Luận văn tốt nghiệp nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu bò của huyện yên sơn tỉnh tuyên quang ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu bò để giảm thiểu ô nhiễm môi trường

Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu bò tại Yên Sơn, Tuyên Quang và ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu bò.

• Tác giả: Lê Thị Trà Giang
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú Y
• Đề tài: Nghiên Cứu Sự Lưu Hành Bệnh Sán Lá Gan Trên Trâu, Bò Của Huyện Yên Sơn - Tỉnh Tuyên Quang, Ứng Dụng Chế Phẩm Sinh Học Trong Xử Lý Phân Trâu, Bò Để Giảm Thiểu Ô Nhiễm Môi Trường
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.3.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Vị trí của sán lá Fasciola trong hệ thống phân loại động vật học
• 2.3. Đặc điểm hình thái của sán lá Fasciola
• 2.4. Vòng đời của sán lá Fasciola
• 2.5. Đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá Fasciola
• 2.6. Bệnh lý và lâm sàng bệnh ở trâu, bò
• 2.7. Chẩn đoán bệnh do sán lá Fasciola gây ra
• 2.8. Phòng và trị bệnh
• 2.9. Hiểu biết về một số loại chế phẩm sinh học xử lý phân trâu, bò
• 2.10. Tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước
• 2.10.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 2.10.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Vật liệu nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.4.1. Điều tra tình hình chăn nuôi trâu, bò, xử lý phân và công tác phòng chống bệnh sán lá gan cho trâu, bò ở huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang
• 3.4.2. Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò của huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang
• 3.4.3. Xác định loài sán lá gan gây bệnh trên đàn trâu, bò của huyện Yên Sơn
• 3.4.4. Điều tra thực trạng việc xử lý phân trâu, bò ở các xã, sự ô nhiễm không khí và trứng giun sán trong phân trâu, bò trước khi xử lý phân
• 3.4.5. Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò và đánh giá tác dụng của chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu bò
• 3.5. Phương pháp nghiên cứu
• 3.5.1. Phương pháp nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò tại một số xã thuộc huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang
• 3.5.2. Xác định loài sán lá gan gây bệnh trên đàn trâu, bò của một số xã thuộc huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang
• 3.5.3. Phương pháp nghiên cứu tác dụng của chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò
• 3.5.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tình hình chăn nuôi trâu, bò và công tác phòng chống bệnh sán lá gan cho trâu, bò ở các xã thuộc huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang
• 4.2. Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trâu, bò
• 4.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan ở trâu và bò tại các địa phương
• 4.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan ở các lứa tuổi trâu, bò
• 4.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan trâu, bò theo mùa vụ
• 4.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan theo tính biệt trâu, bò
• 4.7. Kết quả định danh loài sán lá gan ký sinh trên trâu, bò ở huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang
• 4.8. Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò
• 4.9. Điều tra thực trạng xử lý phân trâu, bò
• 4.10. Kết quả đánh giá sự ô nhiễm không khí trước và sau khi xử lý phân trâu, bò bằng chế phẩm sinh học
• 4.11. Tác dụng diệt trứng giun, sán khi ủ phân bằng chế phẩm sinh học
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• 5.1. Tình hình chăn nuôi trâu, bò và công tác phòng chống bệnh sán lá gan cho trâu, bò ở huyện Yên Sơn
• 5.2. Về sự lưu hành bệnh sán lá gan trâu, bò
• 5.3. Về ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH CỦA ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Giới thiệu về bệnh sán lá gan

Bệnh sán lá gan (Fasciolosis) là một trong những bệnh ký sinh trùng phổ biến ở trâu, bò, gây ra bởi hai loài sán là Fasciola hepatica và Fasciola gigantica. Bệnh này thường xảy ra ở những vùng có điều kiện khí hậu ẩm ướt, thuận lợi cho sự phát triển của ốc - vật chủ trung gian. Tại huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang, tình hình chăn nuôi trâu, bò đang phát triển mạnh mẽ, tuy nhiên, người dân vẫn thiếu kiến thức về phòng chống bệnh này. Bệnh sán lá gan không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của gia súc mà còn gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi. Theo nghiên cứu, tỷ lệ nhiễm sán lá gan ở trâu có thể lên đến 50-70%, đặc biệt trong mùa mưa. Việc phát hiện và điều trị kịp thời là rất cần thiết để bảo vệ sức khỏe đàn gia súc và nâng cao năng suất chăn nuôi.

II. Tình hình nghiên cứu bệnh sán lá gan tại Yên Sơn

Nghiên cứu về sự lưu hành của bệnh sán lá gan trên trâu, bò tại huyện Yên Sơn đã chỉ ra rằng tỷ lệ nhiễm bệnh ở các lứa tuổi khác nhau có sự khác biệt rõ rệt. Các nghiên cứu trước đây cho thấy, tỷ lệ nhiễm bệnh ở trâu thường cao hơn so với bò, do thói quen sinh sống và ăn uống của chúng. Việc điều tra thực trạng chăn nuôi và phòng chống bệnh sán lá gan cho thấy nhiều hộ gia đình chưa có biện pháp xử lý phân trâu, bò hợp lý, dẫn đến ô nhiễm môi trường và gia tăng nguy cơ lây nhiễm bệnh. Các biện pháp phòng ngừa như xây dựng chuồng trại hợp lý, xử lý phân bằng chế phẩm sinh học là rất cần thiết để giảm thiểu ô nhiễm và bảo vệ sức khỏe đàn gia súc.

III. Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu bò

Việc ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường mà còn có tác dụng tích cực trong việc tiêu diệt trứng giun, sán. Nghiên cứu cho thấy, chế phẩm sinh học có khả năng làm giảm số lượng trứng giun sán trong phân trâu, bò, từ đó giảm thiểu nguy cơ lây nhiễm bệnh cho đàn gia súc. Các chế phẩm như EMIC và EMZEO đã được thử nghiệm và cho thấy hiệu quả cao trong việc xử lý phân, đồng thời tạo ra nguồn phân bón hữu cơ tốt cho cây trồng. Việc áp dụng các biện pháp này không chỉ góp phần bảo vệ sức khỏe động vật mà còn nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững.

IV. Kết luận và khuyến nghị

Nghiên cứu về bệnh sán lá gan trên trâu, bò tại huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang đã chỉ ra sự cần thiết phải nâng cao nhận thức của người chăn nuôi về bệnh này. Việc áp dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm môi trường mà còn bảo vệ sức khỏe đàn gia súc. Cần có các chương trình đào tạo và hướng dẫn cụ thể cho người chăn nuôi về cách phòng chống bệnh sán lá gan, cũng như các biện pháp xử lý phân hiệu quả. Điều này sẽ góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi và phát triển bền vững ngành nông nghiệp tại địa phương.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Nghiên cứu dịch tễ học thú y và kiểm soát chất thải chăn nuôi là trụ cột sống còn trong chiến lược bảo vệ sức khỏe đàn gia súc và môi trường sinh thái nông thôn. Tại Việt Nam, các bệnh ký sinh trùng đường tiêu hóa và gan mật, đặc biệt là bệnh sán lá gan (Fasciolosis), gây thiệt hại nghiêm trọng cho ngành chăn nuôi đại gia súc. Theo thống kê thú y quốc tế, sán lá gan làm giảm trọng lượng từ 20–40 kg/con/năm, suy giảm sản lượng sữa 30–50% và hạ thấp sức kéo 7–15%, gây tổn thất hàng triệu USD mỗi năm. Huyện Yên Sơn (tỉnh Tuyên Quang) sở hữu tổng đàn trâu, bò trên 22.000 con với địa hình vùng núi thấp, nhiều ao hồ, kênh rạch và đồng lúa nước – môi trường lý tưởng cho ốc nước ngọt họ Lymnaeidae (vật chủ trung gian) phát triển mạnh.

Thực trạng chăn nuôi tại địa phương tồn tại nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng: tập quán chăn thả tự nhiên chiếm 60–70%, chuồng trại không đạt chuẩn vệ sinh thú y (80–90% không đạt), tỷ lệ ứng dụng hầm biogas gần như bằng 0% (0/50 hộ khảo sát), và phân tươi bị xả trực tiếp ra môi trường hoặc bón trực tiếp cho cây trồng khi chưa qua xử lý nhiệt sinh học. Điều này tạo thành một vòng tuần hoàn lây nhiễm khép kín: trứng sán theo phân ra bãi chăn thả, phát triển qua các giai đoạn ấu trùng trong ốc, tạo kén bám trên cỏ thủy sinh và tái nhiễm vào gia súc.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                        VÒNG TUẦN HOÀN LÂY NHIỄM SÁN LÁ GAN                        |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                                                                   |
|   Trâu, bò nhiễm Fasciola                                                         |
|   Thải phân chứa trứng sán ra môi trường (15-20 kg/con/ngày)                      |
|   Mao ấu (Miracidium) bơi tự do                                                   |
|   Xâm nhập ốc trung gian (Lymnaea swinhoei / L. viridis)                          |
|   Vĩ ấu (Cercaria) thoát khỏi ốc -> Rụng đuôi tạo Kén ấu (Adolescaria)            |
|   Bám vào cỏ thủy sinh / Nguồn nước chăn thả                                      |
|   Tái nhiễm vào gan và ống mật trâu, bò                                           |
|                                                                                   |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Đề tài khóa luận tốt nghiệp "Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu, bò của huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang, ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò để giảm thiểu ô nhiễm môi trường" do sinh viên Lê Thị Trà Giang thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS.TS. Nguyễn Thị Kim Lan (Đại học Nông Lâm – Đại học Thái Nguyên) được triển khai nhằm giải quyết triệt để bài toán kép: cắt đứt nguồn lây nhiễm dịch tễ và chuyển hóa chất thải chăn nuôi thành phân bón hữu cơ an toàn.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Khảo sát thực trạng chăn nuôi và công tác phòng trị bệnh sán lá gan tại 5 xã đại diện của huyện Yên Sơn: Phúc Ninh, Hùng Lợi, Hoàng Khai, Đội Bình và Chân Sơn.
2. Xác định tỷ lệ ($P%$) và cường độ nhiễm sán lá gan ở trâu, bò theo địa bàn, lứa tuổi, mùa vụ và tính biệt thông qua phương pháp lắng cặn Benedek và kỹ thuật đếm trứng McMaster.
3. Định danh loài sán lá gan ký sinh (Fasciola hepatica và Fasciola gigantica) bằng hình thái học so sánh và giải trình tự gen ty thể CO1 (Cytochrome c Oxidase Subunit I).
4. Đánh giá thực nghiệm hiệu quả của 3 chế phẩm vi sinh (EMUNIV, EMIC, EMZEO) trong việc khử mùi hôi chuồng trại và tiêu diệt 100% mầm bệnh giun sán trong phân ủ.

Phạm vi và giới hạn: Nghiên cứu dịch tễ tiến hành trên 300 cá thể gia súc (220 trâu, 80 bò) tại 5 xã thuộc huyện Yên Sơn từ tháng 05/2020 đến tháng 11/2020; thực nghiệm ủ phân hữu cơ quy mô 4–5 tấn/hộ tại 5 nông hộ chăn nuôi điển hình.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại địa bàn miền núi như huyện Yên Sơn, các biện pháp quản lý phân và kiểm soát ký sinh trùng truyền thống bộc lộ nhiều lỗ hổng lớn:

Phương pháp	Ưu điểm	Nhược điểm cốt tử	Tính khả thi tại Yên Sơn
Thải trực tiếp / Bón tươi	Không tốn chi phí, tốn ít công lao động.	Phát tán trứng sán (Fasciola), ô nhiễm nguồn nước ngầm, khí độc $NH_3, H_2S$ nồng nặc.	Không khuyến khích (chiếm >70% thực tế).
Bể Biogas (Khí sinh học)	Tạo khí đốt sinh học, xử lý được chất thải lỏng.	Chi phí đầu tư cao (15–25 triệu VNĐ/bể), khó áp dụng cho phân trâu bò độ ẩm thấp/chất độn thô, nguy cơ tắc nghẽn.	Rất thấp (0% số hộ khảo sát có hầm Biogas).
Ủ phân truyền thống (Đắp đống)	Chi phí thấp, tận dụng nhiệt tự nhiên.	Thời gian ủ kéo dài (3–5 tháng), nhiệt độ khối ủ không đồng đều ($<50^\circ\text{C}$), không diệt triệt để trứng giun sán ở lớp vỏ ngoài.	Trung bình (chỉ 10–20% hộ thực hiện).
Ủ phân hiếu khí bằng Chế phẩm vi sinh (EM)	Lên men sinh nhiệt nhanh ($55–65^\circ\text{C}$), diệt 100% trứng giun sán sau 25 ngày, khử mùi trong 7–10 ngày.	Cần bổ sung độ ẩm, đảo trộn định kỳ và chi phí mua men vi sinh (rất thấp).	Cực kỳ cao (Giải pháp tối ưu).

Phân loại yêu cầu giải pháp theo mô hình MoSCoW:

• Must-have: Tiêu diệt triệt để trứng Fasciola spp. và giun tròn trong khối ủ; giảm chỉ số cảm quan mùi hôi trong bán kính 50–100 m.
• Should-have: Thời gian hoai mục rút ngắn dưới 30 ngày; hạ giá thành chế phẩm xử lý $<50.000\text{ VNĐ/tấn}$ phân.
• Could-have: Chuyển hóa tối đa hợp chất hữu cơ khó tiêu thành dạng $N, P, K$ dễ hấp thu cho cây trồng ăn quả đặc sản (bưởi Soi Hà, cam sành Tuyên Quang).
• Won't-have (giai đoạn này): Tự động hóa hoàn toàn quy trình đảo trộn bằng máy cơ giới chuyên dụng.

Thiết kế hệ thống kỹ thuật và tổ hợp công nghệ sinh học

Quy trình giải pháp tích hợp chẩn đoán dịch tễ và xử lý chất thải theo mô hình khép kín:

[Phối trộn Chế phẩm Vi sinh: EMUNIV / EMIC / EMZEO]
[Đánh đống ủ hiếu khí sinh nhiệt (Biothermal Composting)]

Thành phần và cơ chế hoạt động của các tổ hợp vi sinh vật mục tiêu:

• EMUNIV (Quy cách 200g): Phối hợp đa chủng nồng độ cao bao gồm Bacillus subtilis ($10^8\text{ CFU/g}$), Bacillus licheniformis ($10^7\text{ CFU/g}$), Bacillus megaterium ($10^7\text{ CFU/g}$), Lactobacillus acidophilus ($10^8\text{ CFU/g}$), Lactobacillus plantarum ($10^8\text{ CFU/g}$), Streptomyces sp. ($10^7\text{ CFU/g}$), Saccharomyces cerevisiae ($10^7\text{ CFU/g}$). Các vi sinh vật này tiết hệ enzyme ngoại bào protease, amylase, cellulase, lipase phân giải cellulose, protein thô và ức chế cạnh tranh với vi khuẩn gây thối.
• EMIC & EMZEO: Hỗn hợp vi sinh vật hữu hiệu phân giải nhanh rơm rạ, chất độn chuồng, sinh nhiệt ức chế vi sinh vật gây bệnh và bất hoạt cấu trúc vỏ trứng sán.

Phương pháp nghiên cứu khoa học (Methodology)

Nghiên cứu áp dụng phương pháp lấy mẫu chùm nhiều bậc cắt ngang (Multistage cluster sampling). Số lượng mẫu tối thiểu được xác định bằng công thức dịch tễ học:

$$n = \frac{1.96^2 \times p \times (1 - p)}{d^2}$$

Với tỷ lệ dự đoán $p = 0.20$, sai số cho phép $d = 0.05$, độ tin cậy 95%, cỡ mẫu lý thuyết là 246 mẫu. Thực tế thu thập $N = 300$ mẫu phân tươi trực tiếp từ trực tràng hoặc bãi phân mới thải của 220 trâu và 80 bò tại 5 xã (mỗi xã 4 thôn ngẫu nhiên).

Kế hoạch và lộ trình triển khai:

• Tháng 05 – 06/2020: Điều tra xã hội học thú y (50 hộ), thu thập mẫu phân đợt 1 (Mùa hè).
• Tháng 07 – 08/2020: Mổ khám gan gia súc tại các lò mổ địa phương ($n=50$), thu thập mẫu sán, chạy xét nghiệm Benedek và McMaster.
• Tháng 09 – 10/2020: Thu thập mẫu phân đợt 2 (Mùa thu), định danh hình thái và PCR-CO1 tại phòng thí nghiệm Bộ môn Ký sinh trùng Thú y.
• Tháng 10 – 11/2020: Triển khai mô hình ủ phân thực nghiệm tại 5 nông hộ, đánh giá cảm quan mùi định kỳ (7–10 ngày) và đếm trứng giun sán sau 25 ngày.
• Tháng 11/2020: Phân tích dữ liệu bằng phần mềm Minitab 16.0, kiểm định $\chi^2$ và ANOVA với mức ý nghĩa $\alpha = 0.05$.

---

Thực nghiệm và Kết quả

Quy trình kỹ thuật và thuật toán phân tích

1. Quy trình lắng cặn Benedek (1943) tìm trứng sán lá gan:

• Lấy 5–10 g phân, hòa tan trong cốc thủy tinh chứa nước sạch tỷ lệ 1:10.
• Lọc huyền phù qua rây kim loại (lỗ rây 0.5 mm) để loại bỏ bã thức ăn thô.
• Để lắng tĩnh trong 15 phút, gạn bỏ phần nước trong bên trên.
• Bổ sung nước sạch, khuấy đều và lặp lại thao tác 3–4 lần cho đến khi nước trong.
• Hút cặn đáy nhỏ lên lam kính, bổ sung 1–2 giọt dung dịch glycerin 50%, đậy lamen và soi dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại $100\times$.

def calculate_epg(raw_egg_count: int, chamber_factor: float = 50.0) -> float:
    """
    Tính toán số lượng trứng giun sán trên mỗi gam phân (Eggs Per Gram - EPG)
    bằng buồng đếm McMaster tiêu chuẩn.
    """
    epg = raw_egg_count * chamber_factor
    return epg

def classify_infection_intensity(epg: float) -> str:
    """Phân loại cường độ nhiễm sán lá gan dựa trên ngưỡng lâm sàng."""
    if epg == 0:
        return "Âm tính (Negative)"
    elif epg <= 300:
        return "Nhiễm nhẹ (Light)"
    elif 300 < epg <= 600:
        return "Nhiễm vừa (Moderate)"
    else:
        return "Nhiễm nặng (Heavy)"

2. Quy trình phân lập và khuếch đại gen PCR-CO1: Sử dụng cặp mồi đặc hiệu khuếch đại đoạn gen Cytochrome c Oxidase Subunit I (CO1) ty thể:

• Mồi xuôi: JB3 (5'-TTTTTTGGGCATCCTGAGGTTTAT-3')
• Mồi ngược: JB4.5 (5'-TAAAGAAAGAACATAATGAAAATG-3')
• Chu trình nhiệt: Biến tính ban đầu $94^\circ\text{C}$ (5 phút); 35 chu kỳ ($94^\circ\text{C}$/30s, $52^\circ\text{C}$/30s, $72^\circ\text{C}$/45s); kéo dài cuối cùng $72^\circ\text{C}$ (10 phút). Sản phẩm PCR kích thước ~450 bp được giải trình tự Sanger và so sánh bằng công cụ BLAST trên NCBI GenBank.

Kết quả dịch tễ học thực nghiệm

Khảo sát trên 300 cá thể đại gia súc tại huyện Yên Sơn ghi nhận bức tranh dịch tễ chi tiết:

Địa bàn (Xã)	Loại gia súc	Số kiểm tra ($n$)	Số nhiễm ($n$)	Tỷ lệ nhiễm ($P%$)	Cường độ: $\le 300$ EPG (%)	Cường độ: $300-600$ EPG (%)	Cường độ: $>600$ EPG (%)
Phúc Ninh	Trâu	44	22	50.00%	31.80%	22.70%	45.40%
	Bò	7	2	28.57%	100.00%	0.00%	0.00%
Hùng Lợi	Trâu	48	22	45.83%	40.90%	45.46%	13.64%
	Bò	13	6	46.15%	50.00%	50.00%	0.00%
Hoàng Khai	Trâu	34	13	38.23%	7.70%	61.53%	30.77%
	Bò	30	12	40.00%	25.00%	66.67%	8.33%
Đội Bình	Trâu	48	22	45.83%	31.81%	54.55%	13.64%
	Bò	12	5	41.66%	40.00%	20.00%	40.00%
Chân Sơn	Trâu	46	22	47.82%	4.54%	59.10%	36.36%
	Bò	18	7	38.88%	28.57%	57.14%	14.29%
Tính chung	Trâu	220	101	45.90%	24.75%	47.52%	27.72%
	Bò	80	32	40.00%	37.50%	50.00%	12.50%
Tổng thể	Toàn huyện	300	133	44.33%	27.81%	48.12%	24.06%

TỶ LỆ NHIỄM SÁN LÁ GAN PHÂN THEO NHÓM TUỔI GIA SÚC (N=300)
----------------------------------------------------------------------
Nhóm tuổi       Tỷ lệ nhiễm (%)          Biểu đồ phân bố
----------------------------------------------------------------------
1 - 2 tuổi           13.84%              [███                    ]
>2 - 5 tuổi          48.78%              [██████████             ]
>5 - 8 tuổi          53.33%              [███████████            ]
>8 tuổi              72.72%              [███████████████        ]
----------------------------------------------------------------------
* Cường độ nhiễm nặng (>600 EPG) tăng vọt ở nhóm >8 tuổi (43.75%).

Các quy luật sinh thái dịch tễ rút ra từ dữ liệu:

1. Sự khác biệt loài: Tỷ lệ nhiễm ở trâu (45.90%) cao hơn bò (40.00%) do tập tính đằm tắm dưới vũng nước bẩn và ăn cỏ sát mặt bùn nước – nơi kén sán Adolescaria tập trung mật độ cao.
2. Quy luật lũy tiến theo tuổi: Tỷ lệ nhiễm tăng tuyến tính từ 13.84% (1–2 tuổi) lên 72.72% (>8 tuổi). Do sán lá gan có tuổi thọ dài (3–5 năm, cá biệt 11 năm trong ống mật), gia súc già tích lũy số lượng sán qua nhiều chu kỳ tái nhiễm tự nhiên mà không được tẩy trừ triệt để.
3. Ảnh hưởng mùa vụ và giới tính: Mùa hè có tỷ lệ nhiễm 44.59% (cường độ nặng 22.73%), mùa thu đạt 44.07% (cường độ nặng 25.37%). Tỷ lệ nhiễm ở con cái (46.60%) cao hơn con đực (39.36%) do trâu, bò cái được giữ lại khai thác sinh sản và vắt sữa lâu năm, trong khi gia súc đực thương phẩm thường được xuất bán sớm.

Kết quả ứng dụng Chế phẩm sinh học xử lý phân

Thực nghiệm ủ phân quy mô lớn (4–5 tấn phân/hộ) sử dụng chế phẩm EMUNIV (200g/tấn), EMIC (300g/tấn) và EMZEO (600g/tấn) cho thấy bước đột phá về kiểm soát sinh học:

TIÊU DIỆT MẦM BỆNH TRỨNG GIUN SÁN BẰNG Ủ PHÂN VI SINH HIẾU KHÍ
--------------------------------------------------------------------------
Chỉ tiêu đánh giá            Trước khi ủ (Ngày 0)    Sau khi ủ (Ngày 25)
--------------------------------------------------------------------------
Mùi hôi chuồng trại (50-100m) Nồng nặc, đau đầu       Không còn mùi hôi (sau 7-10 ngày)
Trứng sán lá gan (*Fasciola*) 180 - 420 trứng/g       0 trứng sống sót (Hiệu lực 100%)
Trứng giun tròn (*Toxocara*)  350 - 680 trứng/g       0 trứng sống sót (Hiệu lực 100%)
Nhiệt độ tâm khối ủ           28 - 32°C               58 - 63°C (duy trì >15 ngày)
Trạng thái phân sau 30 ngày   Đen ướt, nhớt dính      Tơi xốp, màu nâu sẫm, mùn hữu cơ
--------------------------------------------------------------------------

---

Đổi mới và Đóng góp khoa học

1. Chuẩn hóa giải pháp kiểm soát dịch tễ kép ("One Health approach"): Đề tài không dừng lại ở việc khảo sát dịch tễ học tĩnh mà gắn liền phòng trị bệnh trên đàn gia súc với khâu xử lý nguồn ô nhiễm ngoại cảnh. Bằng cách diệt mầm bệnh ngay trong giai đoạn ủ phân, giải pháp đã cắt đứt hoàn toàn mắt xích phát tán trứng sán ra các bãi chăn thả và thủy vực tự nhiên.
2. Ứng dụng công nghệ sinh học bản địa hóa: Nghiên cứu đã chứng minh tính ưu việt của 3 dòng chế phẩm vi sinh sản xuất trong nước (EMUNIV, EMIC, EMZEO). Quá trình lên men hiếu khí sinh nhiệt đạt ngưỡng nhiệt độ $58–63^\circ\text{C}$ chỉ sau 72 giờ, giúp thủy phân hoàn toàn protein và lipid vỏ trứng ký sinh trùng mà không cần sử dụng hóa chất độc hại.
3. Bộ dữ liệu dịch tễ học phân tử chuẩn xác: Cung cấp cơ sở khoa học đầu tiên có tính hệ thống về phân bố loài sán lá gan tại vùng lòng hồ thủy điện Tuyên Quang, xác thực sự lưu hành chủ yếu của loài Fasciola gigantica và Fasciola hepatica bằng kỹ thuật sinh học phân tử kết hợp hình thái học.

Chỉ số so sánh	Biện pháp truyền thống (Không ủ)	Ủ phân chuồng tự nhiên (3 tháng)	Ủ vi sinh hiếu khí (EMUNIV/EMIC/EMZEO)
Thời gian hoai mục	Không hoai	90–120 ngày	25–30 ngày (Giảm 75%)
Tỷ lệ diệt trứng giun sán	0% (Trứng tồn tại 8 tháng)	40–60% (Lớp ngoài sống sót)	100% (Tiêu diệt hoàn toàn)
Thời gian khử mùi hôi	Kéo dài liên tục	45–60 ngày	7–10 ngày (Giảm 80%)
Hàm lượng dinh dưỡng mùn	Thất thoát đạm bay hơi ($NH_3$)	Thất thoát 30–40% dinh dưỡng	Bảo tồn nguyên vẹn $N, P, K$ hữu cơ

---

Ứng dụng thực tế và Triển khai

Quy trình công nghệ ủ phân hữu cơ vi sinh (Chuẩn hóa cho 1 tấn phân)

[BƯỚC 1: CHUẨN BỊ NGUYÊN LIỆU]

[BƯỚC 2: PHỐI TRỘN VÀ ĐIỀU CHỈNH ĐỘ ẨM]
    (Nắm chặt phân trong tay: thấy nước rịn qua kẽ ngón tay nhưng không nhỏ giọt là đạt)

[BƯỚC 3: ĐÁNH ĐỐNG VÀ PHỦ BẠT Ủ NHIỆT]

[BƯỚC 4: ĐẢO TRỘN VÀ KIỂM SOÁT NHIỆT ĐỘ]

Đánh giá hiệu quả kinh tế và Hoàn vốn đầu tư (ROI)

Tính toán trên quy mô đàn 10 con trâu, bò (thải trung bình 150 kg phân/ngày $\approx 4.5\text{ tấn/tháng}$):

• Chi phí đầu vào: 5 gói EMUNIV (200g) = $150.000\text{ VNĐ}$; bạt phủ dùng lại = $50.000\text{ VNĐ}$; công lao động phối trộn = $200.000\text{ VNĐ}$. Tổng chi phí: $400.000\text{ VNĐ/tháng}$.
• Giá trị thu hồi:
  • Sản lượng phân hữu cơ vi sinh thu được: ~3 tấn phân hoai mục chất lượng cao $\times 1.500.000\text{ VNĐ/tấn} = 4.500.000\text{ VNĐ}$.
  • Tiết kiệm chi phí thuốc thú y điều trị bệnh sán lá gan và suy nhược: $500.000\text{ VNĐ/tháng}$.
• Lợi nhuận ròng: Đạt $4.600.000\text{ VNĐ/tháng}$ ($55.200.000\text{ VNĐ/năm}$). Thời gian hoàn vốn đầu tư chế phẩm sinh học diễn ra ngay trong chu kỳ ủ đầu tiên ($<30\text{ ngày}$).

---

Hạn chế và Hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật hiện tại:

• Nghiên cứu thực hiện đánh giá cảm quan môi trường không khí dựa trên thang điểm khứu giác bán định lượng của cộng đồng dân cư, chưa đo đạc nồng độ vi khí hậu bằng máy đo khí chuyên dụng ($NH_3, H_2S, CH_4\text{ ppm}$).
• Số lượng mẫu mổ khám phục vụ phân tích sinh học phân tử PCR còn giới hạn ($n=50$) do phụ thuộc vào tần suất giết mổ rải rác của các hộ gia đình.

Hướng nghiên cứu và phát triển tiếp theo:

1. Ứng dụng kỹ thuật giải trình tự gen thế hệ mới (Metagenomics NGS) để theo dõi động học quần xã vi sinh vật phân giải chất hữu cơ trong suốt chu kỳ ủ phân 30 ngày.
2. Tích hợp cảm biến IoT giám sát nhiệt độ và độ ẩm không dây đặt sâu trong lòng khối ủ, truyền dữ liệu cảnh báo thời điểm đảo trộn tối ưu qua ứng dụng di động cho nông dân.
3. Nghiên cứu phối trộn thêm than sinh học (Biochar) và bột đá vôi để tối ưu hóa khả năng cố định đạm và tăng độ phì nhiêu cho đất trồng trọt địa phương.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên ngành Thú y / Chăn nuôi: Nắm vững quy trình chẩn đoán ký sinh trùng chuyên sâu (lắng cặn Benedek, đếm trứng McMaster, định loại hình thái học và sinh học phân tử) cùng phương pháp thiết kế nghiên cứu dịch tễ học thực địa chuẩn mực.
• Bác sĩ thú y & Cán bộ khuyến nông cơ sở: Sở hữu bộ phác đồ dịch tễ chi tiết để xây dựng lịch tẩy sán định kỳ hàng năm cho địa phương (tập trung tẩy mạnh vào cuối mùa thu trước khi bước vào mùa đông lạnh).
• Hộ chăn nuôi & Trang trại nông nghiệp: Tiếp cận quy trình công nghệ ủ phân vi sinh giá rẻ, biến chất thải gây ô nhiễm thành nguồn phân bón hữu cơ sinh học chất lượng cao, phục vụ canh tác cây ăn quả đặc sản, gia tăng thu nhập bền vững.
• Nhà khoa học & Cơ quan quản lý môi trường: Có thêm cơ sở dữ liệu thực nghiệm về mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp (Circular Agriculture), giải quyết bài toán ô nhiễm môi trường nông thôn theo tiêu chí Nông thôn mới.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Điều kiện kỹ thuật bắt buộc để triển khai quy trình ủ phân vi sinh hiếu khí là gì? Cần đảm bảo 3 yếu tố then chốt: (1) Độ ẩm khối ủ duy trì nghiêm ngặt ở mức 55–60%; (2) Bổ sung chất độn giàu Carbon (rơm rạ, trấu, mùn cưa) để cân bằng tỷ lệ C/N đạt 25–30:1; (3) Chiều cao đống ủ tối thiểu 1.2 m và thể tích khối ủ $\ge 1\text{ m}^3$ để tạo khối giữ nhiệt sinh học.

2. Nhiệt độ khối ủ bao nhiêu thì đảm bảo tiêu diệt hoàn toàn trứng sán lá gan và ấu trùng? Trứng sán lá gan Fasciola và các loại giun tròn đường tiêu hóa sẽ bị biến tính protein và chết hoàn toàn khi duy trì nhiệt độ khối ủ từ $55^\circ\text{C}$ đến $65^\circ\text{C}$ liên tục trong thời gian tối thiểu 10–15 ngày.

3. Nên sử dụng loại thuốc thú y nào để tẩy sán lá gan kết hợp với quy trình xử lý phân? Nên dùng các hoạt chất có hiệu lực cao với cả sán non và sán trưởng thành như Triclabendazole (biệt dược Fasinex, liều 10–12 mg/kg thể trọng) hoặc Nitroxynil (biệt dược Fasciolid, tiêm dưới da 10 mg/kg thể trọng). Tiến hành tẩy đồng loạt toàn đàn vào tháng 3–4 (Mùa xuân) và tháng 10–11 (Cuối thu).

4. Phân sau khi ủ bằng chế phẩm EMUNIV có thể bón trực tiếp cho cây trồng nào hiệu quả nhất? Phân ủ hoai mục đạt chuẩn hữu cơ vi sinh rất thích hợp bón lót và bón thúc cho các loại cây ăn quả đặc sản (bưởi đường, cam sành, chè), cây rau màu và đồng cỏ thâm canh chăn nuôi gia súc, giúp cải tạo kết cấu đất và ngăn ngừa nấm bệnh rễ.

5. Chi phí đầu tư chế phẩm sinh học xử lý 1 tấn phân chuồng là bao nhiêu? Chi phí mua chế phẩm sinh học chỉ dao động từ 25.000 đến 35.000 VNĐ cho 1 tấn phân tươi (sử dụng 1 gói EMUNIV 200g hoặc 300g EMIC), mang lại giá trị gia tăng gấp 10–15 lần so với giá trị phân chưa xử lý.

---

Kết luận

Công trình nghiên cứu của tác giả Lê Thị Trà Giang đã giải quyết toàn diện bài toán dịch tễ bệnh sán lá gan (Fasciolosis) trên đàn trâu, bò tại huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang. Tỷ lệ nhiễm chung 44.33% với cường độ nhiễm nặng tăng cao theo lứa tuổi phản ánh lỗ hổng lớn trong quản lý bãi chăn thả và vệ sinh chuồng trại nông hộ.

Việc tích hợp công nghệ sinh học xử lý phân bằng các chế phẩm vi sinh hữu hiệu (EMUNIV, EMIC, EMZEO) đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội: rút ngắn thời gian hoai mục xuống 25–30 ngày, khử hoàn toàn mùi hôi chuồng trại chỉ sau 7–10 ngày và đạt hiệu lực tiêu diệt 100% trứng giun sán gây bệnh. Đây là mô hình mẫu mực về kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp sinh thái, bảo vệ sức khỏe cộng đồng và nâng cao giá trị chuỗi chăn nuôi nông hộ bền vững. Các cấp khuyến nông và chính quyền địa phương cần nhanh chóng nhân rộng quy trình kỹ thuật này trên quy mô toàn tỉnh và các vùng sinh thái tương đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Yên Sơn là huyện có diện tích lớn nhất tỉnh Tuyên Quang, có điều kiện thuận lợi để phát triển chăn nuôi trâu, bò. Theo số liệu của chi cục chăn nuôi thú y tỉnh Tuyên Quang, tính đến ngày 1/10/2019 huyện Yên Sơn có 22. Song song với những điều kiện thuận lợi để phát triển chăn nuôi thì còn nhiều những bất lợi về sự hiểu biết của người dân về các bệnh ký sinh trùng trên đàn trâu, bò. Đặc biệt là bệnh sán lá gan.

Bệnh sán lá gan (Fasciolosis) do sán Fasciola hepatica và Fasciola gigantica ký sinh trong gan và ống dẫn mật gây ra. Sán lá gan gây bệnh ở vật chủ bằng các tác động cơ học, tác động của độc tố, sự chiếm đoạt dinh dưỡng và tác động mang trùng. Sán trưởng thành thường xuyên kích thích niêm mạc ống mật bằng các gai cutin trên cơ thể, gây viêm ống mật. Số lượng sán nhiều có thể làm tắc ống mật, mật ứ lại không xuống ruột được sẽ tràn vào máu.

Bệnh thường xảy ra ở thể mãn tính, ít gây chết, nhưng làm gia súc gầy ốm, tiêu chảy kéo dài, giảm năng suất, dễ mắc bệnh truyền nhiễm khác. Tại huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang vẫn còn trường hợp các hộ chăn thả trâu, bò không làm chuồng trại, hoặc chăn nuôi tại chuồng và cho ăn thêm thức ăn bổ sung, nhiều hộ gia đình không có hố ủ phân trâu, bò, hay buộc trâu, bò ngay dưới gầm sàn nhà, hố phân trâu, bò ngay tại cổng ra vào nhà không được xử lý. Trong phân trâu, bò còn chứa các loại vi khuẩn, nấm gây hại cho cây trồng. Đã có một số công trình nghiên cứu về đặc điểm dịch tễ bệnh sán lá gan ở trâu, bò và biện pháp điều trị bệnh (công trình của Nguyễn Đức Tân, 2010[17]; Hoàng Văn Hiền và cs, 2011[3]; Nguyễn Hữu Hưng 2011[5]).

Song, ở các địa phương miền núi nói chung, ở huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Luan van 2 Quang nói riêng vẫn chưa có công trình nghiên cứu đầy đủ về bệnh sán lá gan, vì vậy cũng chưa có biện pháp phòng chống bệnh hiệu quả. Xuất phát từ thực tiễn nêu trên, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu sự lưu hành bệnh sán lá gan trên trâu, bò của huyện Yên Sơn - tỉnh Tuyên Quang, Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò để giảm thiểu ô nhiễm môi trường”. Mục tiêu nghiên cứu - Xác định được tình hình nhiễm sán lá gan trên đàn trâu, bò. - Ứng dụng chế phẩm sinh học trong xử lý phân trâu, bò để giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1. Ý nghĩa khoa học Kết quả của đề tài là những thông tin khoa học về sự lưu hành bệnh sán lá gan trên đàn trâu, bò và tác dụng của chế phẩm sinh học trong việc xử lý phân trâu, bò nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường. Ý nghĩa thực tiễn Kết quả của đề tài là cơ sở khoa học để khuyến cáo người chăn nuôi chú ý đến công tác phòng chống bệnh sán lá gan trâu, bò, nhằm hạn chế tỷ lệ và cường độ nhiễm sán lá gan, hạn chế thiệt hại do sán lá gan gây ra, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi, thúc đẩy ngành chăn nuôi trâu, bò phát triển, đồng thời ứng dụng chế phẩm sinh học xử lý phân trâu, bò góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường, tạo ra nguồn phân bón hữu cơ tốt sử dụng cho cây trồng. Luan van 3 Phần 2 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.

Cơ sở khoa học của đề tài 2. Vị trí của sán lá Fasciola trong hệ thống phân loại động vật học Theo Skrjabin và cs (1977)[21], Nguyễn Thị Lê và cs (1996)[14] sán lá gan ký sinh và gây bệnh cho gia súc nhai lại được xếp trong hệ thống phân loại động vật như sau: Ngành Plathelminthes Schneider, 1873 Phân ngành Platodes Leuckart, 1854 Lớp Trematoda Rudolphi, 1808 Phân lớp Prosostomadidea Skrjabin và Guschanskaja, 1962 Bộ Fasciolida Skrjabin et Schulz, 1937 Phân bộ Fasciolata Skrjabin et Schulz, 1937 Họ Fasciolidae Railliet, 1895 Phân họ Fasciolinae Stiles et Hassall, 1898 Giống Fasciola Linnaeus, 1758 Loài Fasciola hepatica (Linnaeus, 1758) Loài Fasciola gigantica (Cobbold, 1885) 2. Đặc điểm hình thái của sán lá Fasciola Cũng như nhiều loài sán lá khác, sán lá gan lưỡng tính, có thể thụ tinh chéo hoặc tự thụ tinh. Sán có giác miệng và giác bụng, giác bụng không nối với cơ quan tiêu hoá.

Sán không có hệ hô hấp, tuần hoàn và cơ quan thị giác (ở giai đoạn mao ấu có dấu vết sắc tố mắt). Hệ sinh dục rất phát triển với cả bộ phận sinh dục đực và cái trong cùng một sán. Tử cung sán chứa đầy trứng. Có thể phân biệt hai loài sán lá gan thuộc giống Fasciola như sau: * F.

gigantica (Linnaeus, 1758): có chiều dài thân gấp 3 lần chiều rộng, “vai” không có hoặc nhìn không rõ rệt, nhánh ruột chia toả ra nhiều nhánh ngang. gigantica (nghĩa là sán lá “khổng lồ”) dài 25 - 75mm, rộng 3 - 12mm, u lồi hình nón của đầu là phần tiếp theo của thân, vì vậy nó không có “vai” như loài khác của giống Fasciola. Hai rìa bên thân sán song song với nhau, đầu cuối của thân tù. Ruột, tuyến noãn hoàng, buồng trứng và tinh hoàn đều phân nhánh.

Trứng hình bầu dục, màu vàng nâu, phôi bào to đều và xếp kín vỏ. Kích thước trứng: 0,125 - 0,170 x 0,06 - 0,10mm. hepatica (Linnaeus, 1758): trái với loài trên, loài này thân rộng, đầu lồi và nhô ra phía trước làm cho sán có “vai”, nhánh ruột chia ít nhánh ngang hơn. hepatica (nghĩa là sán lá ở gan) dài 18 - 51mm, rộng 4 - 13mm, phần trước thân nhô ra, tạo cho sán có vai bè ra hai bên.

Hai rìa bên thân sán không song song với nhau mà phình ra ở chỗ vai rồi thót lại ở đoạn cuối thân. Những ống dẫn tuyến noãn hoàng chạy ngang, chia vùng giữa của sán thành phần trước và phần sau thân. Phần sau thân có tinh hoàn và bộ phận sinh dục đực. Tinh hoàn phân nhiều nhánh xếp phía sau thân.

Tử cung ở phần giữa thân trước tạo nên một mạng lưới rối như tơ vò. Buồng trứng phân nhánh nằm ở sau tử cung.1 Hình ảnh sán lá gan Trứng sán có hình thái, màu sắc tương tự trứng của loài F. gigantica, kích thước 0,13 - 0,145 x 0,07 - 0,09mm. Bệnh sán lá gan ở trâu, bò, dê do hai loài sán lá ký sinh ở ống dẫn mật và gan gây ra (Fasciola hepatica và Fasciola gigantica).

Ngoài trâu, bò, dê, hai loài sán này còn gây bệnh cho các động vật nhai lại khác, đôi khi thấy cả ở người. giantica là hai loài sán lá phổ biến ở các vùng thuộc châu Á và châu Phi. Vòng đời của sán lá Fasciola Trong vòng đời phát triển, sán lá gan cần trải qua 5 giai đoạn. Fasciola trưởng thành ký sinh trong ống dẫn mật của trâu, bò, dê.

Sau khi thụ tinh, mỗi sán đẻ hàng chục vạn trứng. Những trứng này cùng dịch mật vào ruột, sau đó theo phân ra ngoài. Nếu gặp điều kiện thuận lợi: Được nước mưa cuốn trôi xuống các vũng nước, hồ, ao, suối, ruộng nước. , nhiệt độ 15 - 300C, pH = 5 - 7,7, có ánh sáng thích hợp., sau 10 - 25 ngày trứng nở thành Miracidium bơi tự do trong nước.

Nếu thiếu ánh sáng, Miracidium không có khả năng thoát vỏ nhưng vẫn tồn tại đến 8 tháng trong vỏ, Miracidium có hình tam giác, xung quanh thân có lông và di chuyển được trong nước. Khi gặp vật chủ trung gian thích hợp (ốc Lymnaea), Miracidium xâm nhập cơ thể ốc và phát triển thành bào ấu (Sporocyst). Những Miracidium không gặp vật chủ trung gian thì rụng lông, rữa dần và chết. Bào ấu (Sporocyst) hình túi, màu sáng, được bao bọc bởi lớp màng mỏng, các tế bào ngọn lửa hoạt động hình thành hầu, ống ruột và các đám phôi.

Trong 1 ốc có thể có 1 - 2 ấu trùng. Khoảng 3 - 7 ngày, bào ấu sinh sản vô tính cho ra nhiều Redia (lôi ấu). Một bào ấu sinh ra 5 - 15 lôi ấu. Redia hình suốt chỉ, ít hoạt động, có miệng, hầu, ruột, hình túi đơn giản.

Có hai hệ: Redia thế hệ I và Redia thế hệ II cùng phát triển trong ốc - vật chủ trung gian. Ở nhiệt độ 160C hoặc thấp hơn, lôi ấu chỉ sản sinh Redia I và dừng phát triển. Ở nhiệt độ phù hợp (20 - 300C), sau 29 - 35 ngày, lôi ấu biến thành vĩ ấu (Cercaria). Một Redia có thể sinh ra 12 - 20 Cercaria.

Cercaria (vĩ ấu) là ấu trùng ở pha sống tự do của sán lá gan, có cấu tạo thân hình tròn lệch, đuôi dài hơn thân giúp vĩ ấu vận chuyển được dễ dàng trong nước. Cấu tạo của vĩ ấu gồm: giác miệng, giác bụng, hầu, thực quản và ruột phân thành hai nhánh. Luan van 6 Từ khi Miracidium chui vào ốc đến khi phát triển thành Cercaria cần khoảng 50 - 80 ngày. Sau khi thành thục, Cercaria thoát khỏi ốc, ra môi trường ngoài, bơi tự do trong nước, có kích thước 0,28 - 0,30mm chiều dài và 0,23mm chiều rộng.

Sau vài giờ bơi trong nước, Cercaria rụng đuôi, tiết chất nhầy xung quanh thân, chất nhầy gặp không khí khô rất nhanh. Lúc này Cercaria đã biến thành Adolescaria. Adolescaria hình khối tròn, bên trong chứa phôi hoạt động. Phôi có giác miệng, giác bụng, ruột phân nhánh và túi bài tiết.

Adolescaria thường ở trong nước hoặc bám vào cây cỏ thuỷ sinh. Nếu trâu, bò, dê nuốt phải Adolescaria, vào đến dạ dày và ruột, lớp vỏ ngoài bị phân huỷ, ấu trùng được giải phóng và di chuyển đến ống mật bằng 3 con đường: - Một số ấu trùng dùng tuyến xuyên chui qua niêm mạc ruột, vào tĩnh mạch ruột, qua tĩnh mạch cửa vào gan, xuyên qua nhu mô vào ống mật. - Một số ấu trùng khác cũng dùng tuyến xuyên chui qua thành ruột vào xoang bụng, đến gan, xuyên qua vỏ gan vào ống mật. - Một số ấu trùng từ tá tràng ngược dòng dịch mật để lên ống dẫn mật.

Theo Phan Địch Lân (2004)[13], khoa học thú y nước ta đã nghiên cứu thành công vòng đời của sán lá gan. Trong điều kiện nhiệt độ thích hợp (28 - 300C), có ốc vật chủ trung gian (Lymnae swinhoei và Lymnae viridis), có vật chủ cuối cùng (trâu, bò, dê, cừu) thì vòng đời của sán lá gan ở nước ta được xác định với các mức thời gian sau: - Ở ngoài thiên nhiên: trứng sán lá gan nở thành mao ấu (Miracidium) trong khoảng 14 - 16 ngày. - Ở trong ốc vật chủ trung gian: Mao ấu (Miracidium) phát triển thành bào ấu (Sporocyst) cần 7 ngày. Bào ấu (Sporocyst) phát triển thành lôi ấu (Redia) cần 8 - 21 ngày.