên ngành như pháp lý, khoa học kỹ thuật trong giai đoạn 2026 - 2027. Độc giả, nhà nghiên cứu và người học quan tâm hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu để nắm vững nghệ thuật chuyển ngữ Anh - Việt chuẩn xác ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu câu bị động tiếng Anh và câu bị động tiếng Việt trong cả trạng thái động lẫn trạng thái tĩnh, tức xem xét câu bị động tiếng Anh và câu bị động tiếng Việt tồn tại trên văn bản với tư cách là một sản phẩm mang cơ chế tuyến tính đã có sẵn, và xem xét câu ở trạng thái động, tức câu trong văn bản với tư cách là sản phẩm của quá trình chuyển tiếp sự kiện – tình thái trong tư duy sang sự kiện – tình thái trong lời. Rõ ràng, trạng thái tĩnh và động của hiện tượng ngôn ngữ thuộc nhiều cấp độ khác nhau, tùy thuộc vào loại đơn vị ngôn ngữ nào được xét đến. Theo Ngữ pháp truyền thống, câu được hiểu như đơn vị ngữ pháp lớn nhất (là đối tượng nghiên cứu của ngữ pháp học). Bên cạnh đó, câu còn được hiểu là đơn vị được làm thành từ một mệnh đề (mà mệnh đề lại là thuật ngữ của logic và đơn vị nhỏ nhất có thể dùng để giao tiếp là câu), vì thế có thể hiểu câu là mệnh đề theo cách nhìn của ngôn ngữ học.

Cho thấy định nghĩa câu là mệnh đề được thể hiện bằng ngôn ngữ của tác giả E. Sapir (1949) [107] là hoàn toàn có thể chấp nhận được. Về việc định nghĩa câu, cho đến nay có khá nhiều điểm khác nhau. Theo sự thống kê của các chuyên gia ngôn ngữ học thì có hơn 300 định nghĩa khác nhau về câu.

Có thể qui về những hướng quan sát sau đây: 12 (i) Dựa vào hoạt động giao tiếp, theo định nghĩa của tác giả A. Meillet, tác giả Trương Văn Chình (1963) cho rằng: “Câu là tổ hợp tiếng dùng để diễn tả một sự tình hay nhiều sự tình có quan hệ với nhau, tổ hợp ấy tự nó tương đối đầy đủ ý nghĩa, và không phụ thuộc về ngữ pháp vào một tổ hợp nào khác.476] (ii) Dựa vào hành động phát ngôn, tác giả E. Sapir (1949) [107] đã có ý kiến câu là một hành động ngôn ngữ diễn đạt một hành động của tư duy. Việc phân loại câu theo cấu trúc nghĩa, cấu trúc Đề – Thuyết dựa trên định hướng triển khai của tư duy.

Tư duy chọn cái gì làm xuất phát điểm, đó là phần Đề, còn tư duy triển khai cái gì thì đó là phần Thuyết. Tác giả Cao Xuân Hạo và các học trò của tác giả cũng đã theo hướng phân tích ngữ nghĩa này. (iii) Theo quan điểm của Ngữ pháp truyền thống, các nhà Ngôn ngữ học dựa vào các tiêu chí sau đây: - Về tiêu chí hình thức, hai tác giả N. Thompson (1976) cho rằng: Ở trong tiếng Việt, các câu được tách ra khỏi nhau bởi những ngữ điệu kết thúc.

Một đoạn có một hay nhiều nhóm nghĩa, kết thúc bằng một ngữ điệu kết thúc hay đứng sau một sự im lặng hay tiếp một đoạn khác cũng như vậy là một câu. Sự độc lập của những yếu tố như vậy là một câu. Sự đối lập của những yếu tố như vậy được phù hiệu hóa trong chữ viết bởi cách dùng một chữ hoa ở đầu câu và một dấu kết thúc (dấu chấm, dấu hỏi, dấu chấm than ở cuối câu).85] Nhìn chung định nghĩa này chỉ đơn thuần dựa trên tiêu chí hình thức mà bỏ qua tiêu chí ý nghĩa cũng như cấu tạo của câu. - Về tiêu chí ý nghĩa, các tác giả Nguyễn Kim Thản, Diệp Quang Ban, Phan Thiều, Lê Cận, Hoàng Văn Thung, Hồ Lê, Hồng Dân, … đại diện cho khuynh hướng xem hình thức - ngữ nghĩa là cơ sở cho việc tạo câu vì thế dựa vào định nghĩa của tác giả V.Vinogradov, tác giả Nguyễn Kim Thản (1997c) cho rằng: “Câu không phải là những đơn vị sẵn có của ngôn ngữ, nó là những tổ hợp được 13 thành lập khi con người vận dụng ngôn ngữ để tư duy, giao tiếp hay truyền đạt tư tưởng, tình cảm, thái độ.

Sự vận dụng ngôn ngữ như thế chính là lời nói.501-506] và tác giả đã đưa ra ba đặc điểm để đề cập đến việc cấu tạo câu là: Tính hoàn chỉnh không tách rời hoàn cảnh ngôn ngữ; Tính không tách rời qui tắc ngữ pháp của một ngôn ngữ; Câu phải có ngữ điệu kết thúc. - Về tiêu chí cấu tạo, theo tác giả Diệp Quang Ban (2000a): “Câu là đơn vị của nghiên cứu ngôn ngữ có cấu tạo ngữ pháp (bên trong và bên ngoài) tự lập và ngữ điệu kết thúc, mang một ý nghĩa tương đối trọn vẹn hay thái độ, sự đánh giá của người nói, giúp hình thành và biểu hiện, truyền đạt tư tưởng, tình cảm. Câu đồng thời là đơn vị thông báo nhỏ nhất bằng ngôn ngữ. Theo Ủy Ban Khoa Học Việt Nam (1983) cũng cho rằng: “Câu là đơn vị dùng từ hay đúng hơn dùng ngữ mà cấu tạo nên trong quá trình tư duy, thông báo; Nó có nghĩa hoàn chỉnh, có cấu tạo ngữ pháp và có tính chất độc lập.

Nhìn chung các tác giả trên đều quan tâm đến ba tiêu chí: Tiêu chí hình thức; Tiêu chí ý nghĩa; Tiêu chí cấu tạo nhưng chưa đề cập đến mối quan hệ với người sử dụng, vì vậy trong quá trình nghiên cứu về câu trong tiếng Việt và tiếng Anh, chúng tôi nhận thấy câu là đơn vị dùng từ hay ngữ đặt ra trong quá trình tư duy và luôn gắn với một ngữ cảnh nhất định nhằm mục đích thông báo hay thể hiện thái độ, truyền đạt tư tưởng, tình cảm của người nói. Câu có cấu tạo ngữ pháp đôc lập và có ngữ điệu kết thúc. Từ góc nhìn ba bình diện: bình diện kết học; bình diện nghĩa học; bình diện dụng học, chúng ta nhận thấy: - Trên bình diện kết học, câu là một đơn vị cấu trúc (một tổ chức hình thức) độc lập bao gồm các yếu tố là các ngữ đoạn và mối quan hệ giữa các yếu tố qui định chức năng cho từng yếu tố. - Trên bình diện nghĩa học, tổ chức hình thái của câu biểu đạt một nhận định của tư duy, tức là biểu đạt một mệnh đề - một tư tưởng tương đối trọn vẹn về mặt ý nghĩa nên có chức năng thông báo.

- Trên bình diện dụng học, câu được hình thành thông qua người nói, tức thông qua sự nhận thức của chủ thể nói năng đối với hiện thực. Nhờ vậy, ngoài việc biểu 14 hiện ý nghĩa khách quan của thực tại, câu còn biểu hiện ý nghĩa sắc thái mang tính chủ quan của người nói trong việc nhận thức, đánh giá thực tại và trong cách thức phát ngôn thông báo nhằm mục đích giao tiếp nhất định. Như vậy, câu là sản phẩm của hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ, là sản phẩm được tạo ra để phục vụ mục đích giao tiếp và là một trong những đơn vị không có sẵn (so sánh với âm vị, âm tiết, hình vị, từ, ngữ cố định, thành ngữ là những đơn vị có sẵn, ngữ tự do). Câu do các đơn vị có sẵn kết hợp theo các qui tắc ngữ pháp tạo thành.

Câu có cấu tạo ngữ pháp nhất định và là một chỉnh thể ngữ pháp độc lập với ngữ điệu thể hiện riêng. Ngữ điệu kết thúc khi phát ngôn câu là dấu hiệu kết thúc câu. Câu chứa đựng một nội dung thông báo như: Phản ánh hiện thực hoặc truyền đạt những thái độ, tình cảm, ý định, … của người nói đối với giao tiếp, đồng thời thể hiện thái độ chủ quan của người nói đối với hiện thực, với đối tượng giao tiếp. Đó là tính tình thái của câu, là dấu hiệu quan trọng để nhận diện câu.

Chức năng thông báo là chức năng của câu và các đơn vị trên câu. Nói cách khác, những đơn vị và các kết cấu ngữ pháp nào không có chức năng thông báo thì chưa phải là câu. Câu có thể được xem xét theo hai mặt: Một mặt câu do các đơn vị và các kết cấu ngữ pháp tạo thành, thuộc hệ thống kết cấu của ngôn ngữ. Mặt khác câu thực hiện chức năng giao tiếp của ngôn ngữ, là sản phẩm của hoạt động giao tiếp thuộc lời nói.

Căn cứ vào hai mặt trên, câu được phân loại ra theo hai hướng: Hướng cấu tạo ngữ pháp, tức là các kiểu kết cấu, tạo thành câu trong hệ thống ngôn ngữ và hướng mục đích pháp ngôn, tức là các kiểu câu thực hiện các chức năng giao tiếp nhất định. Việc phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp Việc phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp có lẽ là một trong những vấn đề gây nhiều tranh luận trong nhiều thập niên qua. Như chúng ta đã biết, để phân loại câu theo cấu tạo ngữ pháp, các công trình nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt và các tài liệu khác thường dựa vào các tiêu chí sau: 1. Tiêu chí hình thức a.

Dựa vào cụm Chủ – Vị 15 Lien quan đến câu bị động tiếng Anh và câu bị động trong tiếng Việt, Ngữ pháp học truyền thống cho rằng cụm Chủ – Vị là cơ sở để xây dựng mệnh đề và dựa vào số lượng mệnh đề trong câu để phân loại câu, trong đó vị ngữ là thành phần không thể thiếu được. Tác giả Hoàng Tuệ (1992) cho rằng câu tiếng Việt có kết cấu nền tảng là cụm Chủ – Vị. Câu chỉ có một mệnh đề là câu đơn, câu có từ hai mệnh đề trở lên là câu ghép. Nhưng với những câu có mô hình cấu tạo như nhau hay những câu không phải là mệnh đề như: “Cháy!”; “Mùa thu năm 1946”; … thì không thể xếp vào loại câu đơn hay câu ghép được mà tác giả gọi là “câu đơn bổ cú” [65, tr.

Cũng dựa vào số lượng cụm Chủ – Vị làm nòng cốt, mà mỗi phần Chu, phần Vị của nó đảm nhiệm vai trò là thành phần chính trong câu, cụm Chủ – Vị nào chỉ đóng vai trò của một thành phần trong câu đều không phải là cụm Chủ – Vị trong câu để phân loại câu. Câu có một cụm Chủ – Vị làm nòng cốt thì đó là câu đơn, câu có từ hai cụm Chủ – Vị trở lên làm nòng cốt thì đó là câu phức hay câu ghép. Các tác giả Hoàng Tuệ, Trương Văn Chình, Nguyễn Hiến Lê, … tuy không tuyên bố là dựa vào số lượng của cụm Chủ – Vị làm nòng cốt trong câu để phân loại câu nhưng trên thực tế thì có dựa vào hướng phân loại này. Dù vậy, quan điểm của các tác giả này vẫn có điểm không thống nhất.

Các tác giả Hoàng Tuệ, Lê Cận, Cù Đình Tú (1992) [66] chú ý đến câu phức hợp mà giữa các mệnh đề có những quan hệ nhất định về ý nghĩa (điều kiện, giả thiết, …) và những đặc trưng nhất định về hình thức (ngắt đoạn, có tín hiệu, …).