Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Bối cảnh thực tiễn và lý do chọn đề tài
Chăn nuôi gia cầm tại Việt Nam giữ vai trò quan trọng trong việc đáp ứng nhanh nguồn thực phẩm giàu protein, cung cấp đầy đủ các axit amin thiết yếu và nguyên tố khoáng vi lượng, góp phần ổn định kinh tế và nâng cao thu nhập cho người dân. Tuy nhiên, tình hình dịch bệnh diễn biến phức tạp tiếp tục là rào cản lớn đối với hiệu quả chăn nuôi. Trong đó, bệnh cầu trùng ở gà là một trong những bệnh truyền nhiễm phổ biến do đơn bào ký sinh tại đường tiêu hóa gây ra, khiến gà còi cọc, chậm lớn, giảm sức sản xuất và gây tỷ lệ chết rất cao ở đàn gà con.
Xuất phát từ thực tế chăn nuôi nông hộ và trang trại gia đình tại huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, đề tài "Nghiên cứu tình hình mắc bệnh cầu trùng ở gà nuôi tại huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên và thử nghiệm một số phác đồ phòng trị" được thực hiện nhằm cung cấp dữ liệu dịch tễ cụ thể và thử nghiệm các phác đồ điều trị đặc hiệu tại địa phương.
Mục tiêu nghiên cứu
- Xác định tỷ lệ và cường độ mắc bệnh cầu trùng ở gà tại một số xã của huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
- Xác định tỷ lệ gà nhiễm và tỷ lệ chết do bệnh cầu trùng theo lứa tuổi (ngày tuổi).
- Xác định tỷ lệ gà nhiễm cầu trùng theo các tháng theo dõi trong năm.
- Xác định tỷ lệ và cường độ nhiễm cầu trùng theo phương thức chăn nuôi và trạng thái phân.
- Thử nghiệm và đánh giá hiệu lực của một số phác đồ thuốc điều trị đặc hiệu.
Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Đàn gà ở các lứa tuổi khác nhau (phân nhóm: 1 - 14 ngày tuổi, 15 - 30 ngày tuổi, và từ 30 ngày tuổi trở lên) và mầm bệnh cầu trùng gà.
- Phạm vi không gian: Các nông hộ và trang trại chăn nuôi gia đình với quy mô khác nhau tại 3 xã: Tân Thành, Tân Hòa, Tân Kim thuộc huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên.
- Phạm vi thời gian: Nghiên cứu thực địa và thu thập mẫu phẩm được tiến hành từ ngày 18/05/2015 đến ngày 25/11/2015.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết và tác nhân gây bệnh
Bệnh cầu trùng gà do các nguyên sinh động vật đơn bào thuộc ngành Protozoa, lớp Sporozoa, bộ Eucoccidiorida, họ Eimeriidae gây ra, chủ yếu thuộc giống Eimeria (và một số ít thuộc giống Isospora). Các loài cầu trùng ký sinh phổ biến ở gà bao gồm 9 loài: E. tenella, E. necatrix, E. brunetti, E. mitis, E. maxima, E. acervulina, E. praecox, E. hagani, và E. mivati. Mỗi loài có tính chuyên biệt cơ quan cao trong đường tiêu hóa:
- E. tenella: Ký sinh chủ yếu tại manh tràng (túi mù), gây xuất huyết và có độc lực cao nhất ở gà con.
- E. necatrix: Ký sinh ở ruột non và manh tràng.
- E. acervulina, E. praecox, E. hagani: Ký sinh ở tá tràng và phần đầu ruột non.
- E. maxima, E. mitis, E. mivati: Ký sinh ở đoạn giữa và toàn bộ ruột non.
- E. brunetti: Ký sinh ở phần cuối ruột non, trực tràng và lỗ huyệt.
Vòng đời của cầu trùng kéo dài từ 5 đến 7 ngày, gồm hai giai đoạn chính: giai đoạn ngoại sinh (noãn nang theo phân ra ngoài môi trường, hình thành bào tử gây nhiễm khi gặp nhiệt độ và độ ẩm thích hợp) và giai đoạn nội sinh trong cơ thể gà (gồm quá trình sinh sản vô tính Schizogonie và sinh sản hữu tính Gametogonie tại tế bào biểu mô niêm mạc ruột).
Phương pháp nghiên cứu và thu thập dữ liệu
- Phương pháp lấy mẫu: Thu thập ngẫu nhiên mẫu phân tươi vừa thải ra hoặc dùng tăm bông lấy trực tiếp tại trực tràng của gà ở các nhóm tuổi tại 3 xã điều tra. Các mẫu được đóng gói riêng vào túi nilon ghi nhãn thông số và đưa về phòng thí nghiệm. Tổng số mẫu phân được kiểm tra là 560 mẫu.
- Phương pháp xét nghiệm: Sử dụng phương pháp phù nổi Fulleborn. Nguyên lý dựa trên sự chênh lệch tỷ trọng giữa dung dịch nước muối bão hòa ($D = 1,18 - 1,20$) và noãn nang cầu trùng ($D = 1,01 - 1,02$), khiến noãn nang nổi lên bề mặt và bám vào phiến kính đậy trên miệng lọ penicilin sau 30 phút. Quan sát dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại 100 lần (vật kính $10\times$, thị kính $10\times$).
- Phương pháp xác định cường độ nhiễm: Đếm số lượng noãn nang trung bình trên 3 vi trường soi kính hiển vi:
- Mức độ nhẹ ($+$): $1 - 3$ noãn nang/vi trường.
- Mức độ trung bình ($++$): $4 - 6$ noãn nang/vi trường.
- Mức độ nặng ($+++$): $7 - 8$ noãn nang/vi trường.
- Mức độ rất nặng ($++++$): $\ge 9$ noãn nang/vi trường.
- Phương pháp mổ khám: Tiến hành mổ khám xác chết hoặc gà bệnh để quan sát bệnh tích đại thể ở niêm mạc đường tiêu hóa, lấy chất chứa và nạo niêm mạc ruột xét nghiệm vi thể.
- Phương pháp thử nghiệm phác đồ điều trị: Gà mắc bệnh được nuôi nhốt riêng trong lồng thép và thử nghiệm 2 phác đồ:
- Phác đồ 1: Thuốc Costop-TA (chứa Sulfachloropyrazin 30g), dùng liều điều trị $1 - 1,5\text{ g/lít}$ nước uống liên tục 3 ngày.
- Phác đồ 2: Thuốc Hansulcox-WSP (chứa Sulfadimidine sodium 40g, Sulfaquinoxaline sodium 15g, Diaveridine HCl 5g, Vitamin A 1.500.000 UI, Vitamin K3 500mg), dùng liều $1\text{ g/lít}$ nước uống hoặc $1\text{ g/10 kg}$ thể trọng trong 3 ngày liên tục.
- Kiểm tra lại phân bằng phương pháp Fulleborn sau $5 - 7$ ngày để xác định tỷ lệ sạch noãn nang.
- Phương pháp xử lý số liệu: Thống kê sinh học theo phương pháp thí nghiệm trong chăn nuôi của Nguyễn Văn Thiện (2000), tính toán số trung bình ($\bar{X}$), sai số trung bình ($m$), độ lệch tiêu chuẩn ($S$) và hệ số biến dị ($Cv%$).
Nội dung chính theo từng chương
Phần 1: Mở đầu
Trình bày tính cấp thiết của ngành chăn nuôi gia cầm trong phát triển kinh tế nông thôn; phân tích thiệt hại kinh tế do bệnh cầu trùng gây ra trên đàn gà; xác định rõ 5 mục tiêu nghiên cứu và ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn của đề tài đối với công tác thú y tại huyện Phú Bình.
Phần 2: Tổng quan tài liệu
- Cơ sở khoa học: Hệ thống hóa các đặc điểm giải phẫu và sinh lý tiêu hóa ở gia cầm (tốc độ vận chuyển thức ăn qua đường ruột gà con $4 - 5$ giờ, gà lớn $7 - 8$ giờ); phân loại học và hình thái 9 loài cầu trùng thuộc giống Eimeria; chi tiết chu trình phát triển sinh học qua các giai đoạn Schizogonie, Gametogonie và Sporogonie.
- Cơ chế sinh bệnh và miễn dịch: Tác động cơ giới gây viêm hoại tử niêm mạc ruột kết hợp tác động độc tố; đặc điểm miễn dịch có trùng và tính kháng bệnh theo loài.
- Phương pháp chẩn đoán và điều trị: Tổng hợp các nhóm thuốc kháng cầu trùng chính (Sulfanilamit, Nitrofuran, Pyrimidin, Kháng sinh ionophore, Pyridin, Triazinon/Toltrazuril); phân tích các chế phẩm thương mại trong và ngoài nước (Avicoc, Coccistop 2000, Dinaprol, Super-cox, Hancoc, Hansulcox-WSP, RTD-Coccistop).
- Tổng quan nghiên cứu: Điểm lại các công trình nghiên cứu dịch tễ và phòng trị cầu trùng trong nước (Từ Quang Hiển, Lê Văn Năm, Phan Lục, Nguyễn Thị Kim Lan, Bạch Mạnh Điều) và quốc tế (Levine, Tyzzer, Horton-Smith, Orlow, Kolapxki, Archie Hunter).
Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu
Xác định cụ thể địa bàn điều tra tại 3 xã (Tân Thành, Tân Hòa, Tân Kim), khoảng thời gian thực hiện (18/05/2015 – 25/11/2015), quy trình thu thập và bảo quản mẫu phân, quy trình kỹ thuật xét nghiệm Fulleborn, tiêu chuẩn phân loại cường độ nhiễm qua vi trường, quy trình giải phẫu bệnh tích và thiết kế hai phác đồ thử nghiệm điều trị.
Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận
- Công tác phục vụ sản xuất: Báo cáo kết quả tiêm phòng vaccine (Lasota, Đậu gà, Gumboro, Newcastle đạt tỷ lệ bảo hộ 100%), công tác điều trị các bệnh phổ biến (cầu trùng khỏi 95,16%, bạch lỵ khỏi 94,55%, CRD khỏi 93,75%) và tiêu độc khử trùng $700\text{ m}^2$ chuồng trại.
- Kết quả nghiên cứu dịch tễ học:
- Tỷ lệ nhiễm bệnh chung trên 560 mẫu phân đạt 19,11%; trong đó xã Tân Kim cao nhất (20,93%), tiếp đến là Tân Thành (18,89%) và Tân Hòa (16,97%).
- Tỷ lệ nhiễm phân bố theo độ tuổi: gà $1 - 14$ ngày tuổi có tỷ lệ nhiễm cao nhất (21,58%), giảm xuống 17,53% ở giai đoạn $15 - 30$ ngày tuổi và thấp nhất ở gà $\ge 30$ ngày tuổi (13,51% tính theo tỷ lệ mẫu dương tính 10/74).
- Tỷ lệ và cường độ nhiễm theo tuần tuổi: gà $1 - 2$ tuần tuổi nhiễm 21,72%, gà $3 - 4$ tuần tuổi nhiễm 16,97%, gà $5 - 6$ tuần tuổi nhiễm 15,24%. Trong các mẫu dương tính, cường độ nhẹ ($+$) chiếm đa số (52,34%), cường độ rất nặng ($++++$) chiếm 9,35%.
- Biến động theo tháng: tỷ lệ nhiễm cao nhất vào mùa hè (tháng 6 đạt 24,55%, tháng 7 đạt 23,81%) và giảm dần khi thời tiết chuyển mát (tháng 9 còn 15,65%, tháng 10 còn 13,39%).
- Bệnh lý và triệu chứng: Mô tả triệu chứng lâm sàng thể cấp tính (ủ rũ, xù lông, phân có máu, liệt chân) và thể mãn tính; ghi nhận bệnh tích xuất huyết manh tràng do E. tenella và viêm ruột hoại tử.
- Hiệu quả phác đồ: Đánh giá hiệu lực can thiệp của thuốc Costop-TA và Hansulcox-WSP.
Phần 5: Kết luận và đề nghị
Đưa ra kết luận tổng hợp về tình hình nhiễm cầu trùng tại địa bàn nghiên cứu và đề xuất các biện pháp kỹ thuật về vệ sinh chuồng trại, lịch dùng thuốc phòng ngừa định kỳ và quy trình can thiệp trị bệnh cho người chăn nuôi.
Kết quả và đóng góp
Số liệu dịch tễ chính
| Chỉ tiêu điều tra |
Phân loại cụ thể |
Số mẫu kiểm tra |
Số mẫu dương tính |
Tỷ lệ nhiễm (%) |
| Theo địa bàn (Xã) |
Tân Thành |
180 |
34 |
18,89 |
|
Tân Hòa |
165 |
28 |
16,97 |
|
Tân Kim |
215 |
45 |
20,93 |
|
Tính chung |
560 |
107 |
19,11 |
| Theo nhóm tuổi |
$1 - 14$ ngày tuổi |
292 |
63 |
21,58 |
|
$15 - 30$ ngày tuổi |
194 |
34 |
17,53 |
|
$\ge 30$ ngày tuổi |
74 |
10 |
13,51 |
| Theo tuần tuổi |
$1 - 2$ tuần tuổi |
290 |
63 |
21,72 |
|
$3 - 4$ tuần tuổi |
165 |
28 |
16,97 |
|
$5 - 6$ tuần tuổi |
105 |
16 |
15,24 |
| Theo tháng theo dõi |
Tháng 6 |
110 |
27 |
24,55 |
|
Tháng 7 |
105 |
25 |
23,81 |
|
Tháng 8 |
118 |
22 |
20,00 |
|
Tháng 9 |
115 |
18 |
15,65 |
|
Tháng 10 |
112 |
15 |
13,39 |
Về cơ cấu cường độ nhiễm trên 107 mẫu dương tính:
- Mức độ nhẹ ($+$): 56 mẫu (chiếm 52,34%)
- Mức độ trung bình ($++$): 26 mẫu (chiếm 24,30%)
- Mức độ nặng ($+++$): 15 mẫu (chiếm 14,02%)
- Mức độ rất nặng ($++++$): 10 mẫu (chiếm 9,35%)
Kết quả công tác phục vụ sản xuất và điều trị
- Tham gia tiêm phòng an toàn đạt tỷ lệ 100% cho đàn gà địa phương: vaccine Lasota lần 1 (550 con), vaccine Đậu gà (550 con), vaccine Gumboro lần 1 (550 con), vaccine Newcastle (530 con).
- Điều trị thực tế tại cơ sở đạt hiệu quả cao: chữa khỏi 118/124 gà mắc bệnh cầu trùng (tỷ lệ khỏi 95,16%), 52/55 gà mắc bạch lỵ (94,55%), 45/48 gà mắc bệnh hô hấp mãn tính CRD (93,75%). Thực hiện tiêu độc khử trùng $700\text{ m}^2$ diện tích chuồng trại.
Đề xuất và khuyến nghị kỹ thuật của tác giả
- Quy trình vệ sinh chuồng trại: Quét dọn, cọ rửa định kỳ; khử trùng chuồng trước khi nhập đàn bằng Formol 1,5% hoặc NaOH 2%, sau đó 2 ngày quét vôi đặc. Dụng cụ chăn nuôi ngâm Crezin 5% từ $2 - 5$ giờ và phơi khô. Đệm lót chuồng phải được phun Formol 1,5% và phơi khô trước khi sử dụng.
- Biện pháp quản lý: Tuyệt đối không nuôi nhốt chung nhiều lứa tuổi gà trong cùng ô chuồng; thu gom và ủ phân kỹ để diệt mầm bệnh; kiểm soát các vật trung gian truyền lây gián tiếp như ruồi, gián, chuột.
- Lịch phòng thuốc: Phòng thuốc định kỳ cho gà từ $7 - 20$ ngày tuổi bằng các dòng Sulfamid hoặc phối hợp kháng sinh; duy trì dùng thuốc phòng $3\text{ ngày/tháng}$ ở gà lớn. Khi chuyển từ phác đồ phòng sang phác đồ trị phải thay đổi hoạt chất thuốc để tránh hiện tượng kháng thuốc của cầu trùng.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Phạm vi khảo sát: Đề tài chỉ mới thực hiện điều tra dịch tễ tại 3 xã (Tân Thành, Tân Hòa, Tân Kim) trong phạm vi huyện Phú Bình; chưa mở rộng so sánh trên toàn bộ các xã khác thuộc tỉnh Thái Nguyên.
- Thời gian theo dõi: Dữ liệu theo dõi theo tháng chỉ tập trung trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 10 năm 2015, chưa bao quát đầy đủ cả 12 tháng trong năm để phản ánh biến động dịch tễ qua mùa đông và đầu xuân (thời điểm độ ẩm cao).
- Hướng nghiên cứu tiếp theo: Khóa luận mở ra hướng nghiên cứu phân lập chuyên sâu các loài Eimeria cụ thể bằng kỹ thuật sinh học phân tử hoặc đo đạc kích thước vi thể chi tiết cho từng ổ dịch, đồng thời đánh giá mức độ kháng thuốc của các chủng cầu trùng đối với các nhóm Sulfamid thông dụng trên địa bàn.
Giá trị tham khảo
- Đối tượng sử dụng: Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên môn hữu ích cho sinh viên, học viên ngành Thú y, Chăn nuôi - Thú y, cán bộ kỹ thuật tại các trạm thú y cấp huyện/xã, và người chăn nuôi gia cầm quy mô nông hộ, trang trại.
- Nội dung giá trị:
- Cung cấp số liệu thực nghiệm rõ ràng về dịch tễ bệnh cầu trùng trên đàn gà tại vùng trung du Bắc Bộ.
- Hướng dẫn chi tiết quy trình xét nghiệm phân bằng phương pháp phù nổi Fulleborn và thang đánh giá cường độ noãn nang trên vi trường kính hiển vi.
- Cung cấp phác đồ dùng thuốc đặc trị (Costop-TA, Hansulcox-WSP) kèm lịch trình tiêm phòng vaccine đầy đủ cho gà từ 3 đến 45 ngày tuổi.
Câu hỏi thường gặp
1. Tỷ lệ nhiễm bệnh cầu trùng ở đàn gà tại huyện Phú Bình là bao nhiêu và xã nào có tỷ lệ cao nhất?
Theo kết quả xét nghiệm 560 mẫu phân tại 3 xã thuộc huyện Phú Bình, tỷ lệ mắc bệnh cầu trùng trung bình là 19,11% (107 mẫu dương tính). Trong đó, xã Tân Kim có tỷ lệ nhiễm cao nhất với 20,93% (45/215 mẫu), tiếp theo là xã Tân Thành với 18,89% (34/180 mẫu), và thấp nhất là xã Tân Hòa với 16,97% (28/165 mẫu).
2. Gà ở giai đoạn tuổi nào mẫn cảm và có tỷ lệ mắc bệnh cầu trùng cao nhất?
Gà con ở giai đoạn $1 - 14$ ngày tuổi (hoặc $1 - 2$ tuần tuổi) có tỷ lệ nhiễm cầu trùng cao nhất, đạt 21,58% (theo nhóm ngày tuổi) và 21,72% (theo tuần tuổi). Tỷ lệ nhiễm có xu hướng giảm dần khi tuổi gà tăng lên: giai đoạn $15 - 30$ ngày tuổi đạt 17,53%, và giai đoạn trên 30 ngày tuổi giảm xuống còn 13,51%.
3. Tỷ lệ mắc bệnh cầu trùng biến động như thế nào qua các tháng theo dõi?
Tỷ lệ mắc bệnh cầu trùng đạt mức cao nhất vào các tháng mùa hè nóng ẩm: tháng 6 đạt 24,55% (27/110 mẫu) và tháng 7 đạt 23,81% (25/105 mẫu). Sau đó, tỷ lệ nhiễm giảm dần vào các tháng thu mát hơn: tháng 8 đạt 20,00%, tháng 9 đạt 15,65%, và tháng 10 đạt mức thấp nhất là 13,39% (15/112 mẫu).
4. Tác giả đã sử dụng phương pháp xét nghiệm ký sinh trùng nào để phát hiện noãn nang cầu trùng?
Tác giả sử dụng phương pháp phù nổi Fulleborn. Phương pháp này sử dụng dung dịch nước muối bão hòa có tỷ trọng $D = 1,18 - 1,20$ (lớn hơn tỷ trọng của noãn nang cầu trùng là $D = 1,01 - 1,02$) để làm nổi noãn nang lên bề mặt tiếp xúc với phiến kính sau 30 phút, sau đó soi dưới kính hiển vi quang học ở độ phóng đại 100 lần.
5. Thành phần và liều lượng của các phác đồ thuốc được thử nghiệm trong đề tài gồm những gì?
Đề tài thử nghiệm 2 phác đồ:
- Phác đồ 1 dùng Costop-TA (chứa Sulfachloropyrazin 30g), liều phòng $0,5\text{ g/lít}$ nước trong 3 ngày, liều trị $1 - 1,5\text{ g/lít}$ nước uống liên tục 3 ngày.
- Phác đồ 2 dùng Hansulcox-WSP (chứa Sulfadimidine sodium 40g, Sulfaquinoxaline sodium 15g, Diaveridine HCl 5g, Vitamin A 1.500.000 UI, Vitamin K3 500mg), liều dùng $1\text{ g/lít}$ nước hoặc $1\text{ g/10 kg}$ thể trọng uống liên tục 3 ngày.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Sái Thị Tưởng đã phản ánh có hệ thống tình hình dịch tễ học của bệnh cầu trùng trên đàn gà tại huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên với tỷ lệ nhiễm chung là 19,11%, tập trung cao nhất ở gà con dưới 2 tuần tuổi và vào các tháng hè nóng ẩm. Nghiên cứu đã áp dụng chuẩn xác phương pháp phù nổi Fulleborn trong chẩn đoán phòng thí nghiệm và đưa ra các phác đồ điều trị sử dụng Sulfachloropyrazin cùng dạng phối hợp Sulfamid - Diaveridine có bổ sung vitamin. Kết quả của khóa luận cung cấp cơ sở dữ liệu thực tiễn tin cậy, đóng góp quy trình phòng trừ dịch bệnh hiệu quả cho các cơ sở chăn nuôi gia cầm tại địa phương.
