Chương 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm bệnh lở mồm long móng Bệnh lở mồm long móng (LMLM), tên tiếng Anh gọi là Foot-and-Mouth Disease (FMD), là bệnh truyền nhiễm cấp tính của các loài động vật có móng guốc chẵn bao gồm cả trâu bò và động vật hoang dã như trâu, bò, lợn, dê, cừu, loài linh dương, hươu, nai. do một loài virus thuộc họ Picornaviridae gây ra với các tổn thương đặc trưng ở lớp tế bào biểu mô.
Đặc trưng của bệnh là làm xuất hiện những mụn nước với các kích cỡ không đồng đều ở niêm mạc miệng, kẽ móng, gờ móng, trên bầu vú, đầu vú con cái và cuống của dạ cỏ, khi mụn nước vỡ sẽ tạo ra các vết loét. Bệnh LMLM khi xuất hiện thường lây lan rất nhanh, rất mạnh và thường trên phạm vi rộng, có thể lây lan trong phạm vi một hoặc nhiều nước, gây ra các ổ dịch lớn trong thời gian ngắn, tỷ lệ mắc bệnh cao, có thể tới 100% [39]. Để kiểm soát dịch bệnh, vaccine được sử dụng trong các trường hợp khẩn cấp. Các vaccine bao gồm những protein cấu trúc của virus FMD và do đó sau khi tiêm vaccine động vật chỉ sản xuất ra kháng thể kháng protein cấu trúc của virus.
Tuy nhiên, sau khi nhiễm virus LMLM, kháng thể kháng protein không cấu trúc và cấu trúc sẽ được tạo ra [53]. Lịch sử bệnh lở mồm long móng 1. Tình hình bệnh lở mồm long móng trên thế giới Lần đầu tiên, bệnh LMLM được Frascastorius phát hiện và mô tả vào năm 1514 ở Ý, sau đó bệnh được phát hiện ở Bắc Ý, Pháp, Anh và nhiều nước châu Âu khác [63]. Đến năm 1897, tác nhân gây bệnh được hai nhà khoa học người Đức có tên là Loeffler và Frosch tìm ra, tác nhân này được chứng minh là có thể qua được màng lọc [19].
Đến những năm đầu thế kỷ 20 (1920), nhiều công trình nghiên cứu chi tiết về bệnh này mới được thực hiện [43]. Năm 1922, Valée và Carré phát hiện ra tính đa dạng của huyết thanh miễn dịch chống virus (type O và A). Ở châu Âu: Cuối thế kỷ 19, bệnh xuất hiện ở Nga, sau đó lây lan nhanh sang nhiều nước châu Âu khác như Đức, Hà Lan, Thụy Sĩ, Bỉ, Hung-ga-ri, Áo, Đan Mạch, Pháp, Ý làm cho hàng chục triệu trâu bò mắc bệnh [30]. Từ 1951 đến 1954, dịch LMLM phát sinh ở Tây Đức, sau đó lây sang nhiều nước như Hà Lan, Bỉ, Luých-xăm-bua, Pháp, Anh, Ý, Áo, Đan Mạch, Thụy Điển, Na Uy, Ba Lan.
Năm 2000, Hy Lạp xẩy ra 14 ổ dịch LMLM type Asia1, theo kết quả điều tra của Hy PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 5 Lạp, nguyên nhân gây ra đợt bùng phát dịch này là do nhập lậu trâu bò từ Thổ Nhĩ Kỳ [41]. Năm 2001 dịch nổ ra ở vùng Đông Nam nước Anh, sau đó dịch lây lan ra khắp nước Anh, Scốt-len, xứ Uên, Bắc Ai-len, Cộng hoà Ai-len, Hà Lan và Pháp [66]. Ở châu Mỹ: Từ 1870 đến 1929, xuất hiện 9 ổ dịch tại các bang của Mỹ như New England, Porland, Maine (1880), Boston, New England (1884), chủ yếu là do nhập khẩu trâu bò mang trùng từ nước khác. Năm 1870, bệnh cũng phát ra ở Canada.
Tại Mexico, dịch phát ra trong các năm 1946-1954, tại Canada năm 1951- 1952 và Argentina năm 1953 [31]. Năm 2000, dịch LMLM xảy ra ở Nam Brasil (type O), Arhentina (type A), Uruguay (type O), Bolivia (type O và A), Columbia (type O và A), Peru (type A), Ecuado (type O) [66]. Ở châu Phi: Dịch LMLM xảy ra tại nhiều nước, cả ở Bắc Phi và Nam Phi [29]. Ở châu Á: Dịch LMLM xảy ra khá trầm trọng.
Bệnh phát sinh ở Ấn Độ (1929, 1952. Nhìn chung có 3 type thường xuyên gây bệnh LMLM ở khu vực các nước Đông Nam Á đó là type O, A và Asia1 [40]. Năm 2000, tại châu Á có trên 30 quốc gia có bệnh LMLM. Các type huyết thanh học lưu hành chủ yếu là type O (24 quốc gia, trong đó có Việt Nam), type A (6 quốc gia), Asia1 (Thái Lan, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, Gruzia), SAT2 (ở Arab Saudi, Kuwait), một số quốc gia khác (Armenia, Azerbaijan, Tiểu vương quốc Ả-rập thống nhất, Ấn độ) chưa xác định được type virus [75].
Bệnh LMLM đã xuất hiện ở nhiều nước thuộc châu Á, châu Phi, châu Mỹ La tinh và châu Âu. Điển hình là trong những năm 1981-1985, dịch xuất hiện ở 80 nước, gây nên tổn thất lớn cho nền kinh tế của những nước này. Năm 1997, dịch xảy ra ở lợn trên toàn lãnh thổ Đài Loan, gây thiệt hại nặng nề về kinh tế và để lại hậu quả xấu cho ngành chăn nuôi lợn trong nhiều năm. Các nước Nhật Bản và Hàn Quốc là những nước từ lâu không có bệnh LMLM nhưng đến năm 2000 đã xuất hiện bệnh này.
Tại châu Âu năm 2001 dịch đầu tiên xảy ra ở Anh, sau đó lan ra Pháp, Hà Lan, Ireland qua con đường vận chuyển trâu bò [65].Tính đến cuối tháng 4 năm 2001, chính phủ Anh đã phải chi phí cho việc tiêu hủy trâu bò bệnh, dập dịch, cộng với những thiệt hại do dịch gây ra lên đến trên 14 tỷ đô la Mỹ. Sau đó, dịch xảy ra ở một loạt các nước châu Âu, châu Mỹ, châu Phi và châu Á. Tính đến tháng 7/2001, có trên 20 nước xảy ra dịch LMLM [40]. Năm 2010, theo số liệu của Tổ chức Thú y thế giới OIE, có tổng cộng 716 ổ dịch LMLM xảy ra trên 21 quốc gia thuộc châu Phi và châu Á.
Tổng cộng có PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 6 211.218 trâu bò nhai lại nhỏ (dê, cừu…) và 315.460 con heo bị phơi nhiễm trước virus LMLM. Trong số đó, số trâu bò thực sự nhiễm LMLM là 11.091 trâu bò nhai lại nhỏ (dê, cừu…) và 13. Số trâu bò bị chết và tiêu hủy do LMLM là 53.513 trâu bò nhai lại nhỏ (dê, cừu…) và 304. Trong số 716 ổ dịch này, chủ yếu là nhiễm virus LMLM serotype O (93%), mỗi loại serotype A, Asia1 và SAT2 chỉ chiếm 2% và thấp nhất là serotype SAT1 với 1%.
Trong tháng 4 năm 2012, đã có một số nước thông báo có dịch LMLM trên trâu bò, bao gồm: Nga, Nam Phi, Libya, Botswana, Palestine, Đài Loan (Đài Bắc, 11/04/2012, trong đó có 4 ca bệnh trên 3.055 heo bị mẫn cảm LMLM) (nguồn: http://iasvn.org/tin-tuc/Benh-lo-mom-long-mong- (LMLM)-tren-gia-suc-1234. Tình hình bệnh lở mồm long móng ở Việt Nam Bệnh LMLM được phát hiện lần đầu tiên ở Việt Nam vào năm 1898 tại Nam Trung Bộ (Nha Trang) và sau đó là ở Nam Bộ (năm 1920), năm 1937-1940 có dịch ở Quảng Ngãi. Đến năm 1952, bệnh lại phát ra tại Thừa Thiên, đến 1953-1954 lan tràn vào vùng Nam Bộ, ra miền Bắc và Tây Bắc (Điện Biên). Tháng 4-1955, bệnh lại tái phát ở Khu 3 và lan sang Khu Tả ngạn Việt Bắc vào Khu 4.
Có 3512 bò và trâu mắc bệnh trong 11 tỉnh, 3 thành phố (Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng), mãi đến cuối năm 1965 mới dập tắt được. Từ năm 1954-1975, bệnh vẫn xảy ra tại các tỉnh thành phía Nam nhưng lại không thấy xuất hiện ở các tỉnh miền Trung. Bệnh phát ra nhiều tại các tỉnh giáp ranh Campuchia mà nguyên nhân chủ yếu là do tình trạng buôn bán trâu bò, sản phẩm trâu bò qua lại biên giới làm lây lan dịch sâu vào nội địa.Trong 2 năm 1975-1976, bệnh LMLM xuất hiện trên trâu bò của 14 tỉnh thành, gồm 6 tỉnh miền Trung, 4 tỉnh Đông Nam Bộ, 2 tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, 2 tỉnh Tây Nguyên.Từ năm 1980-1988, dịch phát ra chủ yếu ở vùng Đông Nam Bộ và hai tỉnh miền Trung, dịch phát ra trên trâu bò và lợn.Năm 1989 dịch phát ra mạnh ở Đồng Nai và Bình Thuận, sau đó yếu dần trong những năm 1990, 1991 [30]. Chỉ tính riêng năm 1993, dịch LMLM xảy ra ở 122 xã của 18 huyện thuộc các tỉnh gồm Quảng Ninh, Hải Phòng, Hà Tĩnh, Quảng Bình và Thừa Thiên Huế làm 32.260 trâu, bò và 1612 lợn bị bệnh [35].
Năm 1995 dịch LMLM xảy ra ở 107 huyện của 26 tỉnh làm 236.000 lợn mắc bệnh. Nguồn bệnh, có thể là do sự mua bán và vận chuyển trâu bò bệnh từ Campuchia vào các tỉnh Kiên Giang, Đồng Tháp và lan rộng bệnh ra khắp các tỉnh thành phía Nam [20]. Năm 1996, 1997 dịch xảy ra nặng một số tỉnh Duyên hải miền Trung và Tây Nguyên. Năm 1998 và đầu năm 1999 tại Bình Thuận dịch LMLM làm 2.449 bò PDF Watermark Remover DEMO : Purchase from www.com to remove the waterma 7 mắc bệnh ở 20 xã của 3 huyện thị.
Đầu năm 1999, nguồn bệnh từ Trung Quốc theo con đường trao đổi, buôn bán trâu bò xâm nhập vào Việt Nam và làm dịch phát ra ở huyện Trà Lĩnh tỉnh Cao Bằng, sau đó nhanh chóng lây lan sang các địa phương khác như Bắc Ninh, Bắc Giang, Hà Nội, Vĩnh Phúc, Hà Tây, Thừa Thiên Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam,… Tính đến cuối năm 1999, có 55 tỉnh thành phố có trâu bò bệnh, số trâu bò mắc bệnh lên đến 120.989 con, số lợn mắc bệnh là 31. Đầu năm 2000 dịch lây lan mạnh, 5 tỉnh phát bệnh thêm là Yên Bái, Bắc Cạn, Lai Châu, Tây Ninh và Trà Vinh. Những tỉnh có dịch từ trước, số xã, huyện có dịch và tổng số trâu bò mắc bệnh tăng lên nhiều. Như vậy tính đến 31/12/2000, trong đợt dịch này cả nước có 60 tỉnh thành đã có trâu bò mắc bệnh, trừ tỉnh An Giang chưa bị dịch [6].
Năm 2001, bệnh LMLM trên trâu bò còn xảy ra và tái phát ở 11 tỉnh, 23 huyện, 35 xã làm 2.072 trâu bò mắc bệnh (trong đó 7 tỉnh miền núi phía Bắc). Bệnh LMLM ở lợn xảy ra 11 tỉnh, 31 huyện, 52 xã chủ yếu các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long làm 3.311 lợn mắc bệnh [6]; [37]. Năm 2002 bệnh LMLM xảy ra ở 26 tỉnh, thành với 10.287 trâu bò mắc bệnh. Năm 2003 bệnh LMLM xảy ra ở 38 tỉnh, thành phố, trong đó 28 tỉnh có dịch LMLM trâu bò, 28 tỉnh có dịch ở lợn (có 18 tỉnh dịch xảy ra ở cả trâu bò và lợn), với tổng số 20.533 lợn mắc bệnh.
Các tỉnh có số trâu bò mắc bệnh nhiều như Hà Giang, Quảng Trị, Phú Yên, Khánh Hoà, Đắk Lắk, Gia Lai [6]. Năm 2004, dịch LMLM đã xuất hiện ở 932 xã, phường thuộc 232 quận, huyện ở 48 tỉnh, thành phố làm 71.736 trâu bò, 125 dê và 1.858 lợn mắc bệnh. Trước thời điểm 2001, các kết quả xét nghiệm đối với các mẫu bệnh phẩm tại Việt Nam chỉ phát hiện thấy có virus LMLM type O. Sau đó, đã phát hiện virus LMLM type A trên các mẫu bệnh phẩm được lấy từ các tỉnh: Quảng Ngãi, Bình Định, Bình Thuận, Ninh Thuận, Khánh Hoà, Long An, Đồng Nai, Lâm Đồng.