Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bệnh đơn bào leucocytozoon ở gà tại một số địa phương của tỉnh thái nguyên và thử nghiệm thuốc điều trị

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu bệnh đơn bào leucocytozoon ở gà tại một số địa phương của tỉnh thái nguyên và thử nghiệm, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Dương Thị Hồng Duyên
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kim Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Nghiên cứu bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên và thử nghiệm thuốc điều trị
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ khoa học nông nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 1.2. Đặc điểm của đơn bào Leucocytozoon ký sinh ở gà
• 1.3. Bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về bệnh Leucocytozoon
• 1.4.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• 1.4.2. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Vật liệu nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.3.1. Nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ bệnh Leucocytozoon ở gà tại 4 huyện, thị thuộc tỉnh Thái Nguyên
• 2.3.2. Nghiên cứu bệnh do đơn bào Leucocytozoon gây ra ở gà tại 4 huyện thị của tỉnh Thái Nguyên
• 2.3.3. Nghiên cứu biện pháp phòng và trị bệnh
• 2.4. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 2.5. Phương pháp nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm dịch tễ bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà tại 4 huyện, thị thuộc tỉnh Thái Nguyên
• 3.2. Sự phân bố dĩn - KCTG của đơn bào Leucocytozoon ở các địa phương
• 3.3. Tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon ở gà tại 4 huyện thị thuộc tỉnh Thái Nguyên
• 3.4. Tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon theo địa hình
• 3.5. Tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon ở gà theo phương thức chăn nuôi
• 3.6. Tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon theo loại gà
• 3.7. Tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon theo tuổi gà
• 3.8. Tỷ lệ nhiễm Leucocytozoon theo tính biệt gà
• 3.9. Tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon ở gà theo tình trạng vệ sinh thú y
• 3.10. Bệnh Leucocytozoon ở gà tại Thái Nguyên
• 3.11. Thành phần loài Leucocytozoon gây bệnh ở gà tại Thái Nguyên
• 3.12. Một số chỉ số máu của gà mắc bệnh Leucocytozoon
• 3.13. Bệnh tích của gà bị bệnh đơn bào Leucocytozoon
• 3.14. Nghiên cứu hiệu quả của 3 phác đồ điều trị bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà
• 3.15. So sánh hiệu lực của 3 phác đồ điều trị bệnh Leucocytozoon ở gà
• 3.16. Độ an toàn của các phác đồ điều trị bệnh Leucocytzoon cho gà
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• Đặc điểm dịch tễ bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà tại 4 huyện, thị thuộc tỉnh Thái Nguyên
• Bệnh Leucocytozoon ở gà tại Thái Nguyên
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nghiên cứu bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà tại Thái Nguyên

Nghiên cứu tập trung vào bệnh đơn bào do Leucocytozoon gây ra trên đàn gà tại tỉnh Thái Nguyên. Bệnh này được xác định là nguyên nhân gây thiệt hại kinh tế lớn trong chăn nuôi gia cầm. Các triệu chứng lâm sàng bao gồm thiếu máu, ỉa chảy phân xanh, và tỷ lệ tử vong cao. Nghiên cứu đã khảo sát tỷ lệ nhiễm bệnh tại các địa phương như Phổ Yên, Đồng Hỷ, Võ Nhai, và Sông Công. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm bệnh dao động từ 13,29% đến 20%, tùy thuộc vào điều kiện chăn nuôi và vệ sinh thú y.

1.1. Đặc điểm dịch tễ của bệnh

Nghiên cứu đã phân tích các yếu tố dịch tễ như địa hình, mùa vụ, và phương thức chăn nuôi. Kết quả cho thấy bệnh phổ biến hơn ở các khu vực có độ ẩm cao và vào mùa mưa. Phương thức chăn nuôi thả vườn cũng làm tăng nguy cơ nhiễm bệnh do tiếp xúc với ký chủ trung gian là các loài dĩn.

1.2. Triệu chứng và bệnh tích

Các triệu chứng lâm sàng bao gồm gà gầy yếu, thiếu máu, và ỉa chảy phân xanh. Bệnh tích đại thể cho thấy sự tổn thương ở gan, lách, và thận. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi các chỉ số máu như giảm hồng cầu và tăng bạch cầu.

II. Thử nghiệm thuốc điều trị bệnh Leucocytozoon

Nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm ba phác đồ thuốc điều trị khác nhau để đánh giá hiệu quả và độ an toàn. Các phác đồ bao gồm sử dụng thuốc kháng sinh và thuốc đặc trị ký sinh trùng. Kết quả cho thấy phác đồ sử dụng thuốc A có hiệu quả cao nhất với tỷ lệ điều trị thành công lên đến 85%. Nghiên cứu cũng khẳng định tính an toàn của các phác đồ này đối với sức khỏe của gà.

2.1. Hiệu quả của các phác đồ điều trị

Phác đồ sử dụng thuốc A cho kết quả tốt nhất với tỷ lệ điều trị thành công cao và thời gian phục hồi nhanh. Phác đồ B và C cũng có hiệu quả nhưng thấp hơn. Nghiên cứu khuyến nghị sử dụng phác đồ A trong điều trị bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà.

2.2. Độ an toàn của thuốc

Các phác đồ điều trị đều được đánh giá là an toàn, không gây tác dụng phụ nghiêm trọng. Gà được điều trị phục hồi nhanh chóng và không có dấu hiệu tái nhiễm trong thời gian theo dõi.

III. Ý nghĩa thực tiễn và khuyến nghị

Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho việc phòng và trị bệnh đơn bào Leucocytozoon ở gà. Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng rộng rãi trong ngành chăn nuôi gia cầm tại Thái Nguyên và các khu vực lân cận. Khuyến nghị tăng cường vệ sinh chuồng trại và kiểm soát ký chủ trung gian để giảm thiểu nguy cơ nhiễm bệnh.

3.1. Ứng dụng trong chăn nuôi

Nghiên cứu khuyến nghị áp dụng các biện pháp phòng bệnh như vệ sinh chuồng trại, kiểm soát dĩn, và sử dụng thuốc điều trị kịp thời. Các biện pháp này giúp giảm thiểu thiệt hại kinh tế do bệnh gây ra.

3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về cơ chế gây bệnh của Leucocytozoon và phát triển các loại thuốc điều trị mới hiệu quả hơn. Nghiên cứu cũng nên mở rộng sang các loài gia cầm khác để đánh giá mức độ ảnh hưởng của bệnh.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chăn nuôi gia cầm là ngành sản xuất quan trọng trong nông nghiệp Việt Nam, đóng góp lớn vào phát triển kinh tế - xã hội. Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, tổng đàn gia cầm tính đến 30/6/2011 đạt khoảng 298 triệu con, tăng trên 7% so với cùng kỳ năm trước, trong đó gà thả vườn chiếm hơn 81%. Sản lượng thịt gia cầm hơi giết mổ trong 6 tháng đầu năm 2011 đạt 386,3 ngàn tấn, tăng 16,8%, sản lượng trứng gia cầm đạt 3,9 tỷ quả, tăng 19% so với cùng kỳ năm 2010. Tuy nhiên, chăn nuôi gia cầm vẫn đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là các bệnh ký sinh trùng, trong đó bệnh đơn bào Leucocytozoon gây thiệt hại nghiêm trọng về kinh tế do làm giảm sức khỏe, tăng tỷ lệ chết và giảm năng suất thịt, trứng.

Bệnh Leucocytozoon là bệnh ký sinh trùng đường máu do đơn bào Leucocytozoon spp. gây ra, ký sinh chủ yếu trong hồng cầu và bạch cầu của gà, dẫn đến thiếu máu, xuất huyết, ỉa chảy phân xanh và tỷ lệ chết có thể lên đến 30-50%. Tại tỉnh Thái Nguyên, chăn nuôi gà phát triển mạnh với quy mô đa dạng, nhưng bệnh Leucocytozoon chưa được nghiên cứu đầy đủ, đặc biệt về dịch tễ và biện pháp điều trị hiệu quả. Do đó, nghiên cứu này nhằm xác định đặc điểm dịch tễ, triệu chứng lâm sàng, bệnh tích và thử nghiệm các phác đồ điều trị bệnh Leucocytozoon ở gà tại một số địa phương của tỉnh Thái Nguyên trong giai đoạn 2010-2011.

Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng quy trình phòng trị bệnh hiệu quả, góp phần nâng cao năng suất chăn nuôi gia cầm, giảm thiệt hại kinh tế và thúc đẩy phát triển ngành chăn nuôi tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về bệnh ký sinh trùng đơn bào, đặc biệt là bệnh Leucocytozoon ở gà. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết dịch tễ học bệnh ký sinh trùng: Nghiên cứu sự phân bố, tỷ lệ nhiễm, các yếu tố ảnh hưởng như tuổi, giống, địa hình, mùa vụ, phương thức chăn nuôi và điều kiện vệ sinh thú y đến tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon.

2. Mô hình vòng đời ký sinh trùng Leucocytozoon: Mô tả vòng đời phức tạp của Leucocytozoon với vật chủ chính là gà và vật chủ trung gian là các loài dĩn thuộc giống Culicoides spp. và Simulium spp. Vòng đời gồm giai đoạn sinh sản vô tính trong cơ thể gà và sinh sản hữu tính trong dĩn, truyền bệnh qua đường máu.

Các khái niệm chuyên ngành quan trọng bao gồm: ký chủ trung gian (dĩn), cường độ nhiễm (số lượng đơn bào trên vi trường kính hiển vi), thể phân lập (merozoite, schizont, gametocyte), bệnh tích đại thể, và các phác đồ điều trị bằng thuốc Sulfonamide.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập 1002 mẫu máu gà tại 4 huyện, thị của tỉnh Thái Nguyên (Phổ Yên, Đồng Hỷ, Võ Nhai, Sông Công) theo phương pháp chùm nhiều bậc. Thu thập 80 cá thể dĩn để xác định loài ký chủ trung gian. Lấy mẫu máu gà bệnh và gà khỏe để xét nghiệm chỉ số huyết học. Mổ khám 37 gà bệnh để quan sát bệnh tích đại thể.

• Phương pháp phân tích: Xét nghiệm mẫu máu bằng phương pháp dàn tiêu bản, nhuộm Giemsa và soi kính hiển vi để phát hiện và định lượng đơn bào Leucocytozoon. Phân loại loài Leucocytozoon dựa trên hình thái và kích thước. Xác định các chỉ số huyết học bằng máy phân tích máu chuyên dụng. Đánh giá hiệu lực và độ an toàn của 3 phác đồ điều trị thuốc Sulfonamide kết hợp thảo dược qua theo dõi tỷ lệ giảm nhiễm và phản ứng của gà.

• Timeline nghiên cứu: Thực hiện từ năm 2010 đến 2011, gồm các giai đoạn thu thập mẫu, xét nghiệm, phân tích dữ liệu và thử nghiệm điều trị.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: 1002 mẫu máu gà được chọn ngẫu nhiên tại các hộ chăn nuôi với quy mô khác nhau, đảm bảo đại diện cho các vùng sinh thái và phương thức chăn nuôi. 80 cá thể dĩn được thu thập để xác định loài ký chủ trung gian.

• Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng thống kê sinh học để tính tỷ lệ nhiễm, cường độ nhiễm, so sánh các nhóm theo tuổi, giống, địa hình, mùa vụ, phương thức chăn nuôi và điều kiện vệ sinh thú y. So sánh hiệu quả điều trị qua tỷ lệ giảm đơn bào trong máu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phân bố ký chủ trung gian: Xác định 3 loài dĩn là ký chủ trung gian truyền bệnh Leucocytozoon tại Thái Nguyên gồm Culicoides arakawa, Culicoides odibilis (tần suất xuất hiện 100%) và Simulium slossonae (50%). Loài dĩn thuộc giống Culicoides phổ biến ở tất cả các huyện, trong khi Simulium slossonae phân bố hẹp hơn, chủ yếu ở huyện Đồng Hỷ và Võ Nhai.

2. Tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon ở gà: Trong 1002 mẫu máu gà xét nghiệm, tỷ lệ nhiễm trung bình đạt khoảng 40-70% tùy địa phương, với cường độ nhiễm từ nhẹ đến nặng. Tỷ lệ nhiễm cao nhất ghi nhận ở vùng núi (khoảng 27,34%), thấp hơn ở vùng đồng bằng (khoảng 12,46%). Tỷ lệ nhiễm ở gà địa phương cao hơn gà ngoại (12,46% so với 7,61%). Tỷ lệ nhiễm tăng theo tuổi gà, cao nhất ở gà trên 6 tháng tuổi (15,6%).

3. Ảnh hưởng của mùa vụ và phương thức chăn nuôi: Tỷ lệ nhiễm cao nhất vào vụ Hè và Xuân, phù hợp với thời điểm hoạt động mạnh của dĩn. Gà nuôi thả hoàn toàn có tỷ lệ nhiễm cao hơn (khoảng 40%) so với nuôi nhốt (khoảng 20%). Điều kiện vệ sinh thú y kém làm tăng tỷ lệ nhiễm lên đến 50%, trong khi vệ sinh tốt giảm tỷ lệ nhiễm xuống dưới 20%.

4. Triệu chứng lâm sàng và bệnh tích: Gà bệnh biểu hiện thiếu máu, mào tích tím tái, phân xanh, giảm tăng trọng, giảm đẻ hoặc ngừng đẻ. Bệnh tích đại thể gồm gan sưng to, mềm nhũn với nhiều điểm trắng, lách sưng to, thận xuất huyết, phổi sung huyết, và các tổn thương ở não, ruột, buồng trứng. Tỷ lệ chết có thể lên đến 50% ở gà con 1-3 tháng tuổi.

5. Hiệu quả điều trị: Thử nghiệm 3 phác đồ điều trị sử dụng thuốc Sulfonamide kết hợp thảo dược cho thấy phác đồ sử dụng Monosulfa 200 W.S có hiệu lực cao nhất, giảm tỷ lệ nhiễm Leucocytozoon trong máu sau 10 ngày điều trị trên 80%. Các phác đồ khác cũng có hiệu quả nhưng thấp hơn, đồng thời đều an toàn cho gà.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo trong nước và quốc tế về sự phân bố và tác động của bệnh Leucocytozoon. Việc xác định rõ các loài dĩn làm ký chủ trung gian giúp hiểu rõ cơ chế truyền bệnh và đề xuất biện pháp kiểm soát hiệu quả. Tỷ lệ nhiễm cao ở vùng núi và gà thả vườn phản ánh điều kiện môi trường thuận lợi cho dĩn phát triển, đồng thời cho thấy vai trò quan trọng của phương thức chăn nuôi và vệ sinh thú y trong kiểm soát bệnh.

Biểu đồ so sánh tỷ lệ nhiễm theo địa hình, mùa vụ và phương thức chăn nuôi sẽ minh họa rõ sự khác biệt và giúp người chăn nuôi nhận thức được các yếu tố nguy cơ. Sự thay đổi các chỉ số huyết học như giảm hồng cầu, tăng bạch cầu và giảm huyết sắc tố ở gà bệnh cũng khẳng định tác động nghiêm trọng của Leucocytozoon lên sức khỏe gà.

Hiệu quả điều trị của Monosulfa 200 W.S và các phác đồ phối hợp thuốc Sulfonamide với thảo dược cho thấy tiềm năng trong kiểm soát bệnh, tuy nhiên cần tiếp tục nghiên cứu mở rộng để tối ưu hóa liều lượng và thời gian điều trị. So sánh với các nghiên cứu khác cho thấy việc phối hợp thuốc và nâng cao điều kiện chăn nuôi là yếu tố then chốt để giảm thiểu thiệt hại do bệnh gây ra.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường kiểm soát ký chủ trung gian: Thực hiện phun thuốc diệt côn trùng định kỳ, đặc biệt vào mùa hè và mùa thu khi dĩn hoạt động mạnh, nhằm giảm mật độ dĩn truyền bệnh. Chủ thể thực hiện: người chăn nuôi, cán bộ thú y địa phương. Thời gian: 2-3 tuần/lần trong mùa cao điểm.

2. Cải thiện điều kiện vệ sinh thú y: Đảm bảo chuồng trại cao ráo, thoáng mát, sạch sẽ, thường xuyên quét dọn, tiêu độc khử trùng và phát quang cây cỏ xung quanh chuồng nuôi để hạn chế môi trường phát triển của dĩn. Chủ thể: người chăn nuôi, chính quyền địa phương. Thời gian: liên tục trong năm.

3. Áp dụng phác đồ điều trị hiệu quả: Sử dụng Monosulfa 200 W.S hoặc phối hợp thuốc Sulfonamide với thảo dược theo hướng dẫn để điều trị kịp thời gà mắc bệnh, giảm tỷ lệ chết và lây lan. Chủ thể: người chăn nuôi, bác sĩ thú y. Thời gian: khi phát hiện bệnh.

4. Tuyên truyền, đào tạo nâng cao nhận thức: Tổ chức các lớp tập huấn cho người chăn nuôi về nhận biết triệu chứng bệnh, biện pháp phòng chống và xử lý khi phát hiện bệnh. Chủ thể: cơ quan thú y, tổ chức nông nghiệp. Thời gian: hàng năm.

5. Nghiên cứu tiếp tục và giám sát dịch tễ: Tiếp tục theo dõi tình hình dịch tễ bệnh Leucocytozoon, đánh giá hiệu quả các biện pháp phòng trị và cập nhật phác đồ điều trị mới. Chủ thể: các viện nghiên cứu, trường đại học. Thời gian: liên tục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người chăn nuôi gia cầm: Nắm bắt kiến thức về bệnh Leucocytozoon, nhận biết triệu chứng, áp dụng biện pháp phòng trị hiệu quả để giảm thiệt hại kinh tế.

2. Bác sĩ thú y và cán bộ thú y cơ sở: Sử dụng kết quả nghiên cứu để chẩn đoán chính xác, lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp và tư vấn kỹ thuật cho người chăn nuôi.

3. Nhà quản lý và chính quyền địa phương: Lập kế hoạch kiểm soát dịch bệnh, tổ chức phun thuốc diệt côn trùng và nâng cao điều kiện vệ sinh thú y tại các vùng chăn nuôi.

4. Các nhà nghiên cứu và sinh viên ngành Thú y, Nông nghiệp: Tham khảo tài liệu khoa học về dịch tễ, sinh học và điều trị bệnh Leucocytozoon, làm cơ sở cho các nghiên cứu tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Bệnh Leucocytozoon là gì và gây hại như thế nào cho gà?
   Bệnh do đơn bào Leucocytozoon ký sinh trong hồng cầu và bạch cầu gà, gây thiếu máu, xuất huyết, ỉa chảy phân xanh và tỷ lệ chết cao, làm giảm tăng trọng và sản lượng trứng.

2. Làm thế nào để phát hiện gà bị nhiễm Leucocytozoon?
   Có thể phát hiện qua triệu chứng lâm sàng như mào tím tái, phân xanh, giảm ăn, kết hợp xét nghiệm máu nhuộm Giemsa để tìm đơn bào trong hồng cầu.

3. Các yếu tố nào ảnh hưởng đến tỷ lệ nhiễm bệnh?
   Tuổi gà, giống, địa hình, mùa vụ, phương thức chăn nuôi và điều kiện vệ sinh thú y đều ảnh hưởng đến tỷ lệ và cường độ nhiễm Leucocytozoon.

4. Phác đồ điều trị nào hiệu quả nhất hiện nay?
   Phác đồ sử dụng Monosulfa 200 W.S kết hợp thảo dược cho hiệu quả cao, giảm tỷ lệ nhiễm trên 80% sau 10 ngày điều trị, đồng thời an toàn cho gà.

5. Làm thế nào để phòng ngừa bệnh Leucocytozoon hiệu quả?
   Phòng bệnh bằng cách kiểm soát ký chủ trung gian (dĩn) qua phun thuốc diệt côn trùng, cải thiện vệ sinh chuồng trại, phát hiện và điều trị kịp thời gà bệnh, đồng thời nâng cao nhận thức người chăn nuôi.

Kết luận

• Xác định được 3 loài dĩn là ký chủ trung gian truyền bệnh Leucocytozoon tại Thái Nguyên, trong đó Culicoides arakawa và Culicoides odibilis phổ biến nhất.
• Tỷ lệ nhiễm Leucocytozoon ở gà tại 4 huyện, thị dao động từ 40-70%, cao nhất ở vùng núi và gà thả vườn.
• Bệnh gây ra các triệu chứng thiếu máu, xuất huyết, giảm tăng trọng và sản lượng trứng, tỷ lệ chết có thể lên đến 50% ở gà con.
• Phác đồ điều trị Monosulfa 200 W.S kết hợp thảo dược có hiệu quả cao và an toàn cho gà.
• Cần triển khai các biện pháp kiểm soát ký chủ trung gian, cải thiện vệ sinh thú y và đào tạo người chăn nuôi để phòng chống bệnh hiệu quả.

Next steps: Mở rộng nghiên cứu về các phác đồ điều trị mới, giám sát dịch tễ liên tục và phát triển chương trình đào tạo kỹ thuật phòng trị bệnh cho người chăn nuôi.

Call to action: Các cơ quan thú y và người chăn nuôi cần phối hợp chặt chẽ để áp dụng các biện pháp phòng trị bệnh Leucocytozoon, bảo vệ sức khỏe đàn gà và nâng cao hiệu quả chăn nuôi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học của đề tài Ký sinh trùng là những sinh vật sinh trưởng và phát triển trong hoặc trên cơ thể một sinh vật khác – gọi là ký chủ, chiếm đoạt chất dinh dưỡng của ký chủ mà nó ký sinh. Trong phân loại học, dựa theo cấu trúc cơ thể của ký sinh trùng mà người ta chia những ký sinh trùng động vật ra làm 3 ngành: nguyên trùng, giun sán và tiết túc. Trong đó, nguyên trùng là ký sinh trùng đơn bào (protozoa), cơ thể chỉ gồm một tế bào, thường ký sinh trong máu (Trypanosoma, Histomonas, Leucocytozoon…) hoặc trong ruột ký chủ (cầu trùng) (Dương Công Thuận, 1995 [26]).

Bệnh do đơn bào Leucocytozoon gây ra có ở nhiều nước trên thế giới. Tỷ lệ lưu hành Leucocytozoon trên đàn gà ở một số nước Châu Á khá cao: ở Trung Quốc (7,1%), Thái Lan (13 – 18%), Malaysia (15 – 31%). Leucocytozoon ký sinh trong hồng cầu gà (đôi khi ký sinh trong bạch cầu, tùy theo loài), làm tan vỡ hồng cầu, gây bần huyết và gây chết gà với tỷ lệ cao, ảnh hưởng đến thu nhập của người chăn nuôi gà. Bệnh cũng được phát hiện ở nhiều loài chim hoang dã.

Đặc điểm của đơn bào Leucocytozoon ký sinh ở gà 1. Vị trí của đơn bào Leucocytozoon trong hệ thống phân loại động vật Đơn bào nói chung là những nguyên sinh động vật không có khí quan di động, thân thể khi thì trần và có thể biến dạng được, khi thì có màng bọc và có hình dạng nhất định. Đơn bào sống ký sinh ở các tế bào, các mô hay dịch thể, có thể suốt đời hoặc những giai đoạn đầu của nó. Chúng tự nuôi dưỡng bằng cách thẩm thấu dinh dưỡng chiếm đoạt của ký chủ qua bề mặt cơ thể.

n 5 Các loài đơn bào thuộc giống Leucocytozoon ký sinh trong máu của nhiều loài gia cầm, thủy cầm, chim và nhiều loài chim hoang dã. Gà là vật chủ cảm thụ đơn bào Leucocytozoon mạnh nhất. Bệnh được Ziemann phát hiện lần đầu tiên vào năm 1898. Từ đó đến nay, trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về bệnh.

(1985) [37], Leucocytozoon gây bệnh cho gà có vị trí trong hệ thống phân loại như sau: Ngành Protozoa Lớp Sporozoa Bộ Haemosporidia Họ Leucocytozoidae Giống Leucocytozoon Loài L. schoutedeni (Rodham Pons et Bequaert, 1913) Đến nay, các nhà khoa học đã phát hiện 107 loài Leucocytozoon spp. ký sinh và gây bệnh cho gà, gà tây, vịt, ngỗng và nhiều loài chim hoang dã. Đặc điểm hình thái các loài Leucocytozoon ở gà Theo Nguyễn Thị Kim Lan và cs (1999) [9]: cơ thể đơn bào thường do một tế bào rất nhỏ cấu thành, tổ chức của đơn bào gồm màng tế bào, chất nguyên sinh, hạt hoặc nhân tế bào.

Đơn bào Leucocytozoon ký sinh ở hồng cầu, bạch cầu, các nội tạng của gà và các loài chim ở hai dạng: dạng tiểu thể hình dùi trống, hoặc hình thoi n 6 nhọn hai đầu với kích thước từ 15 - 20 µm, dạng bào tử hình trứng với kích thước từ 20 - 25 µm. Phạm Sỹ Lăng và cs (2005) [13] cho biết: các loài Leucocytozoon spp. có nhiều hình dạng khác nhau trong quá trình phát triển ở ký chủ cũng như ở ký chủ trung gian. Kích thước của chúng thay đổi tuỳ thuộc dạng và loài đơn bào Leucocytozoon.

- Dạng bào tử (Sporozoite): hình thuẫn, hình elip nhọn 2 dầu, kích thước 10 - 15 µm. Thể này thấy ở tuyến nước bọt của dĩn (ký chủ trung gian). - Dạng tiểu thể (Merozoite): hình tròn, hình trứng, kích thước 15 - 20 µm. - Dạng giao tử (Schizont): hình elip, thon nhỏ 2 đầu, kích thước 20 - 45µm.

- Dạng đại giao tử (Macrogametocyte): hình đa giác, gần tròn, kích thước 350 - 400 µm. - Dạng tiểu phối tử (Microgametocyte): hình thuẫn, hình trứng, kích thước 20 - 25 µm. Theo Phạm Sỹ Lăng và cs (2006) [14]; Phạm Sỹ Lăng và cs (2008) [15], hai loài L. sabrazeis có hình dạng gần giống nhau, chỉ khác về tính chất gây bệnh.

Chúng có dạng hình cầu, hình bầu dục, hình lưỡi liềm; kích thước 20 x 5 µm, không có sắc tố khi nhuộm Giemsa, ký sinh ở hồng cầu của gà, gà rừng. Vòng đời của Leucocytozoon ở gà Saif Y. (2003) [45] cho rằng: giai đoạn sinh bào tử diễn ra trên vật chủ trung gian và có thể được hoàn thành sau 3 – 4 ngày. Noãn nang phát triển và có thể tìm thấy trong đường tiêu hóa của dĩn trong vòng 12 giờ sau khi dĩn hút máu.

Sau đó các noãn nang này di chuyển đến tuyến nước bọt của dĩn, có thể tìm thấy noãn nang ở tuyến nước bọt dĩn sớm nhất sau khi dĩn hút máu gà bệnh 18 ngày. n 7 Phạm Sỹ Lăng và cs (2005) [13] cho biết: các loài Leucocytozoon có vòng đời rất phức tạp, cần vật chủ trung gian là các loài dĩn thuộc giống Simulium spp. và Culiloides spp. Tuỳ đặc điểm thời tiết khí hậu của các vùng sinh thái khác nhau mà thành phần loài dĩn cũng thay đổi.

Sau khi xâm nhập vào dĩn do dĩn hút máu gà bệnh, các tiểu thể (Merozoite) phát triển qua một số giai đoạn ở vách dạ dày thành noãn nang để thành thể bào tử (Sporozoite). Thể bào tử chuyển lên tuyến nước bọt của dĩn sau thời gian phát triển khoảng 25 ngày. Khi dĩn hút máu các loài vật chủ (gà, các loài gia cầm khác và chim hoang dã) sẽ truyền mầm bệnh vào máu. Các bào tử từ máu xâm nhập vào các tế bào nội quan như: gan, lách, phổi, thận, tổ chức cơ để trở thành giao tử (Schizont).

Các giao tử vào hồng cầu phát triển thành tiểu thể (Merozoite), giao tử thể (Gametocyte), đại giao tử (Marcrogametocyte) và tiểu giao tử (Mircrogametocyte). Khi dĩn hút máu gia cầm bệnh, vào cơ thể dĩn, các tiểu thể lại phát triển thành noãn nang (Oocyste), rồi bào tử (Sporozoite) trong vách dạ dày dĩn và vòng đời lại được lặp lại. Tác giả Lê Minh Thành [52] cho biết vòng đời của Leucocytozoon bao gồm các giai đoạn như sau: * Giai đoạn ở tế bào chủ: Gia cầm bị dĩn – ký chủ trung gian truyền bệnh đốt và truyền mầm bệnh (các bào tử Sporozoite) vào cơ thể. Khi vào cơ thể gia cầm, mầm bệnh theo máu tới gan, lách, thận, não…Tại đây, chúng xâm nhập vào các tế bào của ký chủ và bắt đầu sinh sản vô tính bằng hình thức liệt phân, kết quả từ 1 Sporozoit đã tạo ra một lượng lớn Merozoite.

Chính những Merozoite này mới có khả năng xâm nhập vào máu và ký sinh ở hồng cầu (quá trình này mất 4 – 6 ngày hoặc kéo dài hơn tùy loài). n 8 Quá trình sinh sản của đơn bào ở trong tế bào gan của vật chủ không có chu kỳ nhất định. Sau khi phát triển ở gan, tất cả các Merozoite đều vào máu. * Giai đoạn ở trong hồng cầu: giai đoạn này tạo thể tự dưỡng và thể phân liệt trong đó có thể mang giới tính (giao tử đực và giao tử cái).

Giai đoạn ở trong hồng cầu bắt đầu từ khi các Merozoite từ gan vào máu, tiếp cận với bề mặt hồng cầu có những thụ thể Receptor tương ứng và xâm nhập vào hồng cầu qua 5 giai đoạn: - Nhận diện và gắn bám - Hình thành điểm tiếp giáp - Tạo nên màng không bào liên tiếp màng hồng cầu - Lọt vào màng không bào qua điểm tiếp nối chuyển động - Hồng cầu hàn kín sau khi Merozoite lọt vào Sau khi lọt vào trong hồng cầu, Merozoite hình thành không bào và phát triển trong hồng cầu theo kiểu có chu kỳ, qua các thể: Thể tự dưỡng (Trophozoite): gồm thể Trophozoite non (thể nhẫn), thể Trophozoite phát triển (thể amip) và thể Trophozoite già. Thể phân liệt (Schizont) gồm: Schizont non và Schizont già. Sau khi kết thúc 1 chu kỳ phát triển, các Merozoite trong Schizont phá vỡ hồng cầu vào máu, một số bị thực bào hoặc chết, một số xâm nhiễm vào hồng cầu khác và tiếp tục phát triển theo chu kỳ tương tự. Sau một số chu kỳ, có những Merozoite tiếp tục xâm nhập vào hồng cầu, nhưng không tạo thành các thể Merozoite nữa mà phát triển thành thể có giới tính: Gametocyte (Macrogametocyte – giao tử cái và Microgametocyte – giao tử đực).

Sau đó giao tử dực và giao tử cái kết hợp với nhau tạo thành hợp tử (Zygote), gây phá vỡ hồng cầu và di chuyển trong máu. Khi ký chủ trung gian là dĩn hút máu gia cầm, mầm bệnh sẽ vào ký chủ trung gian và tiếp tục vòng đời. n 9 Trong ký chủ trung gian, hợp tử nở ra và phát triển thành dạng trưởng thành (thoi trùng). Chúng di chuyển lên tuyến nước bọt của dĩn và cư trú ở đó.

Khi dĩn hút máu gia cầm, các thoi trùng theo tuyến nước bọt vào máu của gia cầm và bắt đầu vòng đời mới. Sơ đồ minh họa vòng đời Leucocytozoon ở gà n 10 Tuy nhiên Lê Văn Năm (2011) [19] lại cho rằng: chu kỳ phát triển sinh học của Leucocytozoon gồm 2 giai đoạn chính. Giai đoạn thứ nhất là giai đoạn phát triển trong cơ thể ký chủ trung gian truyền bệnh và giai đoạn hai là giai đoạn phát triển trong cơ thể vật chủ: - Giai đoạn phát triển trong cơ thể ký chủ trung gian truyền bệnh (dĩn) Đây là giai đoạn hình thành bào tử nang (Sporogony), giai đoạn này kết thúc trong vòng 3 – 4 ngày. Vì trong máu của gia cầm bệnh đã có sẵn giao tử đực và giao tử cái, hoặc hợp tử của Leucocytozoon, nên ngay sau khi hút máu gia cầm bệnh, các tế bào máu chứa mầm bệnh bị dịch tiêu hóa của ký chủ trung gian (dĩn) làm tan vỡ và giải phóng ra các giao tử và các hợp tử.

Chúng nhanh chóng bám vào thành dạ dày và chui vào các tế bào niêm mạc dạ dày, ruột của dĩn. Ở đó chúng bắt đầu phát triển thành bào tử nang (Oocyst). Toàn bộ quá trình này chỉ diễn ra trong vòng 12 giờ kể từ thời điểm dĩn hút máu gia cầm bệnh lần cuối. Trong mỗi bào tử nang bắt đầu có quá trình sinh trưởng và phát triển thành 4 thoi trùng (Sporozoite).

Các thoi trùng này nhanh chóng lớn lên và di hành đến cư trú trong tuyến nước bọt của ký chủ trung gian truyền bệnh. Chỉ có các thoi trùng này mới có khả năng truyền bệnh. Ký chủ trung gian truyền bệnh cho gia cầm thụ cảm thông qua việc hút máu của gia cầm bệnh, sau đó hút máu của gia cầm khỏe và truyền nước bọt kèm theo thoi trùng gây bệnh vào cơ thể gia cầm khỏe. Như vậy, kể từ khi dĩn hút máu gia cầm bệnh lần cuối đến lúc có khả năng truyền bệnh phải mất 18 ngày.

- Giai đoạn phát triển của Leucocytozoon trong cơ thể gia cầm thụ cảm.