Nghiên cứu bảo tồn loài Giổi lụa Tsoongiodendron odorum tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hay nghiên cứu bảo tồn loài giổi lụa tsoongiodendron odorum chun tại khu bảo tồn thiên nhiên pù, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Trần Thị Tú Dược
• Người hướng dẫn: TS. Vương Duy Hưng
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nghiên cứu bảo tồn loài Giổi lụa (Tsoongiodendron odorum Chun) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Bảo tồn đa dạng sinh học trên thế giới
• 1.2. Bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam
• 1.3. Tổng quan về họ Ngọc lan tại Việt Nam
• 1.4. Các nghiên cứu về họ Ngọc lan tại KBTTN Pù Hoạt
• 1.5. Một số thông tin về loài Giổi lụa (Tsoongiodendron odorum Chun)
• 1.5.1. Thông tin chung về loài
• 1.6. MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP
• 1.6.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.6.1.1. Mục tiêu chung
• 1.6.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.6.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.6.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.6.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.6.3. Nội dung nghiên cứu
• 1.6.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6.4.1. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái học của Giổi lụa
• 1.6.4.2. Phương pháp thử nghiệm nhân giống loài Giổi lụa bằng hạt
• 1.6.5. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài Giổi lụa
• 2. PHẦN 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Điều kiện tự nhiên Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Địa hình, địa thế
• 2.1.3. Khí hậu thủy văn
• 2.1.4. Địa chất, thổ nhưỡng
• 2.1.5. Dân sinh kinh tế - xã hội
• 2.1.5.1. Dân tộc, dân số và lao động
• 2.1.5.2. Các hoạt động kinh tế
• 2.1.5.3. Hạ tầng cơ sở
• 2.1.5.4. Đánh giá chung về điều kiện dân sinh, kinh tế - xã hội
• 3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái học loài Giổi lụa
• 3.1.1. Đặc điểm sinh học loài Giổi lụa
• 3.1.2. Đặc điểm sinh thái học loài Giổi lụa
• 3.2. Các mối đe dọa đến loài Giổi lụa tại khu vực nghiên cứu
• 3.3. Thử nghiệm nhân giống loài Giổi lụa bằng hạt
• 3.3.1. Khối lượng hạt giống Giổi lụa
• 3.3.2. Thử nghiệm nhân giống Giổi lụa
• 3.4. Giải pháp bảo tồn loài Giổi lụa tại khu vực điều tra
• 3.4.1. Bảo tồn tại chỗ
• 3.4.2. Bảo tồn chuyển chỗ
• 3.4.3. Giải pháp xã hội
• 4. KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn loài Giổi lụa Tsoongiodendron odorum

Nghiên cứu bảo tồn loài Giổi lụa (Tsoongiodendron odorum) tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Nghệ An, là một trong những nỗ lực quan trọng nhằm bảo vệ đa dạng sinh học. Loài Giổi lụa không chỉ có giá trị kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong hệ sinh thái. Việc bảo tồn loài này giúp duy trì cân bằng sinh thái và bảo vệ môi trường sống.

1.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái của Giổi lụa

Giổi lụa là cây gỗ lớn, có khả năng sinh trưởng tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới. Loài này thường phát triển ở những khu vực có độ ẩm cao và đất tơi xốp. Đặc điểm sinh học của Giổi lụa bao gồm khả năng ra hoa và kết trái, điều này ảnh hưởng đến khả năng nhân giống và phát triển quần thể.

1.2. Tình trạng hiện tại của loài Giổi lụa tại Pù Hoạt

Tại khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, Giổi lụa đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống. Các nghiên cứu gần đây cho thấy số lượng quần thể Giổi lụa đang giảm sút, cần có các biện pháp bảo tồn khẩn cấp.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn Giổi lụa tại Nghệ An

Bảo tồn loài Giổi lụa tại Nghệ An gặp nhiều thách thức, bao gồm sự khai thác gỗ trái phép và sự thay đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển của loài mà còn tác động đến toàn bộ hệ sinh thái nơi chúng sinh sống.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng và nguyên nhân

Giổi lụa được xếp vào danh sách loài nguy cấp do sự khai thác gỗ trái phép và mất môi trường sống. Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này là sự gia tăng nhu cầu sử dụng gỗ và các sản phẩm từ cây Giổi lụa.

2.2. Tác động của biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện sinh thái tại khu vực Pù Hoạt, ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của Giổi lụa. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh sản của loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu bảo tồn Giổi lụa hiệu quả

Để bảo tồn loài Giổi lụa, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại. Các phương pháp này bao gồm bảo tồn tại chỗ và bảo tồn chuyển chỗ, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho loài.

3.1. Bảo tồn tại chỗ Giải pháp hiệu quả

Bảo tồn tại chỗ là phương pháp bảo vệ loài Giổi lụa trong môi trường tự nhiên của nó. Việc thành lập các khu bảo tồn và áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp là rất cần thiết để duy trì quần thể Giổi lụa.

3.2. Bảo tồn chuyển chỗ Nhân giống và phát triển

Bảo tồn chuyển chỗ bao gồm việc nhân giống Giổi lụa trong các vườn thực vật hoặc các khu vực khác. Phương pháp này giúp bảo tồn nguồn gen và tạo điều kiện cho việc phát triển quần thể mới.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu bảo tồn

Kết quả nghiên cứu bảo tồn loài Giổi lụa tại Pù Hoạt đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp bảo tồn hiệu quả có thể giúp phục hồi quần thể loài này. Các chương trình giáo dục cộng đồng cũng đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao nhận thức về bảo tồn.

4.1. Kết quả thử nghiệm nhân giống Giổi lụa

Các thử nghiệm nhân giống Giổi lụa bằng hạt đã cho thấy tỷ lệ nảy mầm cao, cho thấy khả năng phục hồi quần thể loài này. Việc nhân giống thành công sẽ tạo điều kiện cho việc phát triển bền vững.

4.2. Giáo dục cộng đồng về bảo tồn

Giáo dục cộng đồng về tầm quan trọng của Giổi lụa và các biện pháp bảo tồn là rất cần thiết. Các chương trình tuyên truyền giúp nâng cao nhận thức và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong việc bảo vệ loài này.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu bảo tồn Giổi lụa

Nghiên cứu bảo tồn loài Giổi lụa tại Pù Hoạt là một bước tiến quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học. Tương lai của loài này phụ thuộc vào các biện pháp bảo tồn hiệu quả và sự tham gia của cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn Giổi lụa

Bảo tồn Giổi lụa không chỉ giúp duy trì đa dạng sinh học mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững. Loài này có giá trị kinh tế cao và có thể trở thành nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương.

5.2. Định hướng nghiên cứu trong tương lai

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào việc phát triển các phương pháp bảo tồn mới và hiệu quả hơn. Sự hợp tác giữa các nhà khoa học, chính quyền và cộng đồng là rất quan trọng để đạt được mục tiêu bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt thuộc tỉnh Nghệ An sở hữu tổng diện tích tự nhiên 90.741 ha, là nơi lưu giữ nguồn tài nguyên đa dạng sinh học phong phú bậc nhất khu vực Bắc Trung Bộ. Trong hệ thực vật tại đây, Giổi lụa (Tsoongiodendron odorum Chun) thuộc họ Ngọc lan (Magnoliaceae) là loài cây gỗ lớn quý hiếm có giá trị kinh tế và sinh thái đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, trước áp lực khai thác gỗ thương phẩm và sự suy giảm sinh cảnh sống, loài cây này đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 ở cấp độ Sẽ nguy cấp (VU A1c,d+2c,d) và Danh lục Đỏ IUCN toàn cầu ở phân hạng Vulnerable C1. Tại Việt Nam, họ Ngọc lan hiện có 8 loài bị đe dọa nghiêm trọng, đòi hỏi phải có các giải pháp bảo vệ khẩn cấp.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hụt các dữ liệu thực chứng chuyên sâu về cấu trúc quần thể, đặc tính vật hậu học cũng như quy trình kỹ thuật nhân giống phục vụ công tác tái sinh loài cây này trong tự nhiên. Nghiên cứu được triển khai nhằm mục tiêu xác lập cơ sở khoa học vững chắc về đặc điểm sinh học, sinh thái học và hoàn thiện quy trình nhân giống hữu tính từ hạt. Phạm vi không gian của đề tài bao phủ toàn bộ các kiểu thảm thực vật ở đai cao từ 500 m đến 1.000 m tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt và khu thực nghiệm gieo ươm của Trường Đại học Lâm nghiệp tại Hà Nội. Thời gian nghiên cứu thực hiện từ tháng 10 năm 2018 đến tháng 4 năm 2020. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống số liệu định lượng về mật độ phân bố, tỷ lệ nảy mầm và tốc độ sinh trưởng, đóng góp trực tiếp vào chiến lược bảo tồn nguồn gen lâm nghiệp quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết cân bằng sinh thái quần thể rừng nhiệt đới của MacArthur và Wilson (1971), nhấn mạnh mối tương quan trực tiếp giữa diện tích sinh cảnh và khả năng duy trì mật độ các loài đặc hữu. Bên cạnh đó, công trình kế thừa mô hình đa dạng sinh học theo chỉ số Shannon - Weaver với giá trị H đạt mức 6,0 ở hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới gió mùa, phản ánh tính đa dạng cao gấp 10 lần so với các quần xã rừng ôn đới (H đạt khoảng 0,6).

Khung lý thuyết bảo tồn tích hợp được xây dựng dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa hai phương thức: bảo tồn tại chỗ (In-situ conservation) nhằm duy trì cấu trúc quần thể trong sinh cảnh tự nhiên và bảo tồn chuyển chỗ (Ex-situ conservation) thông qua kỹ thuật gieo ươm, lưu trữ nguồn gen nhân tạo. Đồng thời, lý thuyết phục hồi sinh thái (Rehabilitation) định hướng việc tái tạo chu trình dinh dưỡng và dòng tuần hoàn vật chất cho các lâm phần bị suy thoái. Các khái niệm chính bao gồm: vật hậu học (Phenology), khả năng tái sinh tự nhiên bằng hạt, cấu trúc lâm phần tầng cây cao và chỉ số phẩm chất sinh trưởng của loài thực vật hạt kín cổ thuộc họ Ngọc lan với hơn 2.300 loài có ích tại Việt Nam.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra thực địa kết hợp dữ liệu khí tượng thủy văn của trạm Quỳ Châu với lượng mưa trung bình năm 1.750 mm và độ ẩm 84%. Phương pháp chọn mẫu áp dụng theo nguyên tắc đại diện sinh cảnh và đai cao địa hình. Cụ thể, tác giả thiết lập 10 tuyến điều tra cắt ngang các dạng lập địa chính và lập 10 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình có diện tích 1.000 m2 mỗi ô, đạt tổng dung lượng mẫu khảo sát lâm phần là 10.000 m2. Trong mỗi ô tiêu chuẩn, bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m2 (tổng số 50 ô dạng bản) tại 4 góc và vị trí trung tâm để đo đếm tầng cây tái sinh và thảm tươi.

Thí nghiệm nhân giống hữu tính thực hiện trên hạt giống thu từ 5 cây mẹ đại diện (1,0 kg quả tươi mỗi cây). Tổng số 450 hạt chắc được chia đều vào 5 lô để khảo nghiệm 3 công thức nhiệt độ xử lý nước gồm nhiệt độ thường, 45 độ C và 60 độ C (30 hạt mỗi công thức). Cây mầm tiếp tục được bố trí theo dõi trên 3 kiểu nền gieo gồm nền cát, nền đất vườn ươm và nền đất lấy từ rừng tự nhiên trong thời gian 8 tuần. Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm đảm bảo tuân thủ nghiêm ngặt Tiêu chuẩn ngành 04TCN 130:2006 về quy phạm kỹ thuật lâm sinh và 10TCN 322-2003 về kiểm nghiệm hạt giống cây rừng. Toàn bộ tọa độ không gian được định vị qua thiết bị GPS và phân tích bản đồ bằng phần mềm MapInfo kết hợp MapSource, giúp định lượng chính xác các chỉ tiêu đường kính thân D1.3, chiều cao vút ngọn Hvn và đường kính gốc Doo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả điều tra thực địa trên 10 tuyến đã phát hiện và định vị 36 cá thể Giổi lụa. Cấu trúc quần thể có sự phân hóa rõ rệt với 21 cá thể cây tái sinh (chiếm tỷ lệ 58,33%) có đường kính gốc Doo từ 0,4 cm đến 6 cm, chiều cao vút ngọn Hvn từ 1 m đến 7 m. Số lượng cây trưởng thành ghi nhận 15 cá thể (chiếm tỷ lệ 41,67%) với đường kính thân D1.3 dao động từ 7 cm đến 32 cm và chiều cao đạt từ 6 m đến 27 m.

Thứ hai, đặc điểm phân bố không gian của loài thể hiện tính chọn lọc lập địa cao, chỉ xuất hiện ở đai cao từ 502 m đến 975 m so với mực nước biển, tập trung chủ yếu trên nhóm đất feralit mùn núi trung bình có độ dốc từ 25 độ đến 40 độ.

Thứ ba, nghiên cứu làm rõ chu kỳ vật hậu học hoàn chỉnh: Giổi lụa ra hoa vào tháng 3 đến tháng 4, quả bắt đầu chín từ tháng 10 đến tháng 11 và hạt rơi rụng tự nhiên từ tháng 12 đến tháng 1 năm sau. Cây con 1 năm tuổi có hiện tượng rụng toàn bộ lá trong giai đoạn mùa đông lạnh từ tháng 12 đến tháng 2 năm sau để giảm thoát hơi nước và bắt đầu nảy chồi non vào đầu tháng 3.

Thứ tư, thử nghiệm xử lý nhiệt độ nước cho thấy công thức ngâm nước ấm 45 độ C mang lại tỷ lệ nảy mầm vượt trội, đạt bình quân trên 75,0%, cao hơn khoảng 32,5% so với công thức nước ở nhiệt độ thường (chỉ đạt 42,5%) và cao hơn 18,0% so với công thức nước nóng 60 độ C. Về nền gieo ươm, giá thể đất lấy từ dưới tán rừng tự nhiên giúp cây mầm đạt tỷ lệ sống 83,3% sau 8 tuần, cao hơn 20,0% so với nền đất vườn ươm thông thường (đạt 63,3%).

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội về tỷ lệ nảy mầm ở mức nhiệt độ 45 độ C được giải thích bởi đặc điểm sinh lý học của hạt họ Ngọc lan. Vỏ hạt Giổi lụa có lớp biểu bì dày và chứa lượng tinh dầu đáng kể, việc xử lý nhiệt độ 45 độ C trong thời gian 6 đến 8 giờ giúp làm mềm vỏ hạt vừa đủ, kích hoạt hệ enzyme nội nhũ mà không làm tổn thương phôi mầm như mức nhiệt 60 độ C. Kết quả này tương đồng với các nghiên cứu lâm sinh trên các loài Giổi xanh và Mỡ bản địa ở vùng Đông Bắc Việt Nam. Sự thích ứng cao của cây con trên nền đất rừng tự nhiên xuất phát từ sự hiện diện của hệ vi sinh vật bản địa và hàm lượng mùn hữu cơ phù hợp với cơ chế cộng sinh rễ cây họ Ngọc lan.

Các kết quả định lượng này có thể được biểu diễn một cách trực quan thông qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ nảy mầm giữa 3 mức nhiệt độ nước và biểu đồ đường thể hiện tốc độ tăng trưởng chiều cao Hvn cùng đường kính gốc Doo qua 8 tuần theo dõi. Bản đồ phân bố GIS số hóa vị trí 36 cá thể Giổi lụa là công cụ trực quan hóa sinh động, hỗ trợ đắc lực cho việc giám sát biến động trữ lượng cá thể ngoài thực địa.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thiết lập ranh giới và cắm mốc 10 phân khu bảo vệ nghiêm ngặt tại chỗ (In-situ) tại các tiểu khu ghi nhận 15 cá thể cây mẹ trưởng thành. Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt cần chủ trì thực hiện tuần tra định kỳ nhằm triệt phá 100% các hành vi chặt hạ lấy gỗ và thu hái quả non trái phép trong giai đoạn 2021-2025.

Thứ hai, xây dựng vườn ươm giống bản địa ứng dụng quy trình nhân giống chuyển chỗ (Ex-situ) với công nghệ xử lý hạt bằng nước ấm 45 độ C và sử dụng giá thể đất tầng mặt rừng tự nhiên. Mục tiêu đặt ra là sản xuất tối thiểu 10.000 cây giống đạt tiêu chuẩn chiều cao trên 30 cm mỗi năm trong giai đoạn 2022-2026. Nhiệm vụ này do Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế phối hợp với Trường Đại học Lâm nghiệp đảm nhiệm.

Thứ ba, hoàn thiện chính sách giao khoán quản lý bảo vệ rừng gắn với sinh kế bền vững cho 483 hộ gia đình đồng bào dân tộc thiểu số tại 9 xã vùng đệm huyện Quế Phong. Ủy ban nhân dân huyện Quế Phong cần nâng mức chi trả dịch vụ môi trường rừng lên mức tối thiểu 400.000 đồng/ha/năm trong giai đoạn 2021-2030, kết hợp hỗ trợ kỹ thuật để người dân tham gia gieo ươm cây bản địa.

Thứ tư, triển khai hệ thống phần mềm giám sát đa dạng sinh học thông minh tích hợp dữ liệu số hóa tọa độ GPS của 36 cá thể Giổi lụa. Lực lượng kiểm lâm cơ sở cần cập nhật diễn biến sinh trưởng và tình trạng sâu bệnh 6 tháng một lần, bắt đầu thực hiện từ quý I năm 2021.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia trên toàn quốc: Cán bộ quản lý có thể khai thác quy trình khảo sát 10 tuyến và mô hình khoanh nuôi bảo tồn loài cây gỗ lớn trên diện tích hơn 90.000 ha để ứng dụng trực tiếp vào phương án quản lý rừng bền vững.

Thứ hai, nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên chuyên ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học: Cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị với bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm gồm 450 mẫu hạt gieo ươm và hệ phương pháp lập ô tiêu chuẩn 1.000 m2 phục vụ giảng dạy môn Điều tra rừng và Đa dạng sinh học.

Thứ ba, kỹ sư lâm sinh và các cơ sở sản xuất giống cây lâm nghiệp: Có thể ứng dụng ngay quy trình kỹ thuật ngâm hạt ở nhiệt độ 45 độ C và công thức phối trộn giá thể đất rừng để đạt tỷ lệ sống trên 80% khi sản xuất cây con Giổi lụa phục vụ trồng rừng gỗ lớn bản địa.

Thứ tư, các cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp: Lãnh đạo các Chi cục Kiểm lâm và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có thể tham khảo mô hình liên kết giao khoán 483 hộ dân để xây dựng các chính sách an sinh xã hội gắn liền với nhiệm vụ giữ rừng vùng biên giới.

Câu hỏi thường gặp

1. Loài Giổi lụa có những giá trị kinh tế và sinh thái đặc trưng nào? Giổi lụa là cây gỗ lớn bản địa cho chất lượng gỗ tuyệt hảo, màu đen sẫm, thớ mịn, không mối mọt và có giá trị thương phẩm cao trong xây dựng. Về sinh thái, loài cây này đóng vai trò phòng hộ đầu nguồn sông Chu và sông Hiếu, chống xói mòn trên sườn dốc 25 đến 40 độ và bảo tồn nguồn gen cổ thuộc họ Ngọc lan trong Sách Đỏ Việt Nam.

2. Tại sao cần phải xử lý hạt Giổi lụa bằng nước ấm 45 độ C trước khi gieo ươm? Hạt Giổi lụa có lớp vỏ dày và chứa tinh dầu cản trở quá trình hút nước. Nghiên cứu thực nghiệm trên 5 lô hạt chứng minh nhiệt độ 45 độ C trong 6 đến 8 giờ giúp kích hoạt phôi mầm nhanh nhất, đạt tỷ lệ nảy mầm trên 75,0%, cao hơn gần 32,5% so với ngâm nước lạnh thông thường mà không làm hỏng mô tế bào.

3. Điều kiện lập địa nào là tối ưu nhất cho sự phát triển của Giổi lụa? Loài phân bố tự nhiên tối ưu tại đai cao từ 500 m đến 1.000 m, nơi có lượng mưa trung bình năm đạt 1.750 mm và độ ẩm không khí 84%. Đất đai phù hợp nhất là đất feralit mùn núi trung bình giàu dinh dưỡng, tầng đất dày, thoát nước tốt và có độ tàn che rừng vừa phải.

4. Nguyên nhân chính khiến loài Giổi lụa bị suy giảm số lượng cá thể trong tự nhiên là gì? Quần thể suy giảm chủ yếu do áp lực khai thác gỗ thương phẩm kéo dài và tình trạng chăn thả rông gia súc của cư dân địa phương phá hoại tầng cây tái sinh. Thêm vào đó, hạt Giổi lụa nhanh mất sức nảy mầm sau khi rụng và cây con rụng lá vào mùa đông khiến tỷ lệ tái sinh tự nhiên ngoài rừng bị hạn chế.

5. Giải pháp nào mang tính quyết định để phục hồi quần thể Giổi lụa tại Pù Hoạt? Sự kết hợp đồng thời giữa khoanh nuôi bảo vệ nghiêm ngặt 15 cây mẹ trưởng thành và nhân giống nhân tạo 10.000 cây con mỗi năm trong vườn ươm là giải pháp then chốt. Đi kèm với đó là chính sách giao khoán rừng gắn với chi trả sinh kế cho 483 hộ dân vùng đệm nhằm xóa bỏ áp lực xâm hại rừng tự nhiên.

Kết luận

• Xác định rõ hiện trạng phân bố tự nhiên của 36 cá thể Giổi lụa trên diện tích 90.741 ha tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt.
• Thiết lập đầy đủ quy luật vật hậu học với chu kỳ thu hái quả tối ưu vào tháng 11 và đặc tính rụng lá sinh lý tránh rét từ tháng 12 đến tháng 2.
• Hoàn thiện quy trình nhân giống hữu tính bằng nước ấm 45 độ C, nâng tỷ lệ nảy mầm lên trên 75,0% và tỷ lệ sống của cây mầm đạt 83,3% trên nền đất rừng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp bảo tồn đồng bộ kết hợp kỹ thuật lâm sinh hiện đại với chính sách giao khoán sinh kế cho hơn 480 hộ dân vùng đệm.
• Đóng góp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng cho công tác cập nhật Sách Đỏ Việt Nam và nâng cao hiệu quả quản lý hệ sinh thái rừng đặc dụng.

Trong giai đoạn 2021-2025, các đơn vị quản lý cần sớm đưa quy trình nhân giống và bảo tồn của luận văn vào thực tiễn sản xuất giống cây lâm nghiệp bản địa. Hãy liên hệ ngay với Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt và Trường Đại học Lâm nghiệp để tiếp nhận chuyển giao công nghệ nhân giống và chung tay bảo vệ nguồn gen quý hiếm của loài Giổi lụa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Họ Ngọc lan (Magnoliaceae) là một trong những nhóm thực vật có hoa sớm nhất và đóng vai trò then chốt trong việc hình thành các khái niệm về hoa trong ngành thực vật Hạt kín. Họ có khoảng trên 300 loài, phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và ôn đới. Họ được đặc trưng bởi các đặc điểm nguyên thủy như bao hoa chưa phân hóa hay phân hóa chưa rõ ràng, số lượng nhiều và rời, nhị và nhụy hoa nhiều, rời và sắp xếp thành hình xoắn ốc trên đế hoa hình nón thuôn dài. Các loài trong họ Ngọc lan có dạng thân gỗ hoặc bụi, thường xanh, có tán lá đẹp, hoa có kích cỡ lớn, đa dạng về màu sắc, hương rất thơm, gỗ thơm và mịn, hạt nhiều loài có thể dùng làm gia vị và làm thuốc.

Với những tính chất quan trọng trên, họ Ngọc lan đã và đang được nhiều nhà khoa học trong các lĩnh vực khác nhau như hình thái, tế bào, cổ sinh vật, phân tử, hệ thống, cảnh quan… quan tâm nghiên cứu (Vũ Quang Nam, 2011). Tại Việt Nam, họ Ngọc lan có 10 chi và khoảng 50 loài. Đa số loài trong họ đều phân bố ở vùng núi cao miền Bắc Việt Nam. Nhiều loài trong họ cho gỗ mềm mại, vân gỗ đẹp, có hương thơm, ít bị mối mọt, được ưa chuộng trong xây dựng hoặc đóng các đồ gia dụng cao cấp.

Một số loài còn cho hạt làm gia vị hoặc được trồng làm cây cảnh, trồng rừng cung cấp gỗ và cải tạo môi trường. Do giá trị sử dụng cao nhiều loài trong họ Ngọc lan hiện nay đã và đang bị khai thác ráo riết có nguy cơ cạn kiệt hoặc tuyệt chủng tại Việt Nam. Trong Sách Đỏ Việt Nam phần thực vật, 2007, đã ghi nhận 8 loài thuộc họ Ngọc lan có nguy cơ bị đe dọa, cần được quan tâm quản lý, bảo tồn. Giổi lụa (Tsoongiodendron odorum Chun) là cây gỗ lớn, cho gỗ tốt dùng trong xây dựng và đóng đồ.

Hoa rất thơm, có thể dùng ướp chè hoặc cất lấy nước hoa. Cây có dáng đẹp, có thể trồng làm cây bóng mát hoặc làm cảnh. Loài có phân bố khu vực Nam Trung Quốc, Đông Bắc Lào, Bắc và Tây Bắc Việt Nam. Tại Việt Nam loài phân bố rải rác tại các khu vực: Yên Bái (Chiềng Ken, Chiềng Lang), Lạng Sơn (Bắc Sơn), Quảng Ninh Hà Nam, Ninh LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 2 Bình, Nghệ An (Bù Kẹp, Quỳ Châu, Quỳ Hợp), Hà Tĩnh.

Loài hiện nay đang có nguy cơ bị đe dọa tại Việt Nam cũng như của thế giới: Sách Đỏ Việt Nam, 2007 và Danh lục Đỏ của IUCN đã xếp loài thuộc nhóm Sẽ nguy cấp (VU). Qua kết quả điều tra sơ bộ năm 2018 tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, chúng tôi đã phát hiện một số quần thể Giổi lụa trưởng thành có phân bố tự nhiên tại đây. Tuy nhiên hiện nay các chương trình, đề tài nghiên cứu để xây dựng giải pháp bảo tồn loài Giổi lụa tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, cũng như tại Việt Nam là chưa có. Do tính cấp thiết cần xây dựng giải pháp bảo tồn loài, chúng tôi đã thực hiện đề tài: “Nghiên cứu bảo tồn loài Giổi lụa (Tsoongiodendron odorum Chun) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, tỉnh Nghệ An".Với hy vọng kết quả của đề tài sẽ góp phần bảo tồn và phát triển loài Giổi lụa, một loài cây gỗ có giá trị cao đang bị đe dọa tại Việt Nam.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 3 PHẦN 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Bảo tồn đa dạng sinh học trên thế giới Đa dạng sinh học (ĐDSH) trên phạm vi toàn thế giới đã và đang suy giảm một cách nhanh chóng. Trước tình hình đó thế giới có nhiều nỗ lực nhằm hạn chế sự suy giảm đó, cụ thể là có nhiều công ước liên quan đến bảo vệ ĐDSH đã ra đời như Công ước RAMSAR, Iran (1971), Công ước CITES (1972), Công ước Paris (1972), Công ước bảo vệ các loài động vật hoang dã di cư, Born (1979). Song song với việc xây dựng các công ước bảo vệ ĐDSH, các công trình nghiên cứu khoa học về ĐDSH cũng được công bố.

Số loài bình quân trong rừng ôn đới khoảng 21- 48 loài. Sự đa dạng về loài của rừng mưa nhiệt đới được diễn đạt bằng công thức Shannon-Weaver (1971) như là một thông số so sánh mật độ tham gia của mỗi loài với H = 6,0 (cực đại có thể 6,2 = 97%) lớn gấp 10 lần so với rừng lá rộng ôn đới (0,6). Thông số này giảm dần từ vùng nhiệt đới đến hai cực và phụ thuộc vào các lục địa khác nhau. Theo lý thuyết ốc đảo của Mac Arthur-Wilson (1971) thì số lượng loài tương tự bằng căn bậc bốn của diện tích ốc đảo.

Ngược lại, diện tích bị thu hẹp lại có nghĩa là một số loài tương ứng sẽ bị tiêu diệt hoặc phải đấu tranh để tồn tại (Wilson, 1992). Danh sách các loài sinh vật có tên trong sách đỏ ngày càng tăng lên, có nghĩa là các loài có nguy cơ bị tuyệt chủng ngày càng nhiều mà nguyên nhân không có gì khác hơn là các hoạt động sống của con người. Khi so sánh các dạng sử dụng đất khác nhau (chẳng hạn nông nghiệp, du lịch, giao LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.) thì lâm nghiệp đứng hàng thứ 2 sau nông nghiệpnhư là nguyên nhân của việc suy giảm, trong khi cách đây một phần tư thế kỷ (1981) còn xếp ở vị trí thứ 6 (sau nông nghiệp, du lịch, khai thác vật liệu, đô thị hoá và thuỷ lợi). Có nhiều phương pháp và công cụ để quản lý bảo tồn ĐDSH.Một số phương pháp và công cụ được sử dụng để phục hồi một số loài quan trọng, các dòng di truyền hay các sinh cảnh.Một số khác được sử dụng để sản xuất một cách bền vững các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ từ các tài nguyên sinh vật.Có thể phân chia các phương pháp và công cụ thành các nhóm như sau: Bảo tồn tại chỗ (in-situ conservation): Bảo tồn tại chỗ bao gồm các phương pháp và công cụ nhằm mục đích bảo vệ các loài, các chủng và các sinh cảnh, các HST trong điều kiện tự nhiên.

Tùy theo đối tượng bảo tồn mà các hành động quản lý thay đổi. Thông thường bảo tồn tại chỗ được thực hiện bằng cách thành lập các khu bảo tồn và áp dụng các biện pháp quản lý phù hợp. Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ conservation): Bảo tồn chuyển chỗ bao gồm các biện pháp di dời các loài cây, con và các sinh vật ra khỏi môi trường sống tự nhiên của chúngchúng.Mục đích của việc di dời này là để nhân giống, lưu giữ, nhân nuôi vô tính hay cứu hộ trong trường hợp: nơi sống bị suy thoái hay hủy hoại không thể lưu giữ lâu hơn các loài nói trên, dùng để làm vật liệu cho nghiên cứu, thực nghiệm và phát triển sản phẩm mới, để nâng cao kiến thức cho cộng đồng. Bảo tồn chuyển chỗ bao gồm các vườn thực vật, vườn động vật, các bể nuôi thủy hải sản, các ngân hàng giống… Phục hồi (Rehabilitation): Bao gồm các biện pháp để dẫn đến bảo tồn tại chỗ hay bảo tồn chuyển chỗ.

Các biện pháp này được sử dụng để phục hồi lại các loài, các quần xã, sinh cảnh, các quá trình sinh thái. Việc hồi phục sinh thái bao gồm một số LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 5 công việc như phục hồi lại các HST tại những vùng đất đã bị suy thoái bằng cách nuôi trồng lại các loài bản địa chính, tạo lại các quá trình sinh thái, tạo lại vòng tuần hoàn vật chất, chế độ thủy văn, tuy nhiên không phải là để sử dụng cho công việc vui chơi, giải trí hay phải phục hồi đủ các thành phần động thực vật như trước đã từng có. Một trong những mục tiêu quan trọng trong việc bảo tồn sinh học là bảo vệ các đại diện của HST và các thành phần của ĐDSH. Ngoài việc xây dựng các KBT cũng cần thiết phải giữ gìn các thành phần của sinh cảnh hay các hành lang còn sót lại trong khu vực mà con người đã làm thay đổi cảnh quan thiên nhiên, và bảo vệ các khu vực được xây dựng để thực hiện chức năng sinh thái đặc trưng quan trọng cho công tác bảo tồn ĐDSH.

Bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam Việt Nam nằm ở Đông Nam bán đảo Đông Dương có phần đất liền rộng khoảng 330.000 km2, với bờ biển dài khoảng 3200 km, phần nội thuỷ và lãnh hải gần với bờ biển rộng khoảng hơn 22. Ba phần tư diện tích của cả nước là đồi núi với đỉnh núi cao nhất là Phan Xi Păng 3143m ở phía Tây Bắc. Nơi đây các dãy núi cao được hình thành do sự kéo dài của dãy núi Hymalaya. Mặc dù có những tổn thất quan trọng về diện tích rừng trong một thời kỳ kéo dài nhiều thế kỷ nhưng hệ thực vật nước ta vô cùng phong phú và đa dạng về chủng loại… Điều đặc biệt là hệ thực vật nước ta giàu những loài cây gỗ, cây bụi, dây leo gỗ…và rất nhiều đại diện cổ tồn tại từ kỷ đệ tam.

Theo dự đoán của các nhà thực vật học (Takhtajan, Phạm Hoàng Hộ, Phan Kế Lộc) số loài ít nhất sẽ lên đến 12.000 loài thực vật bậc cao, trong đó có khoảng 2.300 loài được sử dụng làm nguồn lương thực, thực phẩm, làm thuốc chữa bệnh, thức ăn cho gia súc, lấy gỗ, lấy tinh dầu, dầu béo và nhiều loại nguyên liệu khác (Nguyễn Nghĩa Thìn, 1997), mặt khác hệ thực vật Việt Nam có mức độ đặc hữu cao. Tuy rằng hệ thực vật Việt Nam không có các họ đặc hữu mà chỉ có các chi đặc hữu chiếm khoảng 3% nhưng số loài đặc hữu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 6 chiếm đến khoảng 20%, tập trung ở 4 khu vực chính: núi Hoàng Liên Sơn, Ngọc Linh, cao nguyên Lâm Viên và khu vực rừng ẩm Bắc Trung Bộ. ĐDSH của Việt Nam là sự khác biệt của tất cả các dạng sống hiện hữu trên mọi miền của đất nước. ĐDSH không tĩnh tại mà thường xuyên thay đổi, nó tăng lên do sự biến đổi về gen và các quá trình tiến hóa và giảm bởi các quá trình như suy thoái và mất sinh cảnh, suy giảm quần thể và tuyệt chủng.

Năm 1992, Trung tâm giám sát bảo tồn thế giới đã xác định Việt Nam là một trong 16 nước có tính ĐDSH cao nhất trên thế giới. Việt Nam được công nhận là một trung tâm đặc hữu về loài, 3 vùng sinh thái trong hơn 200 vùng sinh thái toàn cầu do WWF xác định và 6 trung tâm đa dạng về thực vật do IUCN xác định.