CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN ĐẦU TƯ XANH CỦA DOANH NGHIỆP 1. Những vấn đề cơ bản về đầu tư xanh 1. Khái niệm về đầu tư Đầu tư - theo nghĩa rộng là sự hy sinh các nguồn lực ở hiện tại để tiến hành các hoạt động nào đó nhằm thu về cho người đầu tư các kết quả nhất định trong tương lai lớn hơn các nguồn lực đã bỏ ra để đạt được các kết quả đó. Nguồn lực có thể là tiền, là tài nguyên thiên nhiên, là sức lao động và trí tuệ.
Các kết quả đạt được có thể là sự tăng thêm các tài sản tài chính, tài sản vật chất, tài sản trí tuệ và nguồn lực. (Bùi Xuân Phong, 2013, 3) Đầu tư – theo ý nghĩa kinh tế học là việc sử dụng các nguồn lực theo bất kì cách nào nhằm tăng sản lượng hay thu nhập trong tương lai. Cụ thể hơn theo Mankiw, N (2011, 223): “Là việc mua những hàng hóa mà sẽ được sử dụng trong tương lai để sản xuất thêm các hàng hóa và dịch vụ ”. Theo định nghĩa hàn lâm, đầu tư được định nghĩa qua khái niệm vốn (tư bản) cụ thể : “Là việc mua bán những hàng hóa do cá nhân hay Doanh nghiệp thực hiện nhằm gia tăng vốn (khối lượng tư bản) của họ” (Theo Sornarajah, 2009,516-520)).
Khối lượng tư bản trải qua lịch sử ngàn năm tích lũy tri thức trong việc xác định bản chất cốt lõi của quá trình sản xuất của con người, theo quan điểm của Karl Marx: “là toàn bộ giá trị vật chất được Doanh nghiệp đầu tư để tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh. Vốn có thể là toàn bộ của cải vật chất do con người tạo ra và tích luỹ được qua thời gian sản xuất kinh doanh cũng có thể là những của cải mà thiên nhiên ban cho như đất đai, khoáng sản…” Như vậy ta có thể hiểu đơn giản theo thuyết kinh tế học Tân cổ điển Tư bản là hàng hóa, dịch vụ để sản xuất ra những hàng hóa, dịch vụ trong tương lai 8 9 Đúc kết lại, đầu tư là hoạt động sử dụng nguồn lực dưới bất kỳ hình thức nào nhằm phát triển năng lực sản xuất trong tương lai và nó khiến cho người đầu tư phải chấp nhận hy sinh một phần nguồn lực để thu về những nguồn lực mới, dù phần nguồn lực đó có thể sử dụng để thỏa mãn nhu cầu hiện tại. Chính vì phần hy sinh này mới tạo nên động lực chính thúc đẩy sản xuất và góp phần tăng lợi nhuận chính của Tư bản, ở đây là các Doanh nghiệp. Đầu tư xanh và các hình thức đầu tư xanh Đầu tư từ trước đến giờ đã được chứng minh thực tế là một trong những quyết định quan trọng trong việc thu lại lợi nhuận cũng như sự phát triển của Doanh nghiệp cả về quy mô và giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội.
Như chúng ta đã biết nền kinh tế của chúng ta vẫn thuộc nền kinh tế “nâu” tức là sử dụng khai thác tài nguyên thiên nhiên là chính, yếu tố môi trường chưa được thực sự chú trọng. Chính vì điều này đã xuất hiện những vấn đề nổi cộm về chất lượng đầu tư thấp, thiếu bền vững cũng như vấn đề ô nhiễm môi trường trầm trọng, ảnh hưởng nặng nề đến hệ sinh thái, kinh tế và xã hội. Để giải quyết những thách thức phức tạp này Chính phủ và các Doanh nghiệp đòi hỏi phải có sự chuyển dịch từ nền kinh tế cũ sang nền kinh tế mới bền vững hơn, bảo vệ môi trường, bảo vệ môi trường sống cũng như hệ sinh thái của chúng ta. Đầu tư xanh chính là yếu tố đang ngày càng được quan tâm vì chỉ có đầu tư xanh và xanh hóa hệ thống tài chính mới có thể giải quyết được 2 mục tiêu cùng lúc là Tăng trưởng kinh tế và Phát triển bền vững.
Vậy đầu tư xanh là gì? Đây là một chủ đề mới được đề cập trong thực tiễn và trong các nghiên cứu khoa học trên toàn cầu, là chủ đề được tất cả các quốc gia trên thế giới chú ý đến. Để có thể biết được thế nào là “xanh”, những yếu tố nào là “xanh” thì phải định nghĩa chính xác đầu tư xanh, và việc này không hề dễ dàng. Có rất nhiều định nghĩa về đầu tư xanh hiện tại, nhưng nghiên cứu của chúng tôi sẽ hiểu theo định nghĩa của IMF và Đề tài của PGS. Trần Thị Thanh Tú cùng đồng nghiệp.
Theo IMF 9 10 trong một nghiên cứu vào năm 2011 đã chỉ ra: “ Đầu tư xanh là hoạt động đầu tư cần thiết để giảm thiểu phát thải khí nhà kính (CO2) và các chất gây ô nhiễm không khí mà không làm giảm lượng sản xuất và tiêu thụ các sản phẩm Non-Energy” (Eyraud et al,. 2011, 5) Họ cũng định nghĩa: “Đầu tư xanh liên quan đến việc chuyển đổi từ nguồn cung cấp năng lượng từ nhiên liệu hóa thạch sang các giải pháp ít ô nhiễm hơn- có thể là nguồn sản xuất điện (VD: Gió, mặt trời, thủy điện, điện hạt nhân) hoặc nguồn năng lượng trực tiếp (VD: Nhiên liệu sinh học như Ethanol được làm từ ngô hoặc mía) (6). Mặt khác ta cũng có định nghĩa: “Đầu tư xanh là bước tiến quan trọng trong tiến trình chuyển đổi từ nền kinh tế phát thải carbon cao sang nền công nghiệp ít carbon. Để thực hiện tốt nhiệm vụ này thì vai trò của Chính phủ là vô cùng quan trọng” Ở đây thì tầm quan trọng của Chính phủ rất lớn khi họ phải xây dựng các công cụ thúc đẩy sự thay đổi thói quen trong hoạt động của các Doanh nghiệp tới môi trường với mục đích chuyển dịch nền kinh tế từ việc phát thải lớn, tiêu thụ tài nguyên cao sang nền kinh tế có ít khí thải và sử dụng tài nguyên có hiệu quả cao.
(Mccahery & Vermeulen, 2014) Đầu tư xanh có thể được triển khai thông qua 2 hình thức là trực tiếp và gián tiếp. Đầu tư trực tiếp là việc Chính phủ, Tổ chức và Doanh nghiệp đổ vốn trực tiếp vào các dự án sản xuất xanh. Đầu tư gián tiếp có thể được thực hiện thông qua việc đầu tư vào các trái phiếu xanh, cổ phiếu xanh hoặc chứng chỉ quỹ xanh với mục tiêu ăn cổ tức kiếm lợi nhuận. Càng có nhiều dự án đầu tư trực tiếp được hình thành và phát triển, càng có nhiều nhà đầu tư mong muốn và đẩy vốn thêm vào chứng khoán xanh trên thị trường tài chính xanh nhằm kiếm lợi nhuận Việc xác định các bộ phận cấu thành của Đầu tư xanh cũng là một vấn đề hết sức cần thiết nhằm hiểu rõ hơn về đầu tư xanh.
Theo quan điểm IMF năm 2011, hoạt động đầu tư xanh được cấu thành bởi 3 yếu tố đó là: Giảm sử dụng nguyên liệu gây ô nhiễm – Sử dụng hiệu quả, tránh lãng phí nguồn năng lượng –Tăng sử dụng nguồn nguyên liệu thân thiện với môi trường, hoạt động này có thể được thực hiện trong lĩnh vực đầu tư công và đầu tư tư nhân: 10 11 Bảng 1-1: Cấu trúc đầu tư xanh theo quan điểm IMF Thành phần Khoản mục Điện tái tạo +Thủy điện Cung cấp điện năng hấp thụ thấp +Điện gió +Điện mặt trời Cung cấp +Sinh khối năng lượng Năng lượng nguyên tử Nhân tố hấp thụ Nhiên liệu sinh học cung cấp Năng lượng tái tạo/hấp thụ năng Sinh khối học lượn thấp Năng lượng mặt trời Nghiên cứu và triển khai(R&D) với năng lượng sạch Nông nghiệp Hấp thụ Tàn phá rừng cacbon Thu giữ cacbon Hộ gia đình Hiệu quả Ngành công nghiệp Nhân tố trong lĩnh Vận tải yêu cầu vực tiêu thụ Dịch vụ năng lượng Nông nghiệp Nhân tố Hiệu quản năng lượng trong lĩnh vực tiêu thụ năng lượng(kinh tế chung, truyền hỗn hợp tải, phân phối) (Nguồn: IMF (2011), dịch thuật bởi Trần Thị Thanh Tú và đồng nghiệp (2020) 11 12 Như vậy, nhóm nghiên cứu có định nghĩa hoàn chỉnh về Đầu tư xanh như sau: Đầu tư xanh là hoạt động đầu tư cần thiết trực tiếp hoặc gián tiếp trong nền sản xuất với mục tiêu giảm thiểu phát thải khí nhà kính, chuyển đổi từ nền kinh tế phát thải carbon cao thành nền công nghiệp phi carbon sử dụng chất ít gây ô nhiễm, tạo nên sự bền vững trong phát triển kinh tế - xã hội đi cùng với bảo vệ môi trường. Đầu tư xanh được quyết định dựa theo các tiêu chí cơ bản như sau: (i), Tác động tích cực đến môi trường và bảo vệ môi trường; (ii), Tạo nên nguồn lợi nhuận tài chính đối với khoản đầu tư vào mục đích xanh và (iii), Xây dựng một sự bền vững về kinh tế - xã hội cho người đầu tư sau khi thực hiện đầu tư. Để đạt được mục tiêu đầu tư xanh, cần có vai trò quan trọng của Chính phủ trong việc định hướng cùng với sự đồng lòng giúp sức của các Doanh nghiệp với vai trò là người thực thi các khoản đầu tư xanh. Lợi ích của đầu tư xanh Lợi ích của đầu tư xanh dù vô cùng quan trọng nhưng không hề dễ để có thể nhận thấy được.
Trong ngắn hạn, doanh thu của Doanh nghiệp có thể sụt giảm lợi nhuận do chi phí đầu tư rất lớn, điều này có thể dẫn đến sự thoái lui đầu tư khi những nhà đầu tư thấy không còn hấp dẫn khi sự thay đổi về môi trường có thể chưa được thấy ngay, chi phí thì lớn mà lượng tiền đầu tư rõ ràng của mình giảm sút. Chính vì điều này sự chuyển dịch sang nền kinh tế xanh rất chậm. Chính vì thế phải có những định hướng và chế tài nhất định để các Doanh nghiệp theo đó để có thể nhận ra lợi ích lâu dài. Khi các Doanh nghiệp chấp nhận hi sinh lợi ích ngắn hạn, sau một thời gian lợi ích dài hạn của đầu tư xanh sẽ dần hiển hiện rõ với họ.
Báo cáo của Natural Economy Northwest (2008) cho rằng các khoản đầu tư xanh sẽ tạo ra 11 lợi ích lớn, bao gồm: Thích ứng và Giảm nhẹ Biến đổi Khí hậu, Giảm nhẹ Lũ lụt và Quản lý Nước, Chất lượng chỗ ở, Sức khoẻ và Sự khoẻ mạnh, Giá trị đất đai và tài sản, Năng suất lao động, Du lịch, Đất đai và đa dạng sinh học, Giải trí thư giãn, Những sản phẩm từ đất cuối 12 13 cùng là Phát triển kinh tế đầu tư. Như ta thấy việc thực hiện đầu tư sẽ thu về lợi ích từ rất nhiều khía cạnh như: Kinh tế, Nông nghiệp, Dịch vụ, Tiềm lực, Bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học. Trong một nghiên cứu vào năm 2009 với đối tượng nghiên cứu tại Mỹ, việc thực hiện đầu tư xanh có khả năng tạo ra công ăn việc tại bất kì khu vực nào tại Mỹ.