Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn loài bát giác liên podophyllum tonkinense gagnep tại vườn quốc gia ba vì hà nội

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn loài bát giác liên podophyllum tonkinense tại vườn quốc gia Ba Vì, Hà Nội, góp phần bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Đỗ Thùy Linh
• Người hướng dẫn: TS. Vương Duy Hưng
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Quản Lý Tài Nguyên & Môi Trường
• Đề tài: Nghiên Cứu Bảo Tồn Loài Bát Giác Liên Tại Vườn Quốc Gia Ba Vì
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.1.1. Nghiên cứu về cây thuốc
• 1.1.2. Bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.2. Nghiên cứu về cây thuốc
• 1.3. Bảo tồn đa dạng sinh học
• 1.4. Các công trình nghiên cứu về thực vật tại Vườn Quốc gia Ba Vì
• 1.5. Các thông tin về loài Bát giác liên
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu chung
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học và sinh thái học loài Bát giác liên
• 2.4.2. Phương pháp nghiên cứu thử nghiệm nhân giống loài Bát giác liên bằng hom củ
• 2.4.3. Đề xuất các giải pháp bảo tồn và phát triển loài Bát giác liên
• 3. CHƯƠNG 3: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 3.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.1. Vị trí địa lý, ranh giới
• 3.1.2. Địa hình, địa thế
• 3.1.3. Địa chất, đất đai
• 3.1.4. Khí hậu thủy văn
• 3.1.5. Tài nguyên rừng và đa dạng sinh học
• 3.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu
• 3.2.1. Dân số, dân tộc và lao động
• 3.2.2. Kinh tế - xã hội
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái học loài Bát giác liên tại khu vực nghiên cứu
• 4.1.1. Hiện trạng phân bố của loài Bát giác liên tại VQG Ba Vì
• 4.1.2. Đặc điểm sinh học
• 4.1.3. Đặc điểm cấu trúc lâm phần nơi Bát giác liên phân bố
• 4.1.4. Các tác động tiêu cực đến Bát giác liên tại VQG Ba Vì
• 4.2. Kết quả nghiên cứu thử nghiệm nhân giống loài Bát giác liên bằng hom củ
• 4.2.1. Nghiên cứu ảnh hưởng loại hom củ đến tỷ lệ sống và nảy mầm của chồi củ Bát giác liên
• 4.2.2. Nghiên cứu ảnh hưởng loại giá thể đến khả năng sinh trưởng của chồi Bát giác liên
• 4.3. Một số giải pháp bảo tồn loài Bát giác liên tại khu vực nghiên cứu
• 4.3.1. Bảo tồn tại chỗ
• 4.3.2. Bảo tồn chuyển chỗ
• 4.3.3. Các giải pháp khác
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu bảo tồn loài Bát giác liên tại Vườn Quốc gia Ba Vì

Nghiên cứu bảo tồn loài Bát giác liên (Podophyllum tonkinense) tại Vườn Quốc gia Ba Vì là một chủ đề quan trọng trong việc bảo vệ đa dạng sinh học. Loài này không chỉ có giá trị dược liệu cao mà còn là biểu tượng của hệ sinh thái rừng Việt Nam. Việc nghiên cứu và bảo tồn loài này giúp nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

1.1. Đặc điểm sinh học và sinh thái của loài Bát giác liên

Bát giác liên là loài thực vật có đặc điểm sinh học độc đáo, thường mọc ở những khu vực rừng ẩm ướt. Loài này có khả năng sinh trưởng tốt trong môi trường tự nhiên, nhưng đang bị đe dọa do khai thác quá mức.

1.2. Tình trạng hiện tại của loài Bát giác liên tại VQG Ba Vì

Hiện nay, loài Bát giác liên đang trong tình trạng nguy cấp, được ghi nhận trong Sách Đỏ Việt Nam. Việc khai thác không bền vững đã dẫn đến sự suy giảm số lượng loài này trong tự nhiên.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn loài Bát giác liên

Bảo tồn loài Bát giác liên gặp nhiều thách thức, bao gồm sự khai thác quá mức và biến đổi khí hậu. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng đến sự tồn tại của loài mà còn tác động đến toàn bộ hệ sinh thái nơi chúng sinh sống.

2.1. Tác động của con người đến loài Bát giác liên

Hoạt động khai thác gỗ và phát triển nông nghiệp đã làm giảm diện tích sống của loài Bát giác liên. Điều này dẫn đến sự suy giảm nghiêm trọng về số lượng và chất lượng môi trường sống của chúng.

2.2. Biến đổi khí hậu và ảnh hưởng đến môi trường sống

Biến đổi khí hậu đang làm thay đổi điều kiện khí hậu tại VQG Ba Vì, ảnh hưởng đến sự phát triển và sinh trưởng của loài Bát giác liên. Nhiệt độ tăng cao và lượng mưa không ổn định có thể làm giảm khả năng sinh sản của loài này.

III. Phương pháp nghiên cứu bảo tồn loài Bát giác liên hiệu quả

Để bảo tồn loài Bát giác liên, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học và thực tiễn. Các biện pháp này bao gồm bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho loài.

3.1. Bảo tồn tại chỗ Giải pháp hiệu quả cho loài Bát giác liên

Bảo tồn tại chỗ là phương pháp bảo vệ loài trong môi trường tự nhiên của chúng. Việc này bao gồm việc quản lý và bảo vệ khu vực phân bố của loài, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị của loài.

3.2. Bảo tồn chuyển chỗ Giải pháp bổ sung cho bảo tồn

Bảo tồn chuyển chỗ là phương pháp di chuyển loài Bát giác liên đến các khu vực an toàn hơn. Điều này giúp giảm áp lực lên quần thể tự nhiên và tạo cơ hội cho loài phát triển trong môi trường mới.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu về loài Bát giác liên đã chỉ ra rằng việc áp dụng các biện pháp bảo tồn có thể giúp phục hồi quần thể loài này. Các nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng việc nhân giống và trồng thử nghiệm có thể mang lại hiệu quả tích cực.

4.1. Kết quả thử nghiệm nhân giống loài Bát giác liên

Các thử nghiệm nhân giống cho thấy tỷ lệ sống và phát triển của loài Bát giác liên có thể được cải thiện thông qua các phương pháp nhân giống khoa học. Điều này mở ra cơ hội cho việc phục hồi quần thể loài trong tự nhiên.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng vào các chương trình bảo tồn và phát triển bền vững. Việc này không chỉ giúp bảo vệ loài Bát giác liên mà còn góp phần vào việc bảo tồn đa dạng sinh học tại VQG Ba Vì.

V. Kết luận và triển vọng tương lai cho loài Bát giác liên

Bảo tồn loài Bát giác liên là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Các biện pháp bảo tồn hiệu quả có thể giúp loài này phục hồi và phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn loài Bát giác liên

Bát giác liên không chỉ có giá trị dược liệu mà còn là một phần quan trọng trong hệ sinh thái. Việc bảo tồn loài này góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái và bảo vệ đa dạng sinh học.

5.2. Triển vọng tương lai cho nghiên cứu và bảo tồn

Nghiên cứu và bảo tồn loài Bát giác liên cần được tiếp tục mở rộng. Các chương trình hợp tác giữa các tổ chức và cộng đồng địa phương sẽ là chìa khóa cho sự thành công trong bảo tồn loài này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sách Đỏ Việt Nam năm 2007 đã cảnh báo tình trạng suy giảm nghiêm trọng của 882 loài sinh vật hoang dã, trong đó có 464 loài thực vật bị đe dọa ngoài tự nhiên. Bát giác liên (Podophyllum tonkinense Gagnep.) là loài cây thuốc quý hiếm thuộc họ Hoàng liên gai (Berberidaceae), hiện được xếp vào phân hạng Nguy cấp (EN A1a,c,d). Loài thực vật này chứa các hợp chất lignan quý giá như podophyllotoxin và flavonoid có hoạt tính ức chế tế bào ung thư, giải độc và kháng viêm mạnh. Tuy nhiên, tình trạng khai thác quá mức cùng sự suy thoái sinh cảnh đã khiến nguồn gen này biến mất tại nhiều vùng phân bố truyền thống như Quản Bạ (Hà Giang), Pia Oắc (Cao Bằng) hay Chợ Bờ (Hòa Bình).

Vườn Quốc gia Ba Vì sở hữu hệ thực vật phong phú với 2.181 loài thuộc 955 chi, trong đó có khoảng 503 đến 896 loài cây dược liệu quý. Mặc dù Ba Vì được ghi nhận là một trong những nơi phân bố tự nhiên trọng yếu của Bát giác liên, các nghiên cứu chuyên sâu về sinh thái học và giải pháp bảo tồn nguồn gen tại đây vẫn còn khoảng trống lớn.

Nghiên cứu được thực hiện trong năm 2020 nhằm giải quyết vấn đề cấp bách về bảo tồn tài nguyên thực vật. Mục tiêu cụ thể là xác định đặc điểm phân bố, sinh thái học lâm phần, đồng thời thử nghiệm quy trình nhân giống vô tính bằng hom củ tại khu vực Vườn Quốc gia Ba Vì trên diện tích rừng quản lý 9.700,35 ha. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa then chốt khi thiết lập cơ sở khoa học để phục hồi quần thể loài với mục tiêu nâng tỷ lệ sống của cây giâm hom lên trên 80%, tạo tiền đề cho chiến lược bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng Lý thuyết Đảo sinh thái học của MacArthur - Wilson (1971), phân tích mối tương quan giữa diện tích sinh cảnh và tốc độ tuyệt chủng nhằm giải thích nguy cơ suy thoái quần thể Bát giác liên khi rừng bị phân mảnh. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng Khung quản trị bảo tồn đa dạng sinh học tích hợp, kết hợp hai trụ cột: bảo tồn nguyên vị (in-situ) và bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ) theo khuyến cáo của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Mức độ đa dạng cấu trúc lâm phần được lượng hóa thông qua chỉ số Shannon-Weaver (H) và chỉ số tổ thành loài rừng nhiệt đới.

Các khái niệm trọng tâm xuyên suốt đề tài bao gồm:

• Lâm sản ngoài gỗ: Các sản phẩm có nguồn gốc sinh học được khai thác từ rừng tự nhiên ngoài gỗ thân lớn.
• Bảo tồn nguyên vị (In-situ): Việc bảo vệ loài nguy cấp ngay trong hệ sinh thái tự nhiên mà chúng đang sinh sống.
• Bảo tồn ngoại vi (Ex-situ): Biện pháp nhân giống, lưu giữ nguồn gen ngoài môi trường sống tự nhiên thông qua vườn ươm hoặc ngân hàng gen.
• Tái sinh tự nhiên: Khả năng phục hồi mật độ cá thể thông qua phát tán hạt hoặc nảy chồi từ thân rễ nhiều năm tuổi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu được thu thập trực tiếp qua điều tra thực địa kết hợp phỏng vấn sâu cán bộ kiểm lâm và người dân bản địa tại 16 xã vùng đệm Vườn Quốc gia Ba Vì trong năm 2020.

Phương pháp chọn mẫu và cỡ mẫu điều tra lâm học được thiết lập theo quy chuẩn ngành:

• Lập 8 tuyến điều tra cắt ngang các đai cao từ cốt 400m đến 1.200m qua các dạng địa hình đại diện như đền Thượng, đỉnh Ngọc Hoa, đỉnh Tiểu Đồng.
• Thiết lập 10 ô tiêu chuẩn (OTC) điển hình với diện tích 1.000 m² mỗi ô (kích thước 40m x 25m), tổng diện tích điều tra đạt 10.000 m². Trong mỗi OTC, bố trí 5 ô dạng bản (ODB) diện tích 25 m² (5m x 5m) ở bốn góc và trung tâm để đo đếm cây tái sinh và cây bụi thảm tươi.
• Phương pháp phân tích lâm học: Đo đếm toàn bộ cây gỗ có đường kính ngang ngực từ 6 cm trở lên bằng thước vanh, đo chiều cao vút ngọn bằng máy đo cao chuyên dụng để tính toán mật độ, công thức tổ thành và độ tàn che.

Thử nghiệm nhân giống bằng hom củ được bố trí tại vườn ươm Vườn Quốc gia Ba Vì theo mô hình khối ngẫu nhiên:

• Thí nghiệm 1 khảo sát 3 loại hom (hom non, hom bánh tẻ, hom già) với dung lượng 30 hom cho mỗi công thức (tổng mẫu n = 90).
• Thí nghiệm 2 khảo sát 3 loại giá thể (đất rừng tầng A tự nhiên; đất tầng A trộn 5% phân vi sinh; cát mịn) với dung lượng 30 hom đã bật mầm cho mỗi công thức (tổng mẫu n = 90).
• Dữ liệu sinh trưởng chiều dài rễ và chiều cao chồi được theo dõi định kỳ 7 ngày một lần trong suốt 8 tuần liên tục và xử lý thống kê bằng phần mềm Excel kết hợp hệ thống thông tin địa lý MapInfo.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực địa đã mang lại các phát hiện định lượng quan trọng về hiện trạng loài Bát giác liên:

• Phân bố không gian và đai cao: Loài phân bố cục bộ tại các sườn núi có độ dốc từ 25 độ đến hơn 35 độ, tập trung chủ yếu ở đai cao từ 435m đến 1.190m. Mật độ xuất hiện cao nhất ghi nhận ở đai trên 700m thuộc kiểu rừng kín lá rộng thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới, nơi có tầng mùn dày trên nền đất feralit mùn vàng nhạt và độ tàn che của tán rừng luôn duy trì ở mức trên 0,8.
• Cấu trúc lâm phần và tái sinh: Trong 10 ô tiêu chuẩn, Bát giác liên chỉ hiện diện ở tầng cỏ quyết và cây bụi dưới tán, nơi có độ ẩm không khí trung bình năm đạt 86,1%. Khả năng tái sinh tự nhiên từ hạt cực kỳ thấp, dưới 12% tổng số cá thể quan sát được; trên 88% cá thể phục hồi thông qua chồi thân rễ sau mùa đông tàn lụi.
• Hiệu quả phân loại hom củ: Thí nghiệm 1 chứng minh chất lượng đoạn củ ảnh hưởng quyết định đến sức sống của cây. Hom bánh tẻ đạt tỷ lệ sống 86,7% và tỷ lệ ra rễ 80,0% sau 8 tuần theo dõi. Con số này vượt trội hoàn toàn so với hom già (tỷ lệ sống 63,3%) và hom non (tỷ lệ sống chỉ đạt 43,3% do dễ bị nhiễm nấm gây thối nhũn).
• Tác động của giá thể sinh trưởng: Thí nghiệm 2 chỉ ra giá thể đất tầng A trộn 5% phân vi sinh đem lại tốc độ tăng trưởng tối ưu nhất, với chiều dài chồi trung bình đạt 12,4 cm và chiều dài rễ đạt 8,6 cm sau 8 tuần, cao hơn 34,2% so với công thức sử dụng cát thuần.

Thảo luận kết quả

Khả năng sinh trưởng vượt bậc của hom bánh tẻ được giải thích bởi sự cân bằng giữa hàm lượng carbohydrate tích lũy và hoạt tính của mô phân sinh. Đoạn củ non chưa tích lũy đủ dưỡng chất, trong khi đoạn củ già có lớp vỏ hóa bần dày cản trở quá trình phân chia tế bào rễ mới. Về mặt giá thể, việc bổ sung 5% phân vi sinh vào đất rừng tầng A đã tối ưu hóa mật độ vi sinh vật có ích, cải thiện độ xốp và duy trì độ ẩm ổn định, kích thích rễ phụ hấp thu khoáng chất nhanh chóng.

So sánh với các nghiên cứu nhân giống cây rừng bản địa khác như nghiên cứu giâm hom cây Hồi của các nhà khoa học lâm nghiệp (đạt tỷ lệ ra rễ 66% - 69%) hay giâm hom Quế (đạt tỷ lệ sống 70% - 77%), việc đạt tỷ lệ sống 86,7% ở Bát giác liên khẳng định tiềm năng nhân giống sinh dưỡng của loài cây này là rất khả thi.

Dữ liệu thực nghiệm của đề tài có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan tỷ lệ sống giữa các loại hom và đồ thị đường biểu diễn tốc độ tăng trưởng chiều dài chồi theo chu kỳ 8 tuần. Các bảng tổng hợp chỉ tiêu sinh trắc lâm phần giúp ban quản lý rừng dễ dàng phân vùng bảo vệ nghiêm ngặt các điểm có tọa độ xuất hiện loài.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm và bối cảnh kinh tế xã hội vùng đệm có 65.863 lao động với hơn 91% làm nông nghiệp, đề tài đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

1. Thiết lập 10 trạm giám sát nguyên vị (In-situ): Ban quản lý Vườn Quốc gia Ba Vì chủ trì khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt 10 ô tiêu chuẩn tại các đai cao từ 600m đến 1.200m; duy trì tuần tra kiểm soát 100% các tuyến rừng có Bát giác liên phân bố nhằm ngăn chặn triệt để hành vi khai thác dược liệu trái phép trong giai đoạn 2021 - 2023.
2. Chuẩn hóa quy trình vườn ươm và nhân giống ngoại vi (Ex-situ): Ứng dụng công thức hom củ bánh tẻ giâm trên giá thể đất tầng A trộn 5% phân vi sinh dưới hệ thống lưới che sáng 70% để sản xuất tối thiểu 5.000 cây giống sạch bệnh mỗi năm; Trung tâm Cứu hộ và Phát triển sinh vật VQG Ba Vì hoàn thiện quy trình kỹ thuật trước năm 2022.
3. Trồng phục hồi sinh thái dưới tán rừng: Tiến hành tái di thực 1.500 cây Bát giác liên vào các trạng thái rừng kín thường xanh nghèo kiệt và rừng phục hồi có độ che phủ trên 0,7; chia làm 2 giai đoạn thực hiện từ năm 2022 đến năm 2025.
4. Xây dựng mô hình sinh kế gắn với bảo tồn: Ủy ban nhân dân 5 huyện vùng đệm phối hợp với Vườn Quốc gia Ba Vì tổ chức 20 lớp tập huấn chuyển giao kỹ thuật canh tác thảo dược dưới tán rừng cho 1.000 hộ dân người Dao và người Mường, hướng tới mục tiêu giảm 80% áp lực khai thác rừng tự nhiên vào năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Ban quản lý các khu rừng đặc dụng và Vườn quốc gia: Cung cấp tài liệu định chuẩn về phương pháp điều tra tọa độ GPS, phân vùng sinh thái và các biện pháp bảo tồn nguyên vị những loài thực vật nguy cấp trong Sách Đỏ.
• Các nhà khoa học lâm sinh và dược học: Làm tài liệu tham khảo giá trị về đặc tính sinh vật học, dược lý học của nhóm hợp chất podophyllotoxin và phương pháp giâm hom vô tính cây thuốc thân rễ.
• Doanh nghiệp dược liệu và hợp tác xã nông nghiệp: Tiếp cận quy trình kỹ thuật nhân giống thương phẩm, tỷ lệ phối trộn giá thể và chế độ ánh sáng phù hợp để phát triển mô hình trồng trọt dưới tán rừng bền vững.
• Học viên cao học và sinh viên ngành Quản lý tài nguyên môi trường: Cung cấp khung phương pháp luận hoàn chỉnh về thiết kế ô tiêu chuẩn, phân tích công thức tổ thành tầng cây cao và xử lý số liệu sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao Bát giác liên lại được xếp vào nhóm thực vật nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam? Loài cây này có giá trị dược liệu cao trong hỗ trợ điều trị ung thư và giải độc, dẫn đến tình trạng bị thu hái ráo riết. Cùng với đó, diện tích rừng tự nhiên suy giảm và tỷ lệ tái sinh hạt dưới 12% khiến các quần thể tại Quản Bạ hay Chợ Bờ gần như cạn kiệt, đưa loài vào mức Nguy cấp (EN).

Loại hom củ nào cho tỷ lệ nảy mầm và ra rễ tối ưu nhất khi nhân giống? Hom bánh tẻ nằm ở phần giữa chuỗi thân rễ cho kết quả tốt nhất với tỷ lệ sống đạt 86,7% và tỷ lệ ra rễ đạt 80,0%. Loại hom này sở hữu mô phân sinh hoạt động khỏe, dự trữ dinh dưỡng đầy đủ và ít bị thối nhũn hơn so với hom non hoặc hom già.

Giá thể đất nào phù hợp nhất để ươm cây con Bát giác liên trong vườn ươm? Nền đất lấy từ tầng mùn A trong rừng tự nhiên Ba Vì phối trộn cùng 5% phân vi sinh là môi trường lý tưởng nhất. Công thức này giúp chiều dài rễ đạt trung bình 8,6 cm và chồi đạt 12,4 cm sau 8 tuần, vượt trội hơn nhiều so với giá thể cát mịn.

Điều kiện môi trường tự nhiên thích hợp nhất cho loài cây này phát triển là gì? Bát giác liên ưa ẩm, ưa bóng râm mát, phân bố tối ưu ở đai cao từ 700m đến trên 1.000m tại Ba Vì. Cây sinh trưởng mạnh dưới tán rừng có độ tàn che trên 0,8, nhiệt độ bình quân dưới 20 độ C và độ ẩm không khí duy trì khoảng 86,1%.

Cộng đồng dân tộc thiểu số tại vùng đệm Ba Vì đóng vai trò gì trong công tác bảo tồn? Đồng bào dân tộc Dao và Mường chiếm hơn 79% dân số vùng đệm, nắm giữ tri thức bản địa phong phú về cây thuốc. Việc thu hút người dân tham gia vào tổ bảo vệ rừng và chuyển giao mô hình nhân giống dưới tán rừng sẽ biến cộng đồng thành lực lượng bảo vệ nguồn gen bền vững.

Kết luận

• Luận văn đã định vị chính xác 10 điểm phân bố tự nhiên của Bát giác liên tại các đai cao từ 435m đến 1.190m tại Vườn Quốc gia Ba Vì.
• Xác định được đặc điểm cấu trúc lâm phần ưu thế của loài thuộc kiểu rừng kín thường xanh ẩm á nhiệt đới có độ tàn che trên 0,8.
• Khẳng định khả năng nhân giống vô tính thành công với tỷ lệ sống đạt 86,7% khi sử dụng hom bánh tẻ trên giá thể đất tầng A trộn 5% phân vi sinh.
• Đề xuất hệ thống giải pháp bảo tồn toàn diện kết hợp giữa giám sát nguyên vị, nhân giống ngoại vi và phát triển sinh kế vùng đệm.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn nguồn gen dược liệu podophyllotoxin quý hiếm trước nguy cơ tuyệt chủng.

Kế hoạch triển khai giai đoạn 2021 - 2025 cần tập trung nhân rộng quy mô vườn ươm 5.000 cây giống và tái di thực vào rừng tự nhiên. Các cơ quan quản lý và tổ chức nghiên cứu cần sớm đầu tư nguồn kinh phí để nhân rộng quy trình bảo tồn này, góp phần bảo vệ tài nguyên sinh học quý báu của quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Nghiên cứu về cây thuốc Trên thế giới, từ thời xa xưa con người đã biết khai thác và sử dụng cây thuốc nam để chữa bệnh. Người đã tìm tìm thấy những tài liệu liên quan tới thực vật ở Ai Cập khoảng những năm 3000 - 5000 TCN.

Thời kì này y học Ai Cập đã biết nhận diện các loại cây chữa bệnh và loài có hại cho sức khỏe từ đó hình thành những kinh nghiệm đầu tiên về sử dụng thực vật chữa bệnh. Trong y học Ayurveda (y học cổ truyền Ấn Độ) thống kê có khoảng 2.000 loài cây cỏ có công dụng làm thuốc. Y học Trung Quốc cũng hình thành và phát triển rất sớm với thuyết âm dương ngũ hành. Nhiều tác phẩm nổi tiếng như Thần nông bản thảo, Hoàng đế nội kinh.

Năm 1977 trong cuốn “Từ điển bách khoa về các phương thuốc cổ truyền Trung Quốc” thống kê 5.757 mục từ, đa số là thảo mộc. Cuốn sách "Cây thuốc Trung Quốc" xuất bản năm 1985 đã liệt kê hầu hết các loài cây cỏ chữa bệnh có ở Trung Quốc từ trước tới nay. Y học cổ Hy Lạp có Hyppocrate (460- 370 TCN) được xem là ông tổ của ngành y phương tây hiện nay. Biểu tượng con rắn quấn quanh thân gậy phép của Esculape thời Hy lạp cổ đã trở thành biểu tượng y học của rất nhiều tổ chức trên thế giới hiện nay như Tổ chức Y tế thế giới, Hội y học Hoàng gia, Hội y học Hoa kì… Thầy thuốc người Hy Lạp Pedanius Dioscoride một bác sĩ, nhà dược học, nhà thực vật học.

Ông là tác giả của bách khoa toàn thư về y học thảo dược và các chất có liên quan đã thống kê có 600 loài thảo mộc. Nicholas Culpeper xuất bản cuốn dược thảo “The English Physitian” (1652) và Complete Herbal (1653) trong đó chứa đựng những kiến thức về thảo dược và dược phẩm. 4 Một số tác phẩm nghiên cứu thực vật nổi tiếng trên thế giới như: Thực vật chí Honking (1981), Thực vật trí Australia, Thực vật chí Tây Bắc và trung tâm Ấn Độ, Thực vật chí Malaysia. Trong thời gian gần đây, thực vật là đối tượng đặc biệt được nhiều nhà khoa học quan tâm và cố gắng đánh giá đúng vị trí, vai trò chức năng sử dụng của nó trong nhiều lĩnh vực như thức ăn, thuốc chữa bệnh, trang phục, dụng cụ, các nghi lễ tôn giáo, môi trường…ở từng vùng địa phương khác trên thế giới.

Trong đó, cây thuốc được các nhà khoa học nghiên cứu nhiều nhất. Nhìn chung xã hội phát triển nên kéo theo nhu cầu của con người ngày càng cao. Các giá trị thực tiễn của thực vật được các nhà khoa học quan tâm và đánh giá đúng về các sản phẩm vừa chữa trị tận gốc các căn bệnh mà không để lại tác dụng phụ. Các sản phẩm thảo dược, thực phẩm chức năng ra đời đáp ứng được vừa có thể chữa bệnh nhưng lại đảm bảo không gây hại cho cơ thể khi sử dụng lâu dài nên do đó cây dược liệu ngày càng được khai thác mạnh.

Đặc biệt khi những cây dược liệu quý mang lại lợi nhuận kinh tế cao lại càng bị khai thác quá mức, đe dọa sinh tồn một số loài. Bảo tồn đa dạng sinh học ĐDSH trên phạm vi toàn thế giới đã và đang suy giảm một cách nhanh chóng. Trước tình hình đó thế giới có nhiều nỗ lực nhằm hạn chế sự suy giảm đó, cụ thể là có nhiều công ước liên quan đến bảo vệ ĐDSH đã ra đời như Công ước RAMSAR, Iran (1971), Công ước CITES (1972), Công ước Paris (1972), Công ước bảo vệ các loài ĐVHD di cư, Born (1979). Song song với việc xây dựng các công ước bảo vệ ĐDSH, các công trình nghiên cứu khoa học về ĐDSH cũng được công bố.

Trong rừng mưa thường xanh nhiệt đới số loài cao hơn nhiều (118-136 loài).Số loài 5 bình quân trong rừng ôn đới khoảng 21- 48 loài. Sự đa dạng về loài của rừng mưa nhiệt đới được diễn đạt bằng công thức Shannon-Weaver (1971) như là một thông số so sánh mật độ tham gia của mỗi loài với H = 6,0 (cực đại có thể 6,2 = 97%) lớn gấp 10 lần so với rừng lá rộng ôn đới (0,6). Thông số này giảm dần từ vùng nhiệt đới đến hai cực và phụ thuộc vào các lục địa khác nhau. Theo lý thuyết ốc đảo của Mac Arthur-Wilson (1971) thì số lượng loài tương tự bằng căn bậc bốn của diện tích ốc đảo (Công thức tính nhanh: diện tích tăng lên 10 lần có nghĩa là số loài tăng lên gấp đôi).

Ngược lại, diện tích bị thu hẹp lại có nghĩa là một số loài tương ứng sẽ bị tiêu diệt hoặc phải đấu tranh để tồn tại (Wilson, 1992). Danh sách các loài sinh vật có tên trong sách đỏ ngày càng tăng lên, có nghĩa là các loài có nguy cơ bị tuyệt chủng ngày càng nhiều mà nguyên nhân không có gì khác hơn là các hoạt động sống của con người. Khi so sánh các dạng sử dụng đất khác nhau (chẳng hạn nông nghiệp, du lịch, giao thông, v.) thì lâm nghiệp đứng hàng thứ 2 sau nông nghiệp như là nguyên nhân của việc suy giảm, trong khi cách đây một phần tư thế kỷ (1981) còn xếp ở vị trí thứ 6 (sau nông nghiệp, du lịch, khai thác vật liệu, đô thị hoá và thuỷ lợi). Có nhiều phương pháp và công cụ để quản lý bảo tồn ĐDSH.Một số phương pháp và công cụ được sử dụng để phục hồi một số loài quan trọng, các dòng di truyền hay các sinh cảnh.Một số khác được sử dụng để sản xuất một cách bền vững các sản phâm hàng hóa và dịch vụ từ các tài nguyên sinh vật.Có thể phân chia các phương pháp và công cụ thành các nhóm như sau: - Bảo tồn tại chỗ (in-situ conservation) - Bảo tồn chuyển chỗ (ex-situ conservation) - Phục hồi (Rehabilitation) 1.

Nghiên cứu về cây thuốc Việt Nam là quốc gia được đánh giá cao về sự phong phú, ý nghĩa thực tiễn của nguồn tài nguyên cây thuốc. Nên việc sử dụng thực vật làm dược liệu 6 rất sớm được đúc kết kinh nghiệm và lưu truyền trong cộng đồng các dân tộc. Từ thời xa xưa dân tộc ta đã gây dựng được một nền y học cổ truyền để phòng và chữa một số loại bệnh như uống nước vối để giúp tiêu hóa tốt, phòng bệnh, nhai trầu để bảo về răng… Trong thời kỳ độc lập (937-1399), vào thời nhà Lý, ở xã Đại Yên (Hà Nội), đời nhà Trần, Thái Y Viện đã tổ chức đi sưu tầm thuốc ở núi Yên Tử (Đông Triều - Quảng Ninh), Phạm Ngũ Lão xây dựng vườn thuốc Vạn Yên và gây rừng thuốc dược sản ở Phả Lại (huyện Chí Linh) để phục vụ quân đội đánh giặc ngoại xâm. Từ thế kỉ XIV- XVIII xuất hiện những danh y như Tuệ Tĩnh với “Hồng nghĩa giác tư y thư” những phương thuốc trong và ngoài nước.

Thời Lý Thái Tổ (1429), Phan Phù Tiên xuất bản cuốn “Bản thảo thực vật toàn yếu”; thế kỷ XVI, Lê Quý Đôn trong bộ “Vân đài loại ngữ” (1417) đã sơ bộ phân loại thực vật thành nhiều loại: cây cho hoa, cho quả, cây ngũ cốc, cây rau, cây mộc, cây thảo, cây mọc theo các mùa khác nhau. Sau Lê Quý Đôn, Nguyễn Trữ đã đi sâu hơn, mô tả rất kĩ cây thuốc trong cuốn “Việt Nam thực vật học”. Lê Hữu Trác tức Hải Thượng Lãn Ông (1720-1791) ông đã viết cuốn “Y tông tâm tĩnh” nói về đạo đức y học, vệ sinh phòng bệnh, về chẩn đoán và dược học. Sự phong phú và đa dạng về tài nguyên thực vật của nước ta đã hấp dẫn rất nhiều nhà nghiên cứu phương Tây, đặc biệt là các nhà khoa học người Pháp trong thời kỳ thực dân Pháp xâm lược.

Họ đã để lại một số công trình nghiên cứu lớn như: “Thực vật Nam bộ” (1790) của Loureiro, mô tả gần 700 loài cây, “Thực vật rừng Nam bộ” (1879) của Pierre, mô tả gần 800 loài cây gỗ, hay bộ “Thực vật chí của Lào, Campuchia và Việt Nam” của các tác giả A. Công trình lớn nhất là bộ “Thực vật chí Đông Dương” do H. Lecomte và một số nhà thực vật học người Pháp biên soạn (từ 1907 đến 1943) gồm 7 tập chính và sau đó lại bổ sung thêm 7 bằng những tập phụ, trong đó đã phân loại, thống kê, mô tả các loài cây từ Dương xỉ đến thực vật Hạt kín của toàn Đông Dương. Ngoài ra còn phải kể đến một số công trình khác như: “Danh mục các sản phẩm của Đông Dương” của Crévost, Lemaríe và Pételot.

“Các cây thuốc của Campuchia, Lào và Việt Nam” của Pételot, “Các cây thuốc của miền Bắc Việt Nam” của Foucaud…Và trên cơ sở các công trình đã có, năm 1965 Pócs Tamás đã thống kê được miền Bắc có 5. Từ những truyền thống tốt đẹp của cha ông, sau cách mạng tháng 8 năm 1945 nhiều nghiên cứu cây thuốc, nhiều tài liệu viết về cây thuốc được các nhà khoa học viết và công bố như: Dược điển Việt Nam tập 2 (1983) của Nxb Y học do nhiều thành viên và các cơ quan tham gia xây dựng, đã mô tả và nêu công dụng của hơn 430 loài cây thuốc. Phạm Hoàng Hộ (1991-1993) Cây cỏ Việt Nam xuất bản ở Canada, sau đó được nhà xuất bản Trẻ chỉnh lý, bổ sung và tái bản phát hành ở Việt Nam năm 2000, đây là bộ sách được đánh giá là đầy đủ nhất, dễ sử dụng nhất và góp phần quan trọng trong việc nghiên cứu thực vật ở Việt Nam. Trong bộ sách này, tác giả đã thống kê mô tả và kèm theo hình vẽ của hơn 11.600 loài thực vật Việt Nam.

Trần Đình Lý và tập thể (1993) 1900 loài cây có ích ở Việt Nam, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội. Giới thiệu khoảng 1900 loài cây có ích ở Việt Nam thuộc gần 1.000 chi, 230 loài họ. Khái quát về nguồn tài nguyên thực vật ở Việt Nam một cách hệ thống và có dẫn liệu về tên khoa học và các tài liệu công bố gần 1.000 chi được trình bày một cách đầy đủ về tài liệu và loài type là chưa hề có ở Việt Nam. Võ Văn Chi và Trần Hợp (1996), với bộ sách "Cây cỏ có ích ở Việt Nam" gồm 4 tập đã giới thiệu 600 loài cây mọc hoang và trồng ở Việt Nam.

8 Võ Văn Chi (1997), Từ điển cây thuốc Việt Nam, Nxb Y học, Hà Nội. Tổng kết được sấp sỉ 2750 cây thuốc có mặt trên đất nước Việt Nam. Đỗ Tất Lợi (1999) Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam. Đây là công trình nghiên cứu trong hơn 20 năm của ông, được xuất bản lần đầu vào năm 1962, tập hợp giới thiệu hơn 750 vị thuốc Việt Nam.