ĐẶT VẤN ĐỀ Điều kiện khí hậu và đất đai ở Việt Nam rất thuận lợi cho việc trồng cây ăn quả. Từ lâu đã hình thành những vùng trồng cây ăn quả đặc sản như nhãn lồng Hưng Yên, cam Xã Đoài, ổi Thanh Hà, nho Ninh Thuận, cam sành Hà Giang. Cây ăn quả có ý nghĩa rất quan trọng trong chuyển dịch cơ cấu cây trồng góp phần đa dạng hóa sản phẩm nông nghiệp, tuy nhiên sâu bệnh thường xuyên là những đối tượng thường xuyên gây hại làm ảnh hưởng không nhỏ đến sản xuất nông nghiệp. Ruồi đục quả Bactrocera correcta được ghi nhận là loài dịch hại phổ biến trên cây ăn quả xuất hiện ở nhiều nước trên thế giới.
Mức độ thiệt hại hàng năm do ruồi đục quả B. correcta gây ra rất lớn vì chúng có rất nhiều loài, gây hại trên nhiều loại rau quả và hầu như gây hại quanh năm. Chúng có mặt ở hầu hết các vùng sản xuất nông nghiệp và được xem như là đối tượng gây hại quan trọng nhất cho các vùng sản xuất rau – quả các nước từ vùng Đông Nam Á đến vùng Thái Bình Dương trong đó có Việt Nam. Ruồi đục quả Bactrocera correcta không chỉ làm thất thu năng suất trên đồng ruộng, gia tăng chi phí sản xuất, mà còn làm gia tăng chi phí cho xuất khẩu do phải xử lý quả sau khi thu hoạch.
Ngoài tác hại trực tiếp, ruồi còn là đối tượng kiểm dịch thực vật của nhiều nước nhập khẩu hoa quả tươi từ Việt Nam, tạo ra rào cản cho việc xuất khẩu sản phẩm hoa quả tươi và ảnh hưởng đến kinh tế nông nghiệp. Ở nước ta một số loại quả có lợi thế trong xuất khẩu như bưởi, vú sữa, xoài, thanh long cũng đều bị ruồi đục quả gây hại ảnh hưởng đến chất lượng, giá thành sản phẩm, gây tổn thất lớn cho người sản xuất. Ruồi trưởng thành dùng bộ phận đẻ trứng chọc thủng vỏ trái và đẻ trứng vào trong vùng tiếp giáp giữa vỏ và thịt trái sâu non nở ra đục và ăn phần mềm trái, thải phân làm ô nhiễm trái, từ đó làm trái thối và rụng. Để phòng trừ ruồi đục quả nói chung và ruồi đục Bactrocera correcta nói riêng hiện nay chủ yếu dựa vào bẫy diệt trưởng thành và thuốc hóa học, nhưng hiệu quả phòng trừ chưa cao.
Các nghiên cứu đã có về ruồi đục quả 1 Bactrocera correcta chưa đáp ứng được yêu cầu của sản xuất cây ăn quả. Vì vậy, việc nghiên cứu ra các phương pháp khác nhằm đem lại hiệu quả cao hơn để hạn chế khả năng gây hại của loài là vấn đề cấp thiết. Hiện nay phương pháp gây bất dục đực ở ruồi đục quả và thả ra ngoài tự nhiên đang được áp dụng ở một số nước tiên tiến như Úc, Newzealand và mang lại hiệu quả tốt, nhưng phương pháp này còn phụ thuộc nhiều vào kỹ thuật nhân nuôi ruồi đục quả với số lượng lớn trong phòng thí nghiệm. Trong đó các yếu tố sinh thái như: nhiệt độ, thức ăn, ẩm độ… ảnh hưởng nhiều đến đặc điểm sinh vật học của ruồi đục quả Bactrocera correcta.
Từ đó, việc nghiên cứu các ảnh hưởng của yếu tố sinh thái đến nhân nuôi quần thể ruồi đục quả trong phòng thí nghiệm là cần thiết để tạo ra quần thể ruồi khỏe mạnh mà khi thả ra ngoài tự nhiên chúng có thể thích nghi tốt với các điều kiện bên ngoài. Hơn nữa, việc nhân nuôi ruồi đục quả trong phòng thí nghiệm còn có vai trò quan trọng trong nhân nuôi một số loài thiên địch công tác phòng trừ sinh học một số loài dịch hại. Cụ thể trứng của ruồi đục quả là thức ăn yêu thích của một số loài thiên địch quan trọng như nhện bắt mồi họ Phytoseiidae. Do vậy, việc nhân nuôi và tạo ra số lượng lớn trứng ruồi là nguồn thức ăn giúp nhân nuôi số lượng lớn nhện để tăng số lượng thiên địch ngoài tự nhiên đóng góp tích cực trong công tác phòng trừ sinh học các loài dịch hại trong sản xuất nông nghiệp tại Việt Nam.
Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái đến ruồi đục quả Bactrocera correcta (Diptera: Tephritidae) tại Gia Lâm, Hà Nội năm 2021” 1. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích Xác định hưởng của một số yếu tố sinh thái (thức ăn và nhiệt độ) đến đặc điểm sinh vật học của ruồi đục quả Bactrocera correcta khi nhân nuôi trong phòng thí nghiệm và từ đó đề xuất các biện pháp nhân nuôi nguồn ruồi đục quả hiệu quả để ứng dụng quản lý hiệu quả loài ruồi đục quả Bactrocera correcta. Yêu cầu - Xác định ảnh hưởng của các loại thức ăn đến ruồi đục quả Bactrocera correcta khi nhân nuôi trong phòng thí nghiệm.
- Xác định ảnh hưởng của các mức nhiệt độ đến ruồi đục quả Bactrocera correcta khi nhân nuôi trong phòng thí nghiệm. 3 PHẦN 2: TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC VÀ NGOÀI NƯỚC 2. Tình hình nghiên cứu ngoài nước 2. Thành phần loài, sự phân bố và tình hình gây hại của ruồi đục quả Phân loại ruồi đục quả Phân loại loài ruồi đục quả được các nhà nghiên cứu xác định như sau: Giới: Động vật (Metazoa); Ngành: Chân đốt (Arthropoda); Lớp: Sâu bọ (Insecta); Bộ: Hai cánh (Diptera); Họ: Ruồi đục quả (Tephritidae); Giống: Bactrocera; Loài: Correcta; Tên khoa học: Bactrocera correcta Bezzi; Tên tiếng anh: Guava Fruit Fly (CABI, 2020).
Phân bố và tính hình gây hại Cho đến nay đã có khoảng 4000 loài ruồi đục quả được phát hiện, đa số thuộc họ Tephritidae của bộ Diptera (White & Harris, 1992). Trong số này có 50 loài là đối tượng gây hại nghiêm trọng cho các loại cây rau ăn quả, cây ăn quả và 30 loài là đối tượng gây hại thứ yếu. Tại khu vực Đông Nam Á và Thái Bình Dương chỉ riêng thuộc phân họ Dacinae đã ghi nhận có 642 loài ruồi đục quả đục quả (Drew & Romig, 1997). Theo Ian and Elson - Harris (1992), đã thống kê ở khu vực các nước Châu Phi thuộc phía Nam của sa mạc Sahara có 140 loài thuộc giống Bactrocera, 65 loài thuộc giống Ceratitis và khoảng 170 loài thuộc giống Dacus, chúng được gọi chung là nhóm Afrotropical.
Ở khu vực châu Âu, phần châu Á ôn đới, Trung Đông và Bắc Phi có khoảng 140 giống ruồi đục quả họTephritidae, trong đó giống Bactrocera có 13 loài, giống Dacus có 5 loài, giống Rhagoletis có 22 loài và một số loài thuộc giống Ceratitis (Kugler & Freidberg, 1975). Ruồi đục quả giống Bactrocera đã và đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến nền nông nghiệp ở các nước khu vực Châu Á. Tại Châu Phi loài này vẫn chưa được phát hiện và đang là đối tượng kiểm dịch đáng lo ngại đối với các nước trong khu vực này (Lux & cs. Ngoài loài ruồi đục quả B.
dorsalis 4 thì hiện nay loài B. correcta cũng đang xuất hiện phổ biến và gây hại lớn. Theo CABI (2020) loài ruồi đục quả B. correcta đã được ghi nhận ở Ấn Độ từ Pusa (Bihar), Coimbatore, Guindy và Tiruchirappalli (Tamil Nadu), Bangalore, Balechonnur, Bijapur, Hagari (Karnataka), South Gujarat, Bilaspur (Madya Pradesh), Haryana, Himachal Pradesh and Punjab.
Hầu hết ấu trùng của các loài ruồi đục quả phát triển bên trong bộ phận mang hạt của cây và khoảng 35% là các loài gây hại phần thịt quả (White and Harris, 1992). Thiệt hại do ruồi đục quả biến động theo vùng địa lý, tình trạng ký chủ cũng như việc áp dụng các biện pháp phong trừ. Theo Champ & cs.1993, sự gây hại càng nghiêm trọng ở các vùng nhiệt đới. Không giống như các vùng ôn đới, có mùa đông lạnh - mùa ruồi nhưng phát triển, các vùng nhiệt đới có khí hậu ấm áp và cho phép canh tác quanh năm; cộng với việc độc canh cây ăn quả đã tạo điều kiện cho ruồi đục quả gia tăng rất nhanh và có thể gây thiệt hại mùa màng hoàn toàn.
Ruồi đục quả B. correcta có ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế, chúng làm mất mùa, giảm sản lượng xuất khẩu, làm tăng các yêu cầu và đòi hỏi trong công tác kiểm dịch thực vật. Trưởng thành cái ruồi đục quả chọc thủng lớp vỏ quả và đẻ trứng trong quả, sau đó, sâu non (giòi) sẽ ăn phần thịt quả làm cho quả bị thối rữa và hư hỏng nghiêm trọng bởi xuất hiện các loại vi sinh vật và quả không thể tiêu thụ được (Armstrong & Jang, 1997). Ruồi đục quả B.
correcta là một trong những loài gây hại nghiêm trọng cho nhiều loại quả của nhiều nhóm cây trồng, một số ít còn gây hại quả của các cây họ bầu bí. Loài ruồi đục quả B. correcta được xếp vào một trong năm loài ruồi đục quả quan trọng ở khu vực Đông Nam Á (Allwood & Drew, 1997). Đây là loài có phổ ký chủ rất rộng chúng gây hại trên cả các loại rau và quả, mức độ thiệt hại do ruồi đục quả gây ra có thể lên đến 100% đối với các loại quả không được bao gói.
Vì chúng có phân bố rộng, khả năng ảnh hưởng của chúng đến thị trường tiêu thụ rất lớn, ruồi đục quả được coi là mối đe dọa với nhiều nước, do 5 vậy nên cần yêu cầu các biện pháp kiểm dịch thực vật một cách chặt chẽ và các biện pháp phòng trừ ruồi đục quả. Ở Mauritius, tổng chi phí cho việc tổ chức chiến lược loại trừ ruồi đục quả đã gần tới 1 triệu USD. Ở Nhật Bản, việc loại trừ ruồi đục quả ở đảo Ryukyu đã tiêu tốn hơn 200 triệu bảng Anh. Ở California, Mỹ đã tính toán chi phí cho việc loại trừ ruồi đục quả có thể từ 44 đến 176 triệu USD ngoài ra còn chi phí cho việc sử dụng thuốc trừ sâu và các biện pháp kiểm dịch thực vật cần thiết.
Chi phí cho việc loại trừ ruồi đục quả ở miền Bắc Queensland ở Úc đã tốn 33 triệu AUD, nhưng chi phí hàng năm cho việc phòng trừ ruồi đục quả được ước tính 7 – 8 triệu AUD. Ở Hawaii, thiệt hại năng suất các loại quả chính gây ra bởi ruồi đục quả Bactrocera correcta có thể vượt quá 13% hay tương đương với 3 triệu USD (Yu-Ping & cs.2 Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh vật học của ruồi đục quả Bactrocera correcta Đặc điểm hình thái Ruồi đục quả (Tephritidae) trải qua 4 pha phát dục gồm pha trứng, pha sâu non, pha nhộng và pha trưởng thành. Pha trứng của ruồi đục quả B. correcta hình elip, hơi cong và dài khoảng 2mm, màu trắng, trứng được nở trong vòng 24h ở điều kiện 30°C.
Pha sâu non gây ra thiệt hại lớn nhất, sâu non có 3 tuổi, 3 tuổi sâu non khác nhau về kích thước, màu sắc và cấu tạo móc miệng. Khi mới nở sâu non có màu trắng trong, khi tuổi 2 màu chuyển dần sang hơi vàng.