Luận văn trị hội chứng viêm tử cung của Nguyễn Thị Hồng Minh, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Hà Nội, 2014

Tài liệu nghiên cứu Luận án nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu lâm sàng phi lâm sàng và thử nghiệm biện pháp phòng, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Minh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Thanh
• Trường học: Học viện Nông nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên Cứu Biện Pháp Phòng Trị Hội Chứng Viêm Tử Cung Và Viêm Vú Ở Lợn Nái Sinh Sản
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục bảng
• Danh mục hình
• Danh mục sơ đồ
• Danh mục biểu đồ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu của đề tài
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 0.4. Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Những đóng góp mới của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Khái quát hội chứng viêm tử cung (Metritis), viêm vú (Mastitis), mất sữa (Agalactia) - MMA
• 1.2. Viêm tử cung (Metritis)
• 1.3. Những nghiên cứu về hội chứng viêm tử cung, viêm vú, mất sữa (MMA)
• 1.3.1. Nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3.2. Nghiên cứu trong nước
• 1.3.3. Ảnh hưởng của hội chứng MMA
• 1.4. Khả năng sinh sản của lợn nái
• 1.5. Sinh trưởng và phát triển của lợn con
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Điều tra dịch tễ học hội chứng MMA
• 2.3.2. Ảnh hưởng của hội chứng MMA đến năng suất sinh sản của lợn nái
• 2.3.3. Theo dõi một số chỉ tiêu phi lâm sàng
• 2.3.4. Theo dõi một số chỉ tiêu về thành phần, tính chất của sữa lợn
• 2.3.5. Phân lập và giám định các loài vi khuẩn
• 2.3.6. Kiểm tra kháng sinh đồ
• 2.3.7. Thử nghiệm phác đồ điều trị hội chứng MMA
• 2.3.8. Đề xuất các biện pháp phòng hội chứng MMA
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Xác định một số chỉ tiêu lâm sàng
• 2.4.2. Phương pháp điều tra hồi cứu để nắm được tình hình dịch tễ của lợn mắc hội chứng MMA
• 2.4.3. Phương pháp xác định các chỉ tiêu sinh sản để đánh giá ảnh hưởng của hội chứng MMA đến năng suất sinh sản của lợn nái
• 2.4.4. Phương pháp lấy mẫu
• 2.4.5. Các phương pháp dùng trong xét nghiệm một số chỉ tiêu phi lâm sàng: sinh lý, sinh hóa máu
• 2.4.6. Phương pháp phân tích các chỉ tiêu chất béo, protein, đường, vật chất khô và đo pH của sữa
• 2.4.7. Phương pháp phân lập và giám định vi khuẩn trong mẫu sữa lợn
• 2.4.8. Phương pháp phân lập và giám định vi khuẩn hiếu khí có trong dịch tử cung
• 2.4.9. Phương pháp kiểm tra kháng sinh đồ của các vi khuẩn phân lập từ sữa và dịch viêm tử cung lợn mắc hội chứng MMA với 10 loại kháng sinh thông dụng
• 2.4.10. Ứng dụng điều trị hội chứng MMA
• 2.4.11. Thử nghiệm biện pháp phòng hội chứng MMA
• 2.4.12. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Xác định một số biểu hiện lâm sàng của lợn nái mắc hội chứng MMA
• 3.2. Tình hình mắc hội chứng MMA trên đàn lợn nái tại các trang trại nghiên cứu
• 3.3. Ảnh hưởng của lứa đẻ đến tỷ lệ mắc hội chứng MMA
• 3.4. Ảnh hưởng của mùa vụ đến tỷ lệ mắc hội chứng MMA
• 3.5. Ảnh hưởng của hội chứng MMA đến năng suất sinh sản của lợn nái
• 3.6. Kết quả kiểm tra huyết cầu và huyết sắc tố của lợn mắc hội chứng MMA
• 3.7. Số lượng và công thức bạch cầu của lợn nái mắc hội chứng MMA
• 3.8. Kết quả kiểm tra hàm lượng protein tổng số, các tiểu phần protein huyết thanh của lợn nái mắc hội chứng MMA và của lợn nái bình thường
• 3.9. Hàm lượng đường huyết và hoạt độ của enzyme GOT, GPT trong máu lợn mắc hội chứng MMA
• 3.10. Kết quả phân lập, giám định vi khuẩn trong sữa lợn mắc hội chứng MMA
• 3.11. Sự biến động số lượng vi khuẩn phân lập được trong sữa lợn mắc hội chứng MMA và trong sữa lợn bình thường
• 3.12. Kết quả khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng, thành phần và tính chất của sữa lợn
• 3.13. Kết quả phân lập và giám định vi khuẩn hiếu khí trong dịch tử cung lợn mắc hội chứng MMA
• 3.14. Kết quả kiểm tra số lượng vi khuẩn hiếu khí trong dịch tử cung lợn nái mắc hội chứng MMA
• 3.15. Kết quả kiểm tra kháng sinh đồ của các vi khuẩn hiếu khí phân lập được từ mẫu sữa, mẫu dịch tử cung lợn mắc hội chứng MMA với 10 loại kháng sinh thông dụng
• 3.15.1. Kết quả kiểm tra kháng sinh đồ của các vi khuẩn hiếu khí phân lập từ mẫu sữa lợn mắc hội chứng MMA với 10 loại kháng sinh
• 3.15.2. Kết quả kiểm tra kháng sinh đồ của các chủng vi khuẩn hiếu khí phân lập từ dịch tử cung lợn mắc hội chứng MMA với 10 loại kháng sinh thông dụng
• 3.16. Kết quả kiểm tra kháng sinh đồ với tập đoàn vi khuẩn trong mẫu dịch tử cung của lợn mắc hội chứng MMA
• 3.17. Kết quả thử nghiệm điều trị hội chứng MMA
• 3.18. Kết quả thử nghiệm các biện pháp phòng hội chứng MMA bằng vệ sinh thú y và chăm sóc nuôi dưỡng
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 0.1. Kết luận
• 0.2. Kiến nghị
• Danh mục công trình đã công bố có liên quan đến luận án
• Tài liệu tham khảo
• Phụ lục

Tóm tắt

I. Tính cấp thiết của đề tài

Chăn nuôi lợn là một ngành quan trọng trong sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam. Hội chứng viêm tử cung (Metritis), viêm vú (Mastitis), và mất sữa (Agalactia) hay còn gọi là hội chứng MMA đã trở thành một vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến năng suất sinh sản của lợn nái. Theo các nghiên cứu, tỷ lệ mắc hội chứng MMA có thể lên tới 35-40%, gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi. Việc nghiên cứu và tìm ra các biện pháp phòng trị viêm tử cung và viêm vú là cần thiết để nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm từ lợn. Đặc biệt, hội chứng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của lợn nái mà còn tác động đến sự phát triển của lợn con, với tỷ lệ chết có thể lên tới 80%. Do đó, việc nghiên cứu và áp dụng các biện pháp phòng ngừa là rất quan trọng.

II. Nguyên nhân và triệu chứng của hội chứng MMA

Hội chứng MMA thường xuất hiện sau khi lợn nái sinh sản, với các triệu chứng như sốt, viêm tử cung, và giảm tiết sữa. Nguyên nhân chính dẫn đến hội chứng này bao gồm việc chăm sóc không đúng cách, vệ sinh kém trong quá trình sinh sản, và sự xâm nhập của vi khuẩn. Theo Sobko và Gadenko (1978), viêm tử cung có thể phát triển do sót nhau sau khi đẻ, hoặc do vi khuẩn xâm nhập vào tử cung trong quá trình phối giống. Các triệu chứng lâm sàng của hội chứng MMA bao gồm kém ăn, sốt cao, và sưng tuyến vú. Việc nhận diện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có thể áp dụng các biện pháp phòng ngừa và điều trị kịp thời.

III. Biện pháp phòng ngừa và điều trị hội chứng MMA

Để phòng ngừa hội chứng MMA, các biện pháp vệ sinh thú y và chăm sóc lợn nái cần được thực hiện nghiêm ngặt. Việc duy trì môi trường sạch sẽ, đảm bảo vệ sinh trong chuồng trại, và thực hiện các biện pháp tiêm phòng là rất quan trọng. Ngoài ra, việc theo dõi sức khỏe của lợn nái và lợn con cũng cần được chú trọng. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phác đồ điều trị hợp lý có thể giúp giảm thiểu tỷ lệ mắc hội chứng MMA. Việc sử dụng kháng sinh đúng cách và theo dõi hiệu quả điều trị cũng là một phần quan trọng trong việc quản lý sức khỏe đàn lợn. Các biện pháp này không chỉ giúp nâng cao năng suất sinh sản mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm từ lợn.

IV. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu về hội chứng MMA không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn mang lại giá trị thực tiễn cao cho ngành chăn nuôi. Việc xác định các yếu tố nguy cơ và triệu chứng của hội chứng MMA giúp các nhà chăn nuôi có cái nhìn tổng quan về tình trạng sức khỏe của lợn nái. Đồng thời, nghiên cứu cũng cung cấp các giải pháp cụ thể để phòng ngừa và điều trị hiệu quả, từ đó nâng cao năng suất sinh sản và chất lượng sản phẩm. Những kết quả từ nghiên cứu này có thể được áp dụng rộng rãi trong các trang trại chăn nuôi, góp phần phát triển bền vững ngành chăn nuôi lợn tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chăn nuôi lợn giữ vị trí thiết yếu trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực các tỉnh phía Bắc. Trong định hướng chuyển dịch sang chăn nuôi hàng hóa quy mô công nghiệp tập trung, công tác nâng cao năng suất sinh sản ở đàn lợn nái ngoại là một trong những mục tiêu trọng tâm. Tuy nhiên, cùng với các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, các bệnh lý sinh sản sau sinh ở lợn nái ngày càng gia tăng, trong đó phổ biến và nghiêm trọng nhất là hội chứng viêm tử cung (Metritis), viêm vú (Mastitis), mất sữa (Agalactia) – viết tắt là MMA (còn được gọi là hội chứng rối loạn tiết sữa sau đẻ PPDS/PDS hoặc hội chứng giảm sữa sau đẻ PHS).

Hội chứng MMA đặc trưng bởi hiện tượng lợn mẹ giảm tiết sữa từ 12 đến 48 giờ sau khi sinh, kèm theo các tổn thương viêm cục bộ ở tử cung, tuyến vú và phản ứng sốt toàn thân. Hội chứng này không chỉ làm suy giảm thể trạng, kéo dài thời gian chờ phối và tăng tỷ lệ loại thải ở lợn nái (tỷ lệ tử vong ở nái khoảng 2%), mà còn gây hậu quả nghiêm trọng đối với đàn con sơ sinh do thiếu hụt dinh dưỡng và suy giảm miễn dịch thụ động từ sữa mẹ, khiến tỷ lệ lợn con còi cọc, tiêu chảy và chết đói có thể lên tới 80%.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định xuất phát từ thực tế: các công trình trong nước trước đây (như nghiên cứu của Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho, 1985; Trịnh Đình Thâu và cộng sự, 2010) chủ yếu tập trung vào việc khảo sát tỷ lệ mắc bệnh lâm sàng, phân lập sơ bộ một số vi khuẩn hoặc thử nghiệm các phác đồ điều trị đơn lẻ. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách đồng bộ và có hệ thống từ sự biến đổi các chỉ tiêu lâm sàng, phi lâm sàng (huyết học, sinh hóa máu), sự biến động chất lượng và thành phần hóa lý của sữa lợn, mật độ và thành phần vi khuẩn hiếu khí trong dịch tử cung và mẫu sữa, cho đến việc kiểm tra kháng sinh đồ chi tiết trên từng chủng vi khuẩn và trên tập đoàn vi sinh vật để xây dựng các giải pháp phòng, trị bệnh toàn diện.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án bao gồm:

1. Xác định các đặc điểm bệnh lý lâm sàng, phi lâm sàng, đặc điểm dịch tễ học và tỷ lệ lưu hành hội chứng MMA trên đàn lợn nái ngoại nuôi tập trung tại các trang trại thuộc vùng đồng bằng sông Hồng (gồm Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên và Hà Nội).
2. Đánh giá mức độ ảnh hưởng của hội chứng MMA đến năng suất sinh sản của lợn nái và sức sống của đàn lợn con.
3. Phân lập, định danh thành phần loài và xác định số lượng vi khuẩn hiếu khí hiện diện trong mẫu sữa và dịch tử cung của lợn nái mắc bệnh so với lợn nái khỏe mạnh; kiểm tra tính mẫn cảm kháng sinh của các chủng vi khuẩn phân lập được với 10 loại kháng sinh thông dụng.
4. Thử nghiệm các phác đồ điều trị và đề xuất quy trình phòng bệnh tổng hợp bằng biện pháp vệ sinh thú y, chăm sóc nuôi dưỡng, can thiệp dược phẩm và kỹ thuật sản khoa nhằm nâng cao năng suất sinh sản cho đàn lợn nái.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đàn lợn nái sinh sản giống ngoại nuôi tập trung tại 08 trang trại quy mô từ 200 đến 2000 nái (có lịch sử âm tính với hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp - PRRS trong 03 năm liên tục trước thời điểm nghiên cứu) và đàn lợn con sinh ra từ các lợn nái này.
• Phạm vi không gian: 08 trang trại chăn nuôi tập trung tại 4 tỉnh/thành phố: Bắc Ninh (Xí nghiệp lợn giống Lạc Vệ, Công ty TNHH giống lợn Tân Chi); Hải Dương (trại lợn giống Bùi Huy Hạnh, trại lợn giống Phạm Văn Công); Hưng Yên (trại chăn nuôi lợn giống Hưng Thịnh, trại chăn nuôi lợn nái Hồng Hà); Hà Nội (trại lợn giống Nguyễn Văn Thanh, trại lợn giống Minh Hoa); kết hợp các phân tích chuyên sâu tại Phòng Thí nghiệm trọng điểm Công nghệ Sinh học Thú y, Phòng Thí nghiệm Khoa Thú y và Phòng Thí nghiệm Khoa Chăn nuôi và Nuôi trồng thủy sản thuộc Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội.
• Phạm vi thời gian: Các nội dung theo dõi thực địa và xét nghiệm phòng thí nghiệm được triển khai từ năm 2011 đến năm 2013.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến bệnh lý đường sinh dục, tuyến vú và hội chứng mất sữa sau sinh ở lợn nái:

Về khái niệm, danh pháp và cơ chế bệnh sinh:

• Các nghiên cứu quốc tế của Martin et al. (1967), Peny (1970), Hermannson et al. (1978), Klopfenstein et al. (2006) và Martineau (2011) đã phân tích sự đa dạng trong cách gọi tên hội chứng (MMA, PPDS, PDS, PHS, hội chứng bầu vú cứng). Luận án kế thừa quan điểm của Đặng Đắc Thiệu (1978), Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho (1985), Bertschinger và Pohlenz (1980), định nghĩa hội chứng MMA là tình trạng lợn nái sau đẻ xuất hiện viêm tử cung kèm mất sữa hoặc viêm tử cung kèm viêm vú; khi cả ba triệu chứng cùng xuất hiện trên một cá thể thì được xác định là thể bệnh điển hình.
• Về cơ chế bệnh sinh, Shrestha (2012) mô tả mối liên hệ giữa stress khi đẻ làm tăng nồng độ Cortisol huyết thanh dẫn đến suy giảm miễn dịch và ức chế Oxytocin; vi khuẩn (chủ yếu là E. coli) xâm nhập mô vú và tử cung tiết nội độc tố vào máu kích hoạt các cytokine tiền viêm (IL-1, IL-6, TNFα), gây phản ứng sốt và ức chế trực tiếp tuyến yên tiết Prolactin, dẫn đến mất sữa.
• Về giải phẫu và sinh lý tiết sữa: Rzasa et al. (2004) và Muirhead và Alexander (2010) mô tả cấu trúc núm vú lợn cái (thường có từ 5 đến 8 đôi vú, mỗi núm vú có 2 đến 3 ống dẫn sữa không có cơ vòng thắt và không có xoang sữa lớn). Devillers et al. (2007) xác định sản lượng sữa đầu trung bình trong 24 giờ sau sinh ở nái Landrace và Đại bạch đạt 3,67 ± 0,14 kg, với thành phần kháng thể gồm prealbumin 13,7%, albumin 11,48%, α-globulin 12,7%, β-globulin 11,29% và γ-globulin chiếm 45,29%.

Về dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ:

• Bäckström et al. (1984) ghi nhận tỷ lệ mắc MMA là 6,9% trên 16.450 lợn nái tại Illinois (Mỹ); tại Missouri tỷ lệ này là 13%; tại Thụy Điển dao động từ 5,5% đến 10,3%; Maes et al. (2010) ghi nhận 34% số đàn lợn tại Bỉ có liên quan đến MMA. Tại Bhutan, Thapa (2006) khảo sát đàn nái cho thấy 88,24% ca mắc có giảm/mất sữa, 11,76% viêm tử cung. Tại Thái Lan, Arut Kidcha-orrapin (2006) chỉ ra bệnh gia tăng vào mùa hè (từ tháng 3 đến tháng 5).
• Papadopoulos et al. (2010) xác định 4 yếu tố nguy cơ có ý nghĩa thống kê đối với hội chứng giảm tiết sữa sau đẻ: chuyển nái sang chuồng đẻ trước khi đẻ ≤ 4 ngày (OR = 6,272), chuồng đẻ lạ (OR = 4,804), bổ sung chất kích thích động dục trong thời gian tiết sữa (OR = 3,149) và tần suất giám sát sau đẻ (OR = 0,432).

Về vi sinh vật học và biến đổi phi lâm sàng:

• Phân lập vi khuẩn: Ringap (1960), Urban et al. (1983), Berstchinger (1993), Takagi et al. (1997), Christensen et al. (2007), Kemper và Gerjets (2009), Kemper et al. (2013) đều xác định các nhóm vi khuẩn chủ yếu gồm E. coli, Staphylococcus spp., Streptococcus spp., Klebsiella spp., Pseudomonas spp. Gevaert et al. (2006) phân lập 34 loài vi khuẩn từ dịch tử cung và sữa, ghi nhận 94% chủng mẫn cảm với enrofloxacin ở mức nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) < 2 µg/ml.
• Biến đổi huyết học và hóa sinh: Raszyk et al. (1979) nhận thấy protein tổng số, đường huyết và khoáng chất (Fe, Ca, P, Mg) ở lợn bệnh tăng cao hơn lợn khỏe (P < 0,05). Ognean et al. (2010) công bố chỉ số sinh lý máu và thành phần sữa tuần đầu sau sinh (protein sữa 7,97%, mỡ sữa 8,18%, điểm đông đặc 0,28°C). Szczubial và Urban (2008) sử dụng kỹ thuật ELISA chứng minh hàm lượng TNFα và IL-6 ở lợn mắc MMA tăng cao hơn có ý nghĩa thống kê so với lợn khỏe.

Về nghiên cứu trong nước:

• Nguyễn Như Pho (2002) công bố tỷ lệ mắc MMA tại các trại quy mô lớn là 40 - 60%. Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho (1985) khảo sát tại TP. Hồ Chí Minh ghi nhận tỷ lệ 33 - 62%. Trịnh Đình Thâu và Nguyễn Văn Thanh (2010) ghi nhận tỷ lệ mắc trên lợn nái ngoại tại miền Bắc từ 47,39% đến 53,33% (thể điển hình chiếm 6,45%). Nguyễn Văn Thanh (2003) xác định tỷ lệ viêm tử cung trung bình 50,20%, đàn lợn con sinh ra từ nái viêm tử cung có tỷ lệ mắc tiêu chảy lên tới 68,01% so với 23,38% ở nái bình thường.
• Về ứng dụng Prostaglandin F2α (PGF2α): Cơ chế dược lý phân tử C20H34O5 trong việc thoái hóa thể vàng, giảm progesterone huyết thanh, tăng cường co bóp cơ trơn tử cung tống dịch viêm được Hoàng Kim Giao và Nguyễn Thanh Dương (1997), Trần Tiến Dũng và cs. (2002), Nguyễn Văn Thanh (2003) nghiên cứu và ứng dụng qua các chế phẩm như Oestrophan, Estrumat, Hanprost, Fiveprost.

Vị trí của luận án: Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Minh được định vị là công trình nghiên cứu thực nghiệm có tính hệ thống cao, kết nối dữ liệu dịch tễ học thực địa tại 8 trang trại lớn ở đồng bằng sông Hồng với các chỉ số sinh lý, sinh hóa máu, thành phần hóa lý sữa, căn nguyên vi sinh vật hiếu khí và phổ kháng sinh đồ chi tiết, làm cơ sở xây dựng giải pháp can thiệp đồng bộ.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

Luận án vận dụng các lý thuyết bệnh lý học thú y, sinh lý học sinh sản và vi sinh vật học thú y:

• Khái niệm bệnh lý hội chứng MMA: Phức hợp bệnh lý xảy ra sau khi sinh từ 12 đến 48 giờ, bao gồm các tổn thương thực thể tại niêm mạc tử cung (Metritis), mô tuyến vú (Mastitis) và rối loạn chức năng phân tiết sữa (Agalactia/Dysgalactia).
• Cơ chế tác dụng của PGF2α và hormone sinh sản: Dựa trên tương tác giữa PGF2α làm tiêu thể vàng tồn lưu, giảm progesterone, phục hồi bài tiết FSH/LH từ tuyến yên và kích thích co bóp cơ trơn thành tử cung nhằm đẩy sản dịch ứ đọng; kết hợp Oxytocin kích thích tế bào cơ biểu mô nang tuyến vú thải sữa.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp phương pháp dịch tễ học, thực nghiệm lâm sàng và xét nghiệm cận lâm sàng trong phòng thí nghiệm:

Phương pháp điều tra dịch tễ & theo dõi lâm sàng

Phương pháp xét nghiệm phi lâm sàng & cận lâm sàng

Chi tiết các kỹ thuật thực nghiệm:

1. Phương pháp lấy mẫu:
   • Mẫu dịch tử cung: Lấy ở thời điểm 12 - 48 giờ sau sinh bằng ống dẫn tinh vô trùng gắn xilanh hút dịch, chuyển vào ống chứa dung dịch đệm PBS, bảo quản ở nhiệt độ 2 - 8°C và chuyển về phòng thí nghiệm trong 1 - 2 giờ (theo quy trình của Nguyễn Phúc Quý và cs., 1991).
   • Mẫu máu: Thu thập từ tĩnh mạch cổ vào buổi sáng trước khi cho ăn (sử dụng ống có chất chống đông đối với chỉ tiêu huyết học và ống không chống đông để tách huyết thanh cho chỉ tiêu sinh hóa).
2. Kiểm tra kháng sinh đồ: Sử dụng phương pháp khuếch tán đĩa giấy kháng sinh trên môi trường thạch chuẩn theo hướng dẫn của NCCS (1999) đối với 10 loại kháng sinh thông dụng: Ampicillin, Amoxicillin, Gentamicin, Enrofloxacin, Norfloxacin, Kanamycin, Tetracycline, Oxytetracycline, Ciprofloxacin, Streptomycin.
3. Thử nghiệm phác đồ điều trị và phòng bệnh:
   • Thử nghiệm 03 phác đồ điều trị kết hợp thuốc kháng sinh chọn lọc theo kháng sinh đồ, thuốc co bóp dạ con (PGF2α, Oxytocin), thuốc sát trùng thụt rửa cục bộ và thuốc trợ sức.
   • Thử nghiệm mô hình phòng bệnh tích hợp (vệ sinh chuồng trại, chăm sóc nái mang thai, can thiệp PGF2α/kháng sinh dự phòng thời điểm đẻ) so sánh giữa lô thí nghiệm và lô đối chứng.
4. Xử lý số liệu: Số liệu thu thập được xử lý bằng các phương pháp thống kê sinh học trong chăn nuôi thú y, tính toán giá trị trung bình, sai số chuẩn ($\bar{X} \pm SE$), tỷ lệ phần trăm và so sánh mức ý nghĩa thống kê ($P < 0,05; P < 0,01; P < 0,001$).

Danh mục các chế phẩm PGF2α và dẫn xuất được tổng thuật trong luận án
Tên chế phẩm thương mại	Hoạt chất chính	Liều dùng khuyến cáo
PGF2α	Prostaglandin F2α tự nhiên	25 mg
Oestrophan	Cloprostenol	25 mg
Estrumat	Cloprostenol	25 mg
Synchlocept -B / Bovilene	Fenprostalene	1 mg
Lutalyse	Dinoprostiol	25 mg
Prosolvin	Luprostiol	15 mg

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các tài liệu khoa học về hội chứng MMA. Tác giả trình bày cấu trúc giải phẫu và đặc điểm mô học tuyến vú lợn nái (dẫn liệu từ Rzasa et al., 2004; Muirhead và Alexander, 2010), sinh lý quá trình tiết sữa đầu và sự biến đổi thành phần sữa. Tiếp đó, chương đi sâu vào phân tích 3 hội chứng thành phần:

• Viêm tử cung: Cơ chế xâm nhập của vi sinh vật qua đường phối giống, can thiệp đỡ đẻ không vô trùng, sót nhau thai, sự ứ đọng dịch rỉ viêm và cơ chế tác động của nội độc tố gây thoái hóa thể vàng sớm, giảm tiết Progesterone.
• Viêm vú: Cơ chế chấn thương núm vú do sàn chuồng nhám, răng nanh lợn con, kế phát từ viêm tử cung hoặc ứ đọng sữa; triệu chứng lâm sàng và các phương pháp phát hiện men oxy hóa (catalase, peroxidase) trong sữa viêm.
• Mất sữa: Rối loạn trục thần kinh - nội tiết, sự sụt giảm Prolactin do ức chế từ nội độc tố vi khuẩn, ảnh hưởng của tình trạng dinh dưỡng (nái thừa cân, thiếu xơ, thiếu nước) và stress môi trường. Chương 1 cũng tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu về tỷ lệ lưu hành, các loài vi khuẩn phân lập (E. coli, Staphylococcus, Streptococcus, Klebsiella, Salmonella, Pseudomonas) và hiệu quả của các nhóm thuốc điều trị (Enrofloxacin, Baytril, Cikron V, men vách tế bào YCW, Probiotic, PGF2α) trên phạm vi quốc tế và tại Việt Nam.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết đối tượng nghiên cứu (đàn lợn nái ngoại và lợn con tại 8 trang trại quy mô 200 - 2000 nái thuộc 4 tỉnh/thành phố: Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nội; âm tính PRRS 3 năm) và các địa điểm thực hiện (8 trang trại thực địa và các phòng thí nghiệm chuyên sâu tại Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội). Chương thiết lập 8 nội dung nghiên cứu đồng bộ:

1. Điều tra dịch tễ học và các biểu hiện lâm sàng của hội chứng MMA.
2. Đánh giá ảnh hưởng của hội chứng đến các chỉ tiêu năng suất sinh sản của lợn nái.
3. Xét nghiệm các chỉ tiêu phi lâm sàng về huyết học và sinh hóa máu.
4. Phân tích các chỉ tiêu chất lượng, thành phần hóa học và tính chất hóa lý của sữa lợn.
5. Phân lập, định danh và đếm số lượng vi khuẩn hiếu khí trong mẫu sữa.
6. Phân lập, định danh và đếm số lượng vi khuẩn hiếu khí trong dịch tử cung.
7. Thực hiện kháng sinh đồ đối với các chủng vi khuẩn phân lập và trên tập đoàn vi khuẩn với 10 loại kháng sinh thông dụng.
8. Thử nghiệm 03 phác đồ điều trị và thử nghiệm mô hình phòng bệnh tổng hợp bằng biện pháp vệ sinh thú y, chăm sóc nuôi dưỡng, can thiệp dược phẩm.

Chương 3: Kết quả và thảo luận

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm thông qua 28 bảng số liệu, 2 biểu đồ và 2 hình ảnh minh họa, được tổ chức thành 18 mục nội dung chính:

• Tỷ lệ mắc và dịch tễ học lâm sàng (Mục 3.1 - 3.4): Xác định các triệu chứng lâm sàng điển hình (sốt > 39,5°C, dịch âm đạo biến màu có mùi tanh hôi, vú sưng nóng đỏ đau, nái nằm úp tránh cho con bú); công bố tỷ lệ mắc hội chứng MMA tại các trang trại ở Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên và Hà Nội; phân tích sự biến động tỷ lệ mắc theo lứa đẻ (lứa đẻ thứ nhất và các lứa cao có tỷ lệ mắc cao hơn) và theo các mùa trong năm.
• Ảnh hưởng đến năng suất sinh sản (Mục 3.5): Số liệu tại Bảng 3.5a và 3.5b chứng minh hội chứng MMA làm kéo dài thời gian động dục lại sau cai sữa, làm giảm tỷ lệ động dục lại, giảm tỷ lệ thụ thai, giảm số con sơ sinh sống sau 24 giờ, giảm số con cai sữa và khối lượng trung bình của lợn con cai sữa/ổ.
• Biến đổi sinh lý, sinh hóa máu (Mục 3.6 - 3.9): So sánh giữa lợn nái mắc MMA và lợn nái khỏe mạnh về số lượng hồng cầu, hàm lượng huyết sắc tố, số lượng bạch cầu tổng số, sự thay đổi công thức bạch cầu (tăng bạch cầu trung tính); sự biến động của hàm lượng protein tổng số, các phân đoạn albumin, globulin trong huyết thanh; hàm lượng đường huyết và hoạt độ men gan (sGOT, sGPT).
• Biến đổi thành phần, tính chất sữa và vi sinh vật trong sữa (Mục 3.10 - 3.12): Xác định các loài vi khuẩn hiện diện trong mẫu sữa (E. coli, Staphylococcus spp., Streptococcus spp.); định lượng số lượng vi khuẩn hiếu khí (CFU/ml) trong sữa viêm so với sữa bình thường; chỉ ra sự thay đổi về hàm lượng chất béo, protein, đường lactose, vật chất khô và sự gia tăng pH của sữa ở nái mắc bệnh.
• Vi sinh vật học dịch tử cung (Mục 3.13 - 3.14): Kết quả phân lập và định danh 5 nhóm vi khuẩn hiếu khí chính gồm E. coli, Staphylococcus spp., Streptococcus spp., Salmonella spp., Pseudomonas spp. trong dịch tử cung; định lượng mật độ vi khuẩn hiếu khí ở lợn bệnh so với lợn bình thường.
• Kết quả kháng sinh đồ (Mục 3.15 - 3.16): Thống kê chi tiết tỷ lệ mẫn cảm, trung gian và đề kháng của 10 loại kháng sinh đối với từng nhóm vi khuẩn phân lập từ sữa (62 chủng E. coli, 54 chủng Staphylococcus spp., 17 chủng Streptococcus spp.) và từ dịch tử cung (135 chủng E. coli, 135 chủng Staphylococcus spp., 119 chủng Streptococcus spp., 83 chủng Salmonella spp., 34 chủng Pseudomonas spp.), cũng như kết quả thử nghiệm trực tiếp trên tập đoàn vi khuẩn trong dịch tử cung.
• Thử nghiệm điều trị và phòng bệnh (Mục 3.17 - 3.18): Đánh giá hiệu quả điều trị của 03 phác đồ thực nghiệm, lựa chọn phác đồ có tỷ lệ khỏi bệnh cao nhất và thời gian điều trị ngắn nhất; đánh giá kết quả áp dụng quy trình phòng bệnh tổng hợp thông qua việc giảm tỷ lệ mắc bệnh ở lợn mẹ và nâng cao tỷ lệ nuôi sống, tăng trọng ở đàn lợn con.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của đề tài

Theo công bố của tác giả trong luận án, những đóng góp mới bao gồm:

1. Là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về hội chứng MMA trên đàn lợn nái ngoại sinh sản nuôi theo phương thức tập trung tại các trang trại thuộc vùng đồng bằng sông Hồng.
2. Cung cấp dữ liệu khoa học đồng bộ về các biến đổi lâm sàng, các chỉ số phi lâm sàng (sinh lý máu, sinh hóa huyết thanh, men gan sGOT, sGPT) và sự suy giảm chất lượng, thay đổi thành phần hóa học, lý tính của sữa lợn nái mắc hội chứng MMA.
3. Xác định cơ cấu thành phần loài và số lượng vi khuẩn hiếu khí chủ yếu gây bệnh trong mẫu sữa (E. coli, Staphylococcus spp., Streptococcus spp.) và trong dịch tử cung (E. coli, Staphylococcus spp., Streptococcus spp., Salmonella spp., Pseudomonas spp.) của lợn nái mắc bệnh.
4. Xác lập dữ liệu kháng sinh đồ hoàn chỉnh của các chủng vi khuẩn phân lập được và tập đoàn vi khuẩn dịch tử cung với 10 loại kháng sinh thông dụng; trên cơ sở đó xây dựng, thử nghiệm thành công phác đồ điều trị tối ưu và đề xuất quy trình phòng bệnh tổng hợp có hiệu quả thực tiễn.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

• Về điều trị: Sử dụng phác đồ can thiệp kết hợp giữa thuốc kháng sinh có độ mẫn cảm cao theo kháng sinh đồ, thuốc điều hòa co bóp tử cung (PGF2α/Oxytocin) để tống sạch dịch rỉ viêm, kết hợp thuốc thụt rửa sát trùng và thuốc trợ lực trợ sức.
• Về phòng bệnh: Áp dụng biện pháp quản lý, chăm sóc nuôi dưỡng và vệ sinh thú y nghiêm ngặt; kiểm soát khẩu phần thức ăn giai đoạn mang thai (tránh nái quá béo, đảm bảo đủ xơ, cân đối protein không vượt quá 18% và cung cấp đủ nước uống); thực hiện nghiêm ngặt quy trình vô trùng trong phối giống nhân tạo và trợ sản khi đẻ; sử dụng thuốc can thiệp dự phòng đúng kỹ thuật vào thời điểm sau khi sinh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Dựa trên phạm vi và đối tượng nghiên cứu được công bố trong văn bản luận án:

• Hạn chế: Địa bàn nghiên cứu được giới hạn tại 08 trang trại chăn nuôi lợn nái ngoại tập trung thuộc 4 tỉnh, thành phố khu vực đồng bằng sông Hồng (Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên, Hà Nội) với điều kiện đàn nái âm tính PRRS trong 3 năm. Do đó, các kết luận về dịch tễ và căn nguyên vi sinh vật phản ánh đặc trưng của quần thể lợn nái ngoại nuôi công nghiệp tại vùng sinh thái này, chưa bao quát các giống lợn nội, lợn lai hoặc các mô hình chăn nuôi nông hộ, chăn nuôi tại các vùng địa lý khác. Ngoài ra, phần vi sinh vật học tập trung vào các loài vi khuẩn hiếu khí, chưa khảo sát các chủng vi khuẩn kỵ khí tuyệt đối hay các tác nhân virus kết hợp.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần tiếp tục theo dõi sự biến động về tính mẫn cảm và mức độ đề kháng kháng sinh của các chủng vi khuẩn phân lập tại các trang trại qua các năm; mở rộng nghiên cứu vai trò của vi khuẩn kỵ khí trong phức hợp bệnh lý đường sinh dục; đánh giá hiệu quả kinh tế - kỹ thuật của quy trình phòng bệnh tổng hợp khi triển khai nhân rộng trên quy mô đàn nái thương phẩm ở nhiều vùng sinh thái khác nhau.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên và giảng viên ngành Thú y, Chăn nuôi - Thú y: Luận án là tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu bệnh học sinh sản gia súc, quy trình thiết kế thí nghiệm lâm sàng, phương pháp phân tích chỉ tiêu phi lâm sàng (sinh lý, sinh hóa máu, kiểm nghiệm thành phần sữa) và kỹ thuật vi sinh vật học thú y (phân lập, định danh, đếm CFU, thực hiện kháng sinh đồ chuẩn hóa theo NCCS).
• Bác sĩ thú y, kỹ sư chăn nuôi và chủ trang trại lợn giống: Cung cấp tài liệu thực hành hữu ích trong việc nhận biết sớm các triệu chứng lâm sàng của hội chứng MMA (thân nhiệt, tính chất dịch tử cung, thử phản ứng men sữa bằng H2O2), lựa chọn các loại kháng sinh mẫn cảm để xây dựng phác đồ điều trị đặc hiệu và áp dụng các biện pháp quản lý chuồng đẻ, chăm sóc nái trước và sau sinh nhằm giảm thiểu thiệt hại kinh tế.
• Các cơ quan quản lý chuyên ngành chăn nuôi và thú y: Là cơ sở dữ liệu thực chứng phục vụ công tác xây dựng khuyến cáo kỹ thuật, tiêu chuẩn vệ sinh thú y và quy trình an toàn dịch bệnh cho các cơ sở chăn nuôi lợn sinh sản tập trung.

Câu hỏi thường gặp

1. Hội chứng MMA ở lợn nái được luận án định nghĩa và phân loại như thế nào trên thực tế lâm sàng?

   • Luận án tiếp cận theo quan điểm của Đặng Đắc Thiệu (1978), Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho (1985), Bertschinger và Pohlenz (1980): Lợn nái sau khi đẻ xuất hiện hiện tượng viêm tử cung kèm mất sữa hoặc viêm tử cung kèm viêm vú thì được xác định là mắc hội chứng MMA. Trường hợp cá thể lợn nái xuất hiện đồng thời cả ba chứng viêm tử cung, viêm vú và mất sữa được phân loại là thể điển hình của hội chứng MMA.

2. Luận án đã tiến hành xét nghiệm những chỉ tiêu phi lâm sàng nào trên mẫu máu và mẫu sữa của lợn nái?

   • Trên mẫu máu: Đếm số lượng hồng cầu, đo hàm lượng huyết sắc tố, đếm tổng số lượng bạch cầu và xác định công thức bạch cầu; định lượng protein tổng số, các tiểu phần protein huyết thanh (albumin, globulin); đo hàm lượng đường huyết và xác định hoạt độ của các enzyme men chuyển hóa sGOT, sGPT.
   • Trên mẫu sữa: Định lượng tỷ lệ chất béo, protein, đường lactose, hàm lượng vật chất khô, đo pH của sữa, xác định độ đông đặc và đếm số lượng tế bào thể cũng như số lượng vi khuẩn hiếu khí (CFU/ml).

3. Những loài vi khuẩn hiếu khí chính nào đã được phân lập và giám định từ mẫu sữa và dịch tử cung của lợn nái mắc bệnh?

   • Trong mẫu sữa: Phân lập và giám định 3 nhóm vi khuẩn hiếu khí gồm Escherichia coli (62 chủng), Staphylococcus spp. (54 chủng) và Streptococcus spp. (17 chủng).
   • Trong dịch tử cung: Phân lập và giám định 5 nhóm vi khuẩn hiếu khí gồm Escherichia coli (135 chủng), Staphylococcus spp. (135 chủng), Streptococcus spp. (119 chủng), Salmonella spp. (83 chủng) và Pseudomonas spp. (34 chủng).

4. Phản ứng chẩn đoán nhanh viêm vú ở lợn nái tại chuồng nuôi được thực hiện dựa trên nguyên lý gì?

   • Dựa trên phương pháp của Hồ Văn Nam và cs. (1997) và Trần Tiến Dũng và cs. (2002): Khi các tế bào nang tuyến vú bị phá hủy do viêm, nồng độ các enzyme oxy hóa catalase và peroxidase trong sữa tăng cao. Khi cho mẫu sữa tiếp xúc với dung dịch nước oxy già ($H_2O_2$), enzyme xúc tác giải phóng khí oxy gây hiện tượng sủi bọt, đồng thời làm chất chỉ thị màu phenolphtalein chuyển từ không màu (trắng) sang màu hồng, giúp kết luận mẫu sữa dương tính với bệnh viêm vú.

5. Vai trò của Prostaglandin F2α ($PGF_2\alpha$) trong điều trị và kiểm soát bệnh lý đường sinh dục lợn nái được trình bày ra sao?

   • $PGF_2\alpha$ (công thức hóa học $C_{20}H_{34}O_5$) có tác dụng gây thoái hóa và làm tiêu biến thể vàng tồn lưu trên buồng trứng, làm giảm nồng độ Progesterone trong máu, kích thích tuyến yên bài tiết Gonadotropin giúp nang trứng phát triển và xuất hiện chu kỳ động dục; đồng thời $PGF_2\alpha$ kích thích trực tiếp các cơn co bóp nhịp nhàng của cơ trơn tử cung, giúp tống đẩy toàn bộ sản dịch, nhau sót và dịch rỉ viêm ra ngoài, thúc đẩy quá trình hồi phục niêm mạc tử cung sau sinh.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồng Minh đã giải quyết một cách toàn diện và có hệ thống vấn đề bệnh lý hội chứng viêm tử cung, viêm vú, mất sữa (MMA) trên đàn lợn nái ngoại sinh sản tại khu vực đồng bằng sông Hồng. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa điều tra dịch tễ thực địa, theo dõi lâm sàng, xét nghiệm phi lâm sàng sinh lý - sinh hóa máu, phân tích tính chất sữa và định danh vi khuẩn học - kháng sinh đồ, công trình đã làm sáng tỏ cơ chế biến đổi bệnh lý và căn nguyên vi khuẩn gây bệnh. Kết quả thử nghiệm các phác đồ điều trị và quy trình phòng bệnh tổng hợp cung cấp cơ sở khoa học và giải pháp kỹ thuật có giá trị thực tiễn cao, góp phần nâng cao năng suất sinh sản đàn nái và phát triển chăn nuôi lợn bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Chăn nuôi lợn đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp của Việt Nam nói chung và của các tỉnh phía bắc nói riêng. Trong những năm qua thịt lợn đã trở thành hàng hoá tiêu thụ trong nước và xuất khẩu, góp phần tăng thu nhập cho nông dân. Trong chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2020, ngành chăn nuôi sẽ được tổ chức lại theo hướng gắn với thị trường; Chăn nuôi sẽ cơ bản chuyển sang hướng sản xuất hàng hóa, theo phương thức chăn nuôi tập trung công nghiệp, nhằm đảm bảo an toàn dịch bệnh, vệ sinh thú y và vệ sinh an toàn thực phẩm; nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả chăn nuôi và cải thiện điều kiện an sinh xã hội.

Để đạt được mục tiêu đó, việc nâng cao năng suất sinh sản của đàn lợn nái, đăc biệt là đàn lợn nái ngoại luôn là mối quan tâm, là mục tiêu hàng đầu của các nhà chăn nuôi và các nhà khoa học. Trong những năm gần đây, cùng với những thiệt hại do các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm gây ra cho đàn lợn như: dịch tả, lở mồm long móng, tai xanh… các bệnh về sinh sản cũng không ngừng gia tăng, ảnh hưởng không nhỏ tới năng suất sinh sản của lợn nái. Theo các nhà chăn nuôi, một trong những nguyên nhân làm hạn chế khả năng sinh sản của lợn nái ở nước ta hiện nay là hội chứng viêm tử cung (metritis), viêm vú (mastitis), mất sữa (agalactia) viết tắt là MMA. Thuật ngữ MMA được dùng nhiều ở các nước châu Âu (Martin et al., 1967; Waldmann, 2001), đặc trưng bởi việc giảm tiết sữa 12 - 48 giờ sau đẻ, viêm tử cung, viêm vú ở lợn mẹ, còi cọc, dễ nhiễm bệnh và chết đói ở lợn con.

Ngày nay, hội chứng MMA còn được gọi là hội chứng rối loạn tiết sữa sau đẻ (Post - Partum Dysgalactia Syndrome - PPDS/PDS), hoặc hội chứng giảm sữa sau đẻ (Post - patrum Hypogalactia Syndrome - PHS). Lợn nái có tỉ lệ mắc bệnh cao, tỉ lệ chết khoảng 2% nhưng lợn con có thể chết đến 80%, gây tổn thất lớn về kinh tế (Shrestha, 2012). Trong nghiên cứu đánh giá thiệt hại do ảnh hưởng của hội chứng MMA tại 1 Cộng Hòa Liên Bang Đức cho thấy: hội chứng này gây tổn thất kinh tế cho chăn nuôi khoảng 15. Hội chứng MMA không những ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, khả năng sinh sản, sức sản xuất của lợn nái mà còn ảnh hưởng đến chất lượng lợn con.

Trên thế giới, mặc dù hội chứng MMA đã được biết đến từ lâu nhưng chỉ từ khi có một số công bố về tỷ lệ mắc hội chứng MMA từ 30 đến 35% ở một số đàn lợn nái sinh sản thì mới có nhiều nghiên cứu chi tiết về tổn thương vú (Jensen et al., 2006), về mối tương quan giữa viêm nhiễm đường sinh dục với hội chứng MMA (Busse, 2006; Hulten et al., 2006), về xác định các yếu tố nguy cơ mắc hội chứng (Perestrelo et al., 1994) và thử nghiệm điều trị (Gevaert et al., 2006; Heber et al. Cùng với những đặc điểm lợn nái kém ăn, mệt mỏi, sốt, sưng vú, viêm tử cung sau đẻ từ 12 đến 48 giờ, hội chứng MMA còn làm giảm tiết sữa và đặc biệt làm thay đổi thành phần của sữa qua đó làm tăng tỷ lệ chết ở lợn sơ sinh tới 80% (Shrestha, 2012). Ở Việt Nam, đã có một số công trình nghiên cứu về hội chứng MMA nhưng chủ yếu các nghiên cứu mới đánh giá tỷ lệ mắc, phân lập vi khuẩn gây bệnh, thử nghiệm phác đồ điều trị (Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho, 1985; Trịnh Đình Thâu và cs. Tuy nhiên, việc xác định sự thay đổi các chỉ tiêu sinh lý, sinh hóa máu, xác định sự biến động hàm lượng vi khuẩn và thành phần hóa học, tính chất của sữa lợn mắc hội chứng MMA thì chưa được nghiên cứu một cách hệ thống.

Chính vì thế, việc tiếp cận nghiên cứu tổng thể từ nguyên nhân, biểu hiện lâm sàng, phi lâm sàng, các yếu tố ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc và đánh giá hiệu quả của một số giải pháp phòng, trị hội chứng MMA là yêu cầu cấp thiết trong thực tế sản xuất hiện nay. Để hạn chế tác hại của hội chứng MMA, góp phần nâng cao năng suất sinh sản của đàn lợn nái và góp thêm tư liệu khoa học cho việc hoàn thiện chương trình phòng chống, hạn chế dịch bệnh trên đàn lợn ở khu vực và trên toàn quốc, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu lâm sàng, phi lâm sàng và thử nghiệm biện pháp phòng, trị hội chứng viêm tử cung, viêm vú, mất sữa (MMA) ở lợn nái sinh sản” 2 2. Mục tiêu của đề tài Xác định đặc điểm bệnh lý lâm sàng, phi lâm sàng, đặc điểm dịch tễ và tỷ lệ lưu hành hội chứng MMA trên đàn lợn nái ngoại nuôi tập trung tại các trang trại ở các tỉnh, thành phố thuộc đồng bằng sông Hồng gồm: Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên và thành phố Hà Nội, từ đó đưa ra các giải pháp phòng, trị hội chứng MMA có hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất sinh sản và phát triển chăn nuôi lợn bền vững. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài Ý nghĩa khoa học: là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách có hệ thống về hội chứng MMA trên đàn lợn nái ngoại sinh sản nuôi tại một số trang trại của các tỉnh, thành phố thuộc đồng bằng sông Hồng.

Ý nghĩa thực tiễn: đưa ra các giải pháp phòng, trị hội chứng MMA có hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất sinh sản và phát triển chăn nuôi bền vững. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu được thực hiện trên một số trang trại chăn nuôi lợn nái ngoại tại các tỉnh: Bắc Ninh, Hải Dương, Hưng Yên và thành phố Hà Nội và đàn lợn con được sinh ra từ những lợn nái nghiên cứu. Những đóng góp mới của đề tài Nghiên cứu một cách hệ thống về hội chứng MMA, từ biểu hiện triệu chứng lâm sàng đến các chỉ tiêu phi lâm sàng, chất lượng sữa, thành phần vi khuẩn trong sữa, trong dịch tử cung của lợn nái, làm kháng sinh đồ và đề xuất các giải pháp phòng, trị hội chứng MMA. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Khái quát hội chứng viêm tử cung (Metritis), viêm vú (Mastitis), mất sữa (Agalactia) - MMA Hội chứng viêm tử cung, viêm vú, mất sữa được gọi bằng nhiều tên khác nhau trên thế giới: theo Martin et al. (1967) hội chứng MMA là tên thường được dùng ở các nước châu Âu; hội chứng rối loạn tiết sữa sau đẻ (postpartum dysgalactia syndrome - PPDS/PDS) được dùng ở các nước nói tiếng Anh (Klopfenstein et al., 2006), ngoài ra còn một số tên gọi khác như: hội chứng mất sữa (Peny, 1970); hội chứng mất sữa sau đẻ (Hermannson et al., 1978)… Tuy nhiên, dù ở tên gọi nào cũng phản ánh căn nguyên gây nên những bệnh lý của hội chứng và được biểu hiện bằng các triệu chứng đặc trưng: kém ăn hoặc bỏ ăn, lười uống nước, bồn chồn, sốt > 39,50C, sưng tuyến vú, viêm tử cung, tiết nhiều dịch viêm và giảm tiết sữa từ 12 đến 48 giờ sau đẻ, lợn con chết đói tỷ lệ cao (Hoy, 2004; Shrestha, 2012). Hội chứng do vi khuẩn gây ra và là nguyên nhân làm tăng tỷ lệ chết, kém tăng trọng ở lợn con (BPEX, 2011) và gây tổn thất kinh tế trong chăn nuôi lợn sinh sản trên thế giới (Bertschinger, 1999). Theo Heber et al.

(2010), bệnh ở lợn nái sau đẻ được gọi là hội chứng MMA khi xuất hiện một trong những triệu chứng hoặc bao gồm các triệu chứng sau: viêm tử cung, viêm vú, pH âm đạo > 8,0, bỏ ăn hoặc ăn ít và thân nhiệt > 39,40C, tỷ lệ lợn nái mắc bệnh trong đàn lên tới 35 - 40%. Theo Đặng Đắc Thiệu (1978); Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho (1985); Berstchinger and Pohlenz (1980); Ross (1981); Smith (1985); Mercy (1990); Radostits and Blood (1997), những biểu hiện lâm sàng ở lợn nái sau sinh 12 - 72 giờ bao gồm hiện tượng sốt (Persson et al., 1989), tử cung tiết nhiều dịch viêm (viêm tử cung); vú sưng cứng, nóng và đỏ (viêm vú); sữa giảm hay mất sữa, được gọi là hội chứng viêm tử cung, viêm vú, mất sữa (Gardner et al. Trên từng cá thể, có thể bệnh xuất hiện với từng triệu chứng riêng biệt hoặc kết hợp 2 - 3 triệu chứng cùng lúc, trong đó chứng viêm tử cung thường xuất hiện với tần xuất 4 cao hơn (Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho, 1985). Theo Taylor (1995), hội chứng MMA phải là sự kết hợp cả 3 chứng viêm tử cung, viêm vú và mất sữa trên cùng một cá thể lợn nái.

Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ hội chứng MMA theo quan điểm của các tác giả Đặng Đắc Thiệu (1978); Lê Minh Chí và Nguyễn Như Pho (1985); Berstchinger and Pohlenz (1980) để diễn tả những cá thể bị viêm tử cung kèm mất sữa hoặc viêm tử cung kèm viêm vú được xem là mắc hội chứng MMA. Trường hợp viêm tử cung, viêm vú, mất sữa cùng xuất hiện trên một cá thể được gọi là thể điển hình của hội chứng MMA. Viêm tử cung (Metritis) Đặc điểm: Là một quá trình bệnh lý thường xảy ra ở gia súc cái sinh sản sau khi đẻ, quá trình viêm phá hủy các tế bào tổ chức của các lớp hay các tầng của thành tử cung gây rối loạn sinh sản, từ đó gây ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh sản, thậm chí làm cho gia súc cái mất khả năng sinh sản. Nguyên nhân: Theo Sobko and Gadenko (1978), nguyên nhân của bệnh viêm tử cung là do tử cung bị tổn thương, do sót nhau khi đẻ.

Bệnh phát triển do nuôi dưỡng không đủ chất, do đưa vào đường sinh dục những chất kích thích đẻ, chúng phá hủy hoặc làm kết tủa chất nhày ở bộ máy sinh dục lợn. Theo Đào Trọng Đạt và cs. (2000), bệnh viêm tử cung ở lợn nái thường do các nguyên nhân sau: - Công tác phối giống không đúng kỹ thuật, nhất là phối giống bằng phương pháp thụ tinh nhân tạo làm xây sát niêm mạc tử cung; dụng cụ dẫn tinh không được vô trùng khi phối giống đưa vi khuẩn từ ngoài vào tử cung lợn nái gây viêm. - Khi phối giống trực tiếp, lợn đực mắc bệnh viêm bao dương vật hoặc mang vi khuẩn từ những lợn nái khác bị viêm tử cung, viêm âm đạo truyền sang cho lợn khỏe.

- Lợn nái đẻ khó phải can thiệp bằng thủ thuật gây tổn thương niêm mạc tử cung, theo đó vi khuẩn xâm nhập gây viêm tử cung kế phát. - Lợn nái sau đẻ bị sót nhau xử lý không triệt để dẫn đến viêm tử cung.