Luận văn nghiên cứu ảnh hưởng của qui trình kỹ thuật canh tác đến thành phần và diễn biến sâu hại đối với cà chua trái vụ tại thái nguyên

Nghiên cứu ảnh hưởng của qui trình kỹ thuật canh tác đến sâu hại cà chua trái vụ tại Thái Nguyên, cung cấp giải pháp hiệu quả cho nông dân.

• Tác giả: Lý Thị Thắm
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Mão
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Kỹ Thuật Canh Tác Đến Sâu Hại Cà Chua Tại Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Mục đích và yêu cầu
• 1.2. Mục đích của đề tài
• 1.3. Yêu cầu của đề tài
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.4.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Nguồn gốc và lịch sử phát triển của cây cà chua
• 2.2.1. Nguồn gốc
• 2.2.2. Phân loại
• 2.3. Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua trên thế giới và Việt Nam
• 2.3.1. Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới
• 2.3.2. Tình hình sản xuất cà chua ở Việt Nam
• 2.3.3. Tình hình nghiên cứu cà chua trên thế giới
• 2.3.4. Tình hình nghiên cứu cà chua ở Việt Nam
• 2.3.5. Những nghiên cứu về sâu hại cà chua trên thế giới và Việt Nam
• 2.3.5.1. Những nghiên cứu về sâu hại cà chua trên thế giới
• 2.3.5.2. Những nghiên cứu về sâu hại cà chua ở Việt Nam
• 2.3.6. Nghiên cứu về biện pháp kỹ thuật sản xuất cà chua
• 2.3.6.1. Những nghiên cứu về thời vụ
• 2.3.6.2. Những nghiên cứu về mật độ
• 2.3.6.3. Những nghiên cứu về phân bón
• 2.3.6.4. Biện pháp bảo vệ thực vật cho cà chua
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Thiết bị và dụng cụ điều tra
• 3.4.2. Phương pháp thiết kế thí nghiệm
• 3.4.3. Chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 3.4.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm thời tiết, khí hậu của tỉnh Thái Nguyên vụ Xuân Hè năm 2014
• 4.2. Thành phần và mức độ phổ biến của sâu hại trên các mô hình cà chua
• 4.3. Diễn biến sâu xám, sâu xanh, sâu khoang trên các mô hình cà chua khác nhau
• 4.3.1. Diễn biến sâu xám trên 2 mô hình cà chua khác nhau
• 4.3.2. Diễn biến sâu xanh trên 2 mô hình cà chua vụ Xuân Hè 2014
• 4.3.3. Diễn biến sâu khoang trên 2 mô hình cà chua vụ Xuân Hè 2014
• 4.4. Mức độ hại của sâu xanh trên các mô hình cà chua qua các giai đoạn sinh trưởng khác nhau
• 4.5. Mức độ gây hại của sâu khoang trên các mô hình cà chua qua các giai đoạn sinh trưởng khác nhau
• 4.6. Mật độ trung bình của sâu xanh và sâu khoang qua các giai đoạn sinh trưởng của các mô hình cà chua
• 4.7. Ảnh hưởng của quy trình canh tác kỹ thuật đến năng suất và hiệu quả kinh tế cà chua
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Kỹ Thuật Canh Tác Cà Chua

Nghiên cứu về ảnh hưởng kỹ thuật canh tác đến sâu hại cà chua tại Thái Nguyên là vô cùng cần thiết. Việc trồng cà chua trái vụ, đặc biệt vụ Xuân Hè, đối mặt nhiều thách thức như thời tiết khắc nghiệt và áp lực sâu bệnh cao. Sản xuất cà chua hiện nay còn nhiều hạn chế, từ giống chưa phù hợp đến quy trình canh tác lạc hậu và lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật. Nghiên cứu này tập trung vào việc kết hợp các biện pháp kỹ thuật canh tác, bao gồm trồng xen, để giảm thiểu tác động của sâu bệnh và nâng cao năng suất, chất lượng cà chua. Đề tài này đánh giá sự kết hợp giữa biện pháp kỹ thuật canh tác trồng cây trồng xen với cà chua và biện pháp kỹ thuật canh tác thông thường đối với cà chua. Xuất phát từ nhu cầu thực tế trên việc tiến hành đề tài : “Nghiên cứu ảnh hưởng của quy trình kỹ thuật canh tác đến thành phần và diễn biến sâu hại đối với cà chua trái vụ tại Thái Nguyên” là hết sức cần thiết.

1.1. Mục Tiêu và Phạm Vi Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Canh Tác

Mục tiêu chính của nghiên cứu là đánh giá ảnh hưởng của quy trình kỹ thuật canh tác cà chua trái vụ đến khả năng hạn chế sâu hại. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc so sánh quy trình canh tác thông thường và quy trình canh tác có trồng xen (hành lá) trong vụ Xuân Hè năm 2014. Nghiên cứu cũng đánh giá năng suất và hiệu quả kinh tế của từng mô hình canh tác. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng quy trình canh tác cà chua bền vững và hiệu quả tại Thái Nguyên.

1.2. Ý Nghĩa Khoa Học và Thực Tiễn Của Nghiên Cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong cả học tập, nghiên cứu khoa học và thực tiễn sản xuất. Về mặt học tập, nó giúp sinh viên nắm vững lý thuyết, làm quen với thực tế sản xuất và phát triển tư duy nghiên cứu khoa học. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu sẽ giúp tìm ra các biện pháp kỹ thuật canh tác thích hợp nhất cho giống cà chua triển vọng trong điều kiện trái vụ, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế, tăng thu nhập cho nông dân sản xuất cà chua, kích thích phát triển cà chua ở Thái Nguyên. Ngoài ra, nghiên cưú đề tài thành công giúp tìm ra được cây trồng xen thích hợp làm giảm bớt dịch hại và tăng năng suất, chất lượng cà chua.

II. Tổng Quan Tình Hình Sản Xuất và Nghiên Cứu Cà Chua

Cà chua là cây trồng quan trọng, cung cấp nhiều dưỡng chất và có giá trị kinh tế cao. Nghiên cứu cho thấy cà chua chứa nhiều vitamin, khoáng chất và các axit hữu cơ có lợi cho sức khỏe. Do đó, cà chua được trồng rộng rãi trên thế giới và ở Việt Nam. Tuy nhiên, sản xuất cà chua ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn do điều kiện khí hậu nóng ẩm tạo điều kiện cho sâu bệnh hại phát triển. Việc áp dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác thích hợp là yếu tố then chốt để nâng cao năng suất và chất lượng cà chua. Cà chua là nguồn cung cấp đường, vitamin A, vitamin C… Những nghiên cứu gần đây cho thấy ở cà chua có các axit hữu cơ, axit peoumaric, axit cholorogennic có tác dụng ngăn ngừa bệnh ung thư. Ngoài ra cà chua chứa nhiều khoáng chất và các nguyên tố vi lượng như kali, magie, sắt, kẽm và flo tăng thêm sự trẻ trung cho cơ thể.

2.1. Tình Hình Sản Xuất Cà Chua Trên Thế Giới

Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua trên thế giới liên tục tăng trong những năm gần đây. Châu Á là khu vực có diện tích trồng cà chua lớn nhất, trong khi châu Âu có năng suất cao nhất. Trung Quốc là quốc gia sản xuất cà chua hàng đầu thế giới. Sản lượng cà chua toàn cầu đạt mức cao kỷ lục vào năm 2012, cho thấy tầm quan trọng của cây trồng này trong nền nông nghiệp thế giới. Số liệu thống kê tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần đây được thể hiện trong bảng 2.1: Diện tích, năng suất và sản lƣợng cà chua toàn thế giới giai đoạn từ năm 2008 - 2012 Năm Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lƣợng (tấn) 2008 4.834 Nguồn: FAOSTAT & FAO Statistics Division 2014[ 39]

2.2. Tình Hình Sản Xuất Cà Chua Tại Việt Nam

Cà chua được trồng rộng rãi ở Việt Nam, đặc biệt là các tỉnh đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Diện tích trồng cà chua có nhiều biến động, nhưng năng suất đã tăng lên đáng kể trong những năm gần đây. Các tỉnh đồng bằng Sông Hồng chiếm phần lớn diện tích trồng cà chua của cả nước. Việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật đã góp phần nâng cao năng suất và chất lượng cà chua tại Việt Nam. Diện tích, năng suất và sản lượng cà chua của Việt Nam những năm gần đây được thể hiện ở bảng 2.4: Diện tích, năng suất và sản lƣợng cà chua Việt Nam giai đoạn từ năm 2004 - 2008 Năm Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lƣợng (tấn) 2004 24.438 Nguồn: Tổng cục thống kê Việt Nam 2012 [36]

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Kỹ Thuật Canh Tác Cà Chua

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp thí nghiệm đồng ruộng để đánh giá ảnh hưởng của quy trình kỹ thuật canh tác đến sâu hại cà chua. Các mô hình canh tác khác nhau được thiết kế và theo dõi chặt chẽ về thành phần sâu hại, diễn biến mật độ sâu và mức độ gây hại. Năng suất và hiệu quả kinh tế của từng mô hình cũng được đánh giá. Số liệu thu thập được xử lý bằng các phương pháp thống kê để đưa ra kết luận khách quan và chính xác. Một trong những hướng chúng tôi ưu tiên nghiên cứu là sự kết hợp giữa biện pháp kỹ thuật canh tác trồng cây trồng xen với cà chua và biện pháp kỹ thuật canh tác thông thường đối với cà chua.

3.1. Đối Tượng và Phạm Vi Nghiên Cứu Chi Tiết

Đối tượng nghiên cứu là cây cà chua trồng trái vụ tại Thái Nguyên. Phạm vi nghiên cứu bao gồm việc so sánh quy trình canh tác thông thường và quy trình canh tác có trồng xen (hành lá). Nghiên cứu được thực hiện tại trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên trong vụ Xuân Hè năm 2014. Các yếu tố như thời tiết, khí hậu và đặc điểm đất đai cũng được xem xét trong quá trình nghiên cứu.

3.2. Các Chỉ Tiêu và Phương Pháp Theo Dõi Đánh Giá

Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm thành phần và mức độ phổ biến của các loài sâu hại, diễn biến mật độ sâu xám, sâu xanh, sâu khoang, mức độ gây hại của sâu trên các giai đoạn sinh trưởng của cây cà chua, năng suất và hiệu quả kinh tế của từng mô hình. Phương pháp theo dõi bao gồm điều tra định kỳ, thu thập mẫu sâu, phân tích mẫu bệnh và đánh giá năng suất thực tế. Các phương pháp thống kê được sử dụng để xử lý số liệu và so sánh các mô hình canh tác.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Canh Tác Đến Sâu Hại Cà Chua

Kết quả nghiên cứu cho thấy quy trình kỹ thuật canh tác có ảnh hưởng đáng kể đến thành phần và diễn biến sâu hại trên cây cà chua. Mô hình canh tác có trồng xen (hành lá) có xu hướng giảm mật độ một số loài sâu hại so với mô hình canh tác thông thường. Năng suất và hiệu quả kinh tế của mô hình canh tác có trồng xen cũng cao hơn so với mô hình canh tác thông thường. Điều này cho thấy việc áp dụng các biện pháp canh tác sinh thái có thể góp phần giảm thiểu tác động của sâu bệnh và nâng cao hiệu quả sản xuất cà chua. Để khắc phục những hạn chế trên, nhiều nghiên cứu như chọn tạo giống, xác định mật độ, thời vụ trồng, lượng phân bón thích hợp cho giống mới, nhưng năng suất vẫn chưa được cải thiện. Nguyên nhân chính là do các biện pháp kỹ thuật sản xuất và phòng trừ sâu bệnh hại còn rời rạc chưa được gắn kết với nhau, chưa có một quy trình tổng hợp thích hợp cho từng vụ và từng vùng sinh thái.

4.1. Thành Phần và Mức Độ Phổ Biến Của Sâu Hại

Nghiên cứu xác định được một số loài sâu hại phổ biến trên cây cà chua tại Thái Nguyên, bao gồm sâu xám, sâu xanh, sâu khoang, rệp và nhện đỏ. Mức độ phổ biến của các loài sâu hại này có sự khác biệt giữa các mô hình canh tác. Mô hình canh tác có trồng xen (hành lá) có xu hướng giảm mật độ một số loài sâu hại so với mô hình canh tác thông thường. Bảng 2.2: Thành phần và mức độ phổ biến của các loài sâu hại trên các mô hình cà chua trái vụ năm 2014 tại trường ĐHNL - TN

4.2. Ảnh Hưởng Của Canh Tác Đến Năng Suất và Hiệu Quả Kinh Tế

Mô hình canh tác có trồng xen (hành lá) cho năng suất cà chua cao hơn so với mô hình canh tác thông thường. Hiệu quả kinh tế của mô hình canh tác có trồng xen cũng cao hơn do giảm chi phí thuốc bảo vệ thực vật và tăng năng suất. Điều này cho thấy việc áp dụng các biện pháp canh tác sinh thái có thể mang lại lợi ích kinh tế cho người sản xuất cà chua. Bảng 2.9: Ảnh hưởng của quy trình canh tác kỹ thuật đến năng suất và hiệu quả kinh tế cà chua .39

V. Giải Pháp Canh Tác Giảm Thiểu Sâu Hại Cà Chua Tại Thái Nguyên

Từ kết quả nghiên cứu, có thể thấy việc áp dụng biện pháp canh tác phù hợp đóng vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu sâu hại và nâng cao năng suất cà chua tại Thái Nguyên. Trồng xen canh với các loại cây có tác dụng xua đuổi côn trùng, sử dụng giống kháng bệnh, bón phân cân đối và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) là những giải pháp hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà khoa học, nhà quản lý và người nông dân để triển khai các giải pháp này vào thực tiễn sản xuất. Để khắc phục những hạn chế trên, nhiều nghiên cứu như chọn tạo giống, xác định mật độ, thời vụ trồng, lượng phân bón thích hợp cho giống mới, nhưng năng suất vẫn chưa được cải thiện. Nguyên nhân chính là do các biện pháp kỹ thuật sản xuất và phòng trừ sâu bệnh hại còn rời rạc chưa được gắn kết với nhau, chưa có một quy trình tổng hợp thích hợp cho từng vụ và từng vùng sinh thái.

5.1. Quản Lý Dịch Hại Tổng Hợp IPM Cho Cà Chua

Quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) là phương pháp tiếp cận toàn diện, kết hợp nhiều biện pháp khác nhau để kiểm soát sâu hại một cách hiệu quả và bền vững. IPM bao gồm việc sử dụng giống kháng bệnh, luân canh cây trồng, bón phân cân đối, sử dụng thiên địch và thuốc bảo vệ thực vật sinh học. Việc áp dụng IPM giúp giảm thiểu sự phụ thuộc vào thuốc bảo vệ thực vật hóa học, bảo vệ môi trường và sức khỏe con người.

5.2. Biện Pháp Sinh Học Phòng Trừ Sâu Bệnh Cà Chua

Biện pháp sinh học sử dụng các tác nhân sinh học như vi sinh vật, nấm, virus và côn trùng có ích để kiểm soát sâu bệnh hại. Việc sử dụng các chế phẩm sinh học giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và sức khỏe con người. Nghiên cứu và ứng dụng các biện pháp sinh học là hướng đi bền vững trong sản xuất cà chua.

VI. Kết Luận và Đề Xuất Nghiên Cứu Canh Tác Cà Chua

Nghiên cứu đã chứng minh ảnh hưởng của quy trình kỹ thuật canh tác đến sâu hại cà chua tại Thái Nguyên. Việc áp dụng các biện pháp canh tác sinh thái, đặc biệt là trồng xen, có thể giúp giảm thiểu tác động của sâu bệnh và nâng cao năng suất, chất lượng cà chua. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện quy trình canh tác cà chua bền vững, phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế của địa phương. Đồng thời, cần tăng cường công tác khuyến nông để chuyển giao các tiến bộ khoa học kỹ thuật đến người nông dân. Xuất phát từ nhu cầu thực tế trên việc tiến hành đề tài : “Nghiên cứu ảnh hưởng của quy trình kỹ thuật canh tác đến thành phần và diễn biến sâu hại đối với cà chua trái vụ tại Thái Nguyên” là hết sức cần thiết.

6.1. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Canh Tác Cà Chua

Các hướng nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc đánh giá ảnh hưởng của các loại cây trồng xen khác nhau đến sâu hại cà chua, nghiên cứu về biện pháp sinh học phòng trừ sâu bệnh, và phát triển các giống cà chua kháng bệnh. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học, nhà quản lý và người nông dân để triển khai các nghiên cứu này vào thực tiễn sản xuất.

6.2. Khuyến Nghị Cho Sản Xuất Cà Chua Bền Vững

Khuyến nghị người nông dân áp dụng các biện pháp canh tác sinh thái, sử dụng giống kháng bệnh, bón phân cân đối và quản lý dịch hại tổng hợp (IPM). Cần tăng cường công tác tập huấn và chuyển giao kỹ thuật cho người nông dân. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ để khuyến khích sản xuất cà chua bền vững, đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng và bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Giới thiệu dự án

Cà chua (Solanum lycopersicum L. / Lycopersicon esculentum Mill.) thuộc họ Cà (Solanaceae) là cây rau ăn quả có giá trị kinh tế và dinh dưỡng vượt trội, cung cấp hàm lượng lớn vitamin A, vitamin C, khoáng chất thiết yếu (K, Mg, Fe) cùng các hoạt chất sinh học chống oxy hóa như lycopene, axit p-coumaric và axit chlorogenic. Theo số liệu từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hiệp Quốc (FAOSTAT), sản lượng cà chua toàn cầu đạt hơn 161,8 triệu tấn với diện tích canh tác vượt 4,8 triệu ha. Tại Việt Nam, diện tích gieo trồng đạt trên 24.000 ha với sản lượng ước tính 424.000 tấn, tập trung chủ yếu tại vùng đồng bằng sông Hồng (chiếm trên 60% diện tích cả nước) và các vùng chuyên canh như Lâm Đồng, Hải Dương, Nam Định.

Mặc dù sản xuất cà chua chính vụ (vụ Đông Xuân) đạt năng suất ổn định, việc sản xuất cà chua trái vụ (vụ Xuân Hè) tại khu vực trung du và miền núi phía Bắc, đặc biệt là tỉnh Thái Nguyên, đối mặt với những thách thức nghiêm trọng:

• Áp lực khí hậu cực đoan: Đầu vụ chịu ảnh hưởng của rét muộn và sương giá, giữa vụ ẩm độ không khí tăng cao (73 - 91%) kết hợp mưa lớn (lượng mưa từ 85,9 mm đến 152,2 mm), cuối vụ nắng nóng gay gắt (nhiệt độ trung bình đạt 28,5 - 29,4°C).
• Bùng phát dịch hại nghiêm trọng: Điều kiện nhiệt ẩm cao kích thích quần thể sâu ăn lá và sâu đục quả phát triển bùng nổ, đặc biệt là nhóm sâu hại thuộc bộ Cánh vẩy (Lepidoptera), làm sụt giảm 30 - 50% năng suất thương phẩm nếu không có biện pháp can thiệp.
• Lạm dụng hóa chất bảo vệ thực vật (BVTV): Tình trạng nông dân phun thuốc hóa học dày đặc làm gia tăng chi phí sản xuất, kích thích tính kháng thuốc của sâu xanh (Helicoverpa armigera), tiêu diệt quần thể thiên địch tự nhiên và gây nguy cơ tồn dư hóa chất vượt ngưỡng quy định an toàn (QCVN / Quyết định 99/2008/QĐ-BNN).
• Quy trình canh tác manh mún: Thiếu sự đồng bộ giữa kỹ thuật thâm canh giống lai mới, mật độ gieo trồng, chế độ bón phân phân kỳ và biện pháp phòng trừ sinh học.

                  THỰC TRẠNG CANH TÁC TRÁI VỤ

Đề tài "Nghiên cứu ảnh hưởng của qui trình kỹ thuật canh tác đến thành phần và diễn biến sâu hại đối với cà chua trái vụ tại Thái Nguyên" được triển khai nhằm thực hiện các mục tiêu cụ thể:

1. Xác định thành phần loài, phân loại học và tần suất xuất hiện của 8 loài sâu hại chính trên giống cà chua lai F1 TN386 vụ Xuân Hè 2014 tại Thái Nguyên.
2. Định lượng biến động mật độ quần thể và tỷ lệ gây hại ($TLH%$) của sâu xanh (Helicoverpa armigera), sâu khoang (Spodoptera litura) và sâu xám (Agrotis ypsilon) qua các giai đoạn sinh trưởng: Cây con - ra hoa, Quả non, và Chín sinh lý.
3. Đánh giá so sánh hiệu quả kỹ thuật và kinh tế giữa mô hình xen canh hành lá sinh thái (Mô hình 1) và mô hình canh tác thông thường (Mô hình 2).

Nghiên cứu ứng dụng nguyên lý sinh thái học nông nghiệp (Push-Pull Strategy): Tận dụng hoạt chất xua đuổi Fitocid tự nhiên từ cây hành lá (Allium fistulosum) kết hợp quy trình quản lý dịch hại tổng hợp (IPM), giúp giảm mật độ sâu hại trên 33%, nâng năng suất thực thu đạt 34,38 tấn/ha và gia tăng tỷ suất hiệu quả đồng vốn lên 3,8 lần. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại Trại thực nghiệm công nghệ cao, Khoa Nông học, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên từ tháng 02/2014 đến tháng 06/2014.

---

Phân tích và thiết kế giải pháp

Phân tích hiện trạng

Tại các vùng sản xuất rau miền Bắc, kiểm soát sâu bệnh trên cây trồng cạn chủ yếu dựa vào các biện pháp sau:

Tiêu chí so sánh	Canh tác hóa học truyền thống (Độc canh)	Canh tác nhà màng công nghệ cao	Mô hình xen canh sinh thái IPM (Đề tài)
Biện pháp chính	Phun thuốc BVTV định kỳ (gốc lân/cúc)	Cách ly cơ học, kiểm soát vi khí hậu	Xen canh hành lá (Allium) + IPM
Mật độ sâu hại	Cao do kháng thuốc ($>1,6\text{ con/m}^2$)	Rất thấp ($<0,2\text{ con/m}^2$)	Thấp ($0,8 - 1,06\text{ con/m}^2$)
Chi phí đầu tư ban đầu	Thấp ($80 - 95\text{ triệu VNĐ/ha}$)	Rất cao ($800 - 1.200\text{ triệu/ha}$)	Trung bình ($111,5\text{ triệu VNĐ/ha}$)
Tồn dư hóa chất	Nguy cơ vượt ngưỡng QĐ 99/2008/QĐ-BNN	An toàn tuyệt đối	Đảm bảo an toàn sinh học
Thu nhập phụ	Không có (0 VNĐ)	Không có	Có từ hành lá ($1,57\text{ tấn/ha}$)
Hiệu quả đồng vốn (VCR)	$2,5 - 3,0$	$1,8 - 2,2$ (hoàn vốn chậm)	3,8 (tối ưu hóa dòng tiền)

Ưu tiên hóa yêu cầu kỹ thuật theo mô hình MoSCoW:

• Must have: Cắt giảm mật độ sâu xanh và sâu khoang đục quả giai đoạn quả non xuống dưới ngưỡng gây hại kinh tế; kiểm soát dư lượng Nitrate ($\text{NO}_3^- \le 150\text{ mg/kg}$ sản phẩm tươi).
• Should have: Tận dụng tối đa không gian luống, tạo nguồn thu ngắn ngày từ cây trồng xen trước khi cà chua khép tán.
• Could have: Tăng cường hoạt động ký sinh của ong mắt đỏ (Trichogramma spp.) trên đồng ruộng.
• Won't have: Sử dụng các loại hóa chất BVTV nhóm độc I và II có thời gian cách ly dài ngày.

Thiết kế hệ thống

Quy trình kỹ thuật được thiết kế dựa trên cấu trúc sinh thái phân tầng không gian và cơ chế tương tác hóa sinh giữa các loài cây trồng.

       MÔ HÌNH BỐ TRÍ KHÔNG GIAN LUỐNG CANH TÁC XEN CANH (MH1)

Thông số kỹ thuật và công nghệ áp dụng

1. Vật liệu di truyền (Cây trồng chính): Giống cà chua lai F1 TN386 (Công ty TNHH Trang Nông nhập khẩu từ Thái Lan). Đặc tính: Sinh trưởng vô hạn/bán hữu hạn, khả năng phân cành khỏe, chống chịu tốt với bệnh héo xanh vi khuẩn (Ralstonia solanacearum) và sương mai (Phytophthora infestans), quả cứng, thịt dày, trọng lượng trung bình 90 - 120 g/quả.
2. Cây trồng xen sinh thái: Hành lá gốc (Allium fistulosum). Cơ chế tác động: Tiết ra phức hợp Fitocid chứa tinh dầu hữu cơ Allicin và Diallyl disulfide có mùi hăng đặc trưng, gây ức chế hệ thống thụ thể khứu giác của bướm đêm trưởng thành, ngăn cản quá trình giao phối và đẻ trứng của sâu đục quả.
3. Quy chuẩn thổ nhưỡng & Phân bón:
   • Chuẩn bị đất: Đất thịt nhẹ, pH $6,0 - 6,5$, lên luống cao $26 - 30\text{ cm}$, mặt luống rộng $110 - 130\text{ cm}$, rãnh thoát nước $40\text{ cm}$.
   • Khử trùng: Vôi bột nông nghiệp ($800\text{ kg/ha}$) rắc đều khi cày bừa đất.
   • Định mức phân bón cho 1 ha: 20 - 25 tấn phân chuồng hoai mục + $150\text{ kg N} + 90\text{ kg P}_2\text{O}_5 + 150\text{ kg K}_2\text{O}$.

Methodology

Phương pháp nghiên cứu được chuẩn hóa theo quy chuẩn khảo nghiệm đồng ruộng của Viện Bảo vệ Thực vật và Bộ Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn:

• Thiết kế thí nghiệm: Bố trí theo phương pháp so sánh cặp (Pair-wise Comparison) gồm 2 công thức:
  • Mô hình 1 (MH1): Canh tác cà chua F1 TN386 xen hành lá + IPM.
  • Mô hình 2 (MH2): Canh tác cà chua F1 TN386 chuyên canh thông thường (đối chứng).
• Phương pháp lấy mẫu: Điều tra định kỳ 7 ngày/lần vào khung giờ sáng sớm (6h30 - 8h30) hoặc chiều mát (16h00 - 18h00). Mỗi mô hình chọn 5 điểm chéo góc cố định; mỗi điểm điều tra 4 cây (tổng số 20 cây/mô hình), điểm điều tra cách mép bờ tối thiểu $1,5\text{ m}$.
• Kiểm định chất lượng: Toàn bộ dữ liệu được chuẩn hóa và phân tích phương sai thông qua phần mềm MS Excel 2013 và các hàm thống kê sinh học.

---

Implementation và kết quả

Development process

Quá trình triển khai thực nghiệm được chia thành 4 giai đoạn sinh trưởng đồng bộ:

                          TIẾN TRÌNH TRIỂN KHAI THỰC NGHIỆM

1. Giai đoạn xử lý nhiệt & Vườn ươm:
   • Hạt giống F1 TN386 được ngâm trong nước ấm 3 sôi 2 lạnh ($54^\circ\text{C}$) trong 4 giờ để diệt trừ mầm bệnh truyền qua hạt giống, ủ nứt nanh trước khi tra vào khay xốp 84 lỗ.
   • Thành phần giá thể: 60% đất thịt nhẹ tơi xốp + 25% phân chuồng hoai + 5% supe lân + 10% tro trấu/rơm mục. Cây con đạt 5 - 6 lá thật (33 ngày sau gieo) có thân mập, lóng ngắn, sạch sâu bệnh được xuất vườn cấy ra ruộng.
2. Quy trình bón phân phân kỳ:
   • Bón lót: 100% phân chuồng ($25\text{ tấn/ha}$) + 100% Lân ($90\text{ kg P}_2\text{O}_5$) + 20% Đạm ($30\text{ kg N}$) + 30% Kali ($45\text{ kg K}_2\text{O}$).
   • Bón thúc 1 (7 - 8 ngày sau trồng, cây hồi xanh): 10% Đạm.
   • Bón thúc 2 (Thời kỳ phân cành, nhú nụ): 20% Đạm + 20% Kali.
   • Bón thúc 3 (Thời kỳ đậu quả rộ): 30% Đạm + 30% Kali.
   • Bón thúc 4 (Sau thu hoạch quả đợt 1): 20% Đạm + 20% Kali còn lại.
3. Cắt tỉa và làm giàn:
   • Khi cây cao $30 - 40\text{ cm}$, tiến hành cắm giàn chữ A bằng tre nứa, dùng dây mềm cố định thân chính.
   • Thường xuyên tỉa bỏ toàn bộ chồi nách dưới chùm hoa thứ nhất để tập trung dinh dưỡng nuôi thân chính và cành cấp 1, tạo độ thông thoáng tán cây.

Thuật toán và công thức tính toán chỉ tiêu nông học

def calculate_entomological_metrics(sampled_plants, infested_plants, total_insects, area_m2):
    """
    Tính toán các chỉ tiêu điều tra sâu bệnh hại và năng suất cây trồng
    theo tiêu chuẩn khảo nghiệm BVTV Việt Nam.
    """
    # 1. Tỷ lệ hại (%)
    damage_rate = (infested_plants / sampled_plants) * 100.0
    
    # 2. Mật độ sâu hại (con/m2)
    pest_density = total_insects / area_m2
    
    return {
        "damage_rate_pct": round(damage_rate, 2),
        "pest_density_per_m2": round(pest_density, 2)
    }

def calculate_economic_efficiency(yield_tomato_ton, price_tomato, yield_intercrop_ton, 
                                   price_intercrop, total_cost_vnd):
    """
    Tính toán tổng thu, lãi thuần và hệ số hoàn vốn đầu tư (VCR).
    """
    total_revenue = (yield_tomato_ton * 1000 * price_tomato) + (yield_intercrop_ton * 1000 * price_intercrop)
    net_profit = total_revenue - total_cost_vnd
    capital_efficiency = total_revenue / total_cost_vnd  # Tỷ suất hiệu quả đồng vốn
    
    return {
        "total_revenue_vnd": total_revenue,
        "net_profit_vnd": net_profit,
        "capital_efficiency_ratio": round(capital_efficiency, 2)
    }

Testing và validation

Điều tra phân loại thành phần côn trùng tại khu thí nghiệm ghi nhận 8 loài sâu hại thuộc 4 họ và 3 bộ:

STT	Tên thông thường	Tên khoa học	Họ phân loại	Bộ côn trùng	Tần suất MH1	Tần suất MH2
1	Bọ phấn	Bemisia tabaci Gennadius	Aleyrodidae	Homoptera	0	+
2	Rệp đào	Myzus persicae Sulzer	Aphididae	Homoptera	+	+
3	Sâu xanh đục quả	Helicoverpa armigera Hübner	Noctuidae	Lepidoptera	+++	++++
4	Sâu đo xanh	Plusia eriosoma Doubleday	Noctuidae	Lepidoptera	+	++
5	Sâu xanh da láng	Spodoptera exigua Hübner	Noctuidae	Lepidoptera	++	+++
6	Sâu khoang	Spodoptera litura Fabricius	Noctuidae	Lepidoptera	++	++
7	Sâu xám	Agrotis ypsilon Hufnagel	Noctuidae	Lepidoptera	++	+++
8	Ruồi đục lá	Liriomyza sativae Blanchard	Agromyzidae	Diptera	+	++

(Ghi chú: +: $<5%$ rất ít; ++: $6 - 15%$ ít; +++: $16 - 50%$ trung bình; ++++: $>50%$ phổ biến).

Kết quả đạt được

1. Biến động mật độ quần thể sâu hại qua 10 kỳ điều tra ($\text{con/m}^2$)

    MẬT ĐỘ SÂU HẠI TRUNG BÌNH QUA 10 KỲ ĐIỀU TRA (VỤ XUÂN HÈ 2014)
   con/m²
           Sâu xám (A. ypsilon)     Sâu xanh (H. armigera)  Sâu khoang (S. litura)

• Sâu xám (Agrotis ypsilon): Gây hại tập trung vào giai đoạn cây con mới trồng (tháng 4). Mật độ đỉnh điểm đạt $1,8\text{ con/m}^2$ ở MH2 (ngày 20/4 và 27/4), trong khi MH1 được kiểm soát ở mức tối đa $1,2\text{ con/m}^2$. Mật độ trung bình MH1 đạt $0,88\text{ con/m}^2$, thấp hơn $35,29%$ so với MH2 ($1,36\text{ con/m}^2$).
• Sâu xanh (Helicoverpa armigera): Gây hại kéo dài suốt chu kỳ sinh trưởng. Mật độ trung bình toàn vụ tại MH1 là $1,06\text{ con/m}^2$ (dao động $0,6 - 1,6\text{ con/m}^2$), giảm $33,75%$ so với MH2 đạt $1,60\text{ con/m}^2$ (dao động $1,4 - 2,2\text{ con/m}^2$).
• Sâu khoang (Spodoptera litura): Mật độ trung bình tại MH1 là $1,04\text{ con/m}^2$, giảm $37,35%$ so với MH2 đạt $1,66\text{ con/m}^2$.

2. Tỷ lệ hại ($TLH%$) và Mật độ phân theo giai đoạn sinh trưởng

Đối tượng sâu hại	Giai đoạn sinh trưởng	Tỷ lệ hại MH1 (%)	Tỷ lệ hại MH2 (%)	Mật độ MH1 ($\text{con/m}^2$)	Mật độ MH2 ($\text{con/m}^2$)
Sâu xanh	Cây con - Ra hoa	25,00	30,00	1,16	1,60
(H. armigera)	Quả non	6,42	7,00	1,00	1,65
	Chín sinh lý	5,70	7,60	0,80	1,40
Sâu khoang	Cây con - Ra hoa	18,00	28,00	1,00	1,56
(S. litura)	Quả non	4,70	6,25	1,10	1,80
	Chín sinh lý	6,80	7,60	1,00	1,60

3. Năng suất và Hiệu quả kinh tế tổng hợp

Giá bán thương phẩm hạch toán tại thời điểm thu hoạch: Cà chua trái vụ đạt $12.000\text{ đ/kg}$; Hành lá đạt $10.000\text{ đ/kg}$.

Chỉ tiêu kinh tế	Đơn vị tính	Mô hình 1 (Xen hành lá)	Mô hình 2 (Độc canh)	Chênh lệch (MH1 vs MH2)
Năng suất thực thu cà chua	Tấn/ha	34,38	28,50	+5,88 (+20,63%)
Sản lượng cây trồng xen (hành)	Tấn/ha	1,57	0,00	+1,57
Tổng thu nhập	1.000 đ/ha	428.310	342.000	+86.310 (+25,24%)
Tổng chi phí đầu tư	1.000 đ/ha	111.547	115.690	-4.143 (-3,58%)
Lợi nhuận thuần (Lãi ròng)	1.000 đ/ha	316.763	226.310	+90.453 (+39,97%)
Hiệu quả đồng vốn (VCR)	Lần	3,80	3,00	+0,80 (+26,67%)

---

Đổi mới và đóng góp

1. Cơ chế kiểm soát sinh học đẩy - kéo (Push-Pull Mechanism): Đề tài chứng minh thực nghiệm việc trồng xen hành lá không chỉ tăng hệ số sử dụng đất mà còn tạo rào cản hóa học sinh thái. Hoạt chất Fitocid khuếch tán trong không khí làm giảm $33 - 37%$ mật độ sâu đục quả thuộc họ Noctuidae mà không cần sử dụng thuốc trừ sâu hóa học gốc lân hữu cơ.
2. Quy trình thâm canh 4 pha đồng bộ cho giống F1 TN386: Thiết lập chính xác tỷ lệ bón phân phân kỳ ($150\text{ N} : 90\text{ P}_2\text{O}_5 : 150\text{ K}_2\text{O}$) kết hợp điều hòa ẩm độ luống bằng rãnh sâu $40\text{ cm}$, hạn chế hiện tượng rụng hoa và thối quả trong điều kiện mưa nhiều của vụ Xuân Hè miền Bắc.
3. Hiệu quả kinh tế đột phá: Mô hình xen canh giúp tăng lợi nhuận thuần thêm 90.453.000 VNĐ/ha (+39,97%), đồng thời giảm chi phí BVTV và công phun xịt hóa chất độc hại.

---

Ứng dụng thực tế và triển khai

Kịch bản ứng dụng sản xuất

• Mô hình nông hộ chuyên canh rau màu: Áp dụng quy trình trên diện tích từ 1.000 - 5.000 $\text{m}^2$ tại các vùng chuyên canh cà chua miền Bắc (Thái Nguyên, Bắc Giang, Nam Định, Hải Dương) để rải vụ, cung cấp cà chua chất lượng cao vào các tháng 5, 6 khi thị trường khan hiếm.
• Hợp tác xã nông nghiệp công nghệ cao / VietGAP: Chuẩn hóa thành quy trình kỹ thuật đạt chứng nhận an toàn thực phẩm, cung cấp cho các chuỗi siêu thị với mức giá cao hơn $20 - 30%$ so với sản phẩm truyền thống.

                   LỘ TRÌNH TRIỂN KHAI MỞ RỘNG (ROADMAP)
  Tháng 1 - 2         Tháng 3             Tháng 4 - 5         Tháng 6

Phân tích chi phí - Lợi ích (Cost-Benefit Analysis) trên 1 ha

• Vật tư giống: 12 - 15 gói F1 TN386 ($15\text{ triệu VNĐ}$) + Củ giống hành lá ($8\text{ triệu VNĐ}$).
• Phân bón & Vôi: Phân chuồng + NPK tổng hợp ($28\text{ triệu VNĐ}$).
• Giàn tre & Dây buộc: Khấu hao 2 vụ ($12\text{ triệu VNĐ/vụ}$).
• Công lao động & Chăm sóc: 180 công ($48,5\text{ triệu VNĐ}$).
• Tổng chi phí: $111,5\text{ triệu VNĐ}$.
• Doanh thu dự kiến: $428,3\text{ triệu VNĐ}$ $\rightarrow$ Lãi thuần: $316,7\text{ triệu VNĐ}$ sau 110 ngày canh tác.

---

Hạn chế và hướng phát triển

Hạn chế kỹ thuật

• Phụ thuộc điều kiện tiểu khí hậu: Ẩm độ không khí vượt ngưỡng $90%$ kéo dài trong tháng 3 dễ phát sinh bệnh mốc sương (Phytophthora infestans), đòi hỏi phải kết hợp các chế phẩm sinh học gốc đồng hoặc nấm đối kháng Trichoderma.
• Yêu cầu kỹ thuật thu hoạch xen kẽ: Thu hoạch hành lá trước khi cà chua giao tán đòi hỏi nhân công cẩn thận để tránh làm đứt rễ cà chua đang trong giai đoạn nhú nụ.

Hướng phát triển tiếp theo

• Nghiên cứu tích hợp các loài cây dẫn dụ/xua đuổi khác như húng quế (Ocimum basilicum), tỏi (Allium sativum) hoặc cúc vạn thọ (Tagetes patula) để kiểm soát tuyến trùng nốt sưng (Meloidogyne spp.).
• Ứng dụng hệ thống tưới nhỏ giọt kết hợp châm phân tự động (Fertigation) để nâng cao hiệu suất sử dụng nước và phân bón.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Sinh viên & Học viên chuyên ngành Nông học / BVTV: Cung cấp tài liệu tham khảo chi tiết về phương pháp bố trí thí nghiệm đồng ruộng, định danh phân loại học côn trùng và kỹ thuật phân tích số liệu dịch hại sinh thái.
• Kỹ sư nông nghiệp & Cán bộ khuyến nông: Có cơ sở khoa học và bộ số liệu định lượng để chuyển giao quy trình sản xuất cà chua an toàn VietGAP cho bà con nông dân.
• Hộ nông dân & Hợp tác xã: Nâng cao thu nhập trên cùng một đơn vị diện tích, giảm thiểu rủi ro ngộ độc hóa chất và bảo vệ sức khỏe gia đình.
• Nhà nghiên cứu côn trùng học: Bổ sung dữ liệu thực nghiệm về tập tính sinh thái học của quần thể sâu hại bộ Cánh vẩy trên cây cà chua vụ Xuân Hè tại vùng sinh thái Đông Bắc Bộ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Yêu cầu kỹ thuật cốt lõi để triển khai mô hình xen canh hành lá là gì?
   Cần gieo ươm cây giống F1 TN386 đúng chuẩn trong khay xốp (đạt 5 - 6 lá thật), lên luống cao $26 - 30\text{ cm}$ để chống úng rễ, cấy 2 hàng hành lá dọc theo 2 mép luống ngay khi đặt bầu cà chua, và thực hiện bón phân thúc đúng 4 thời kỳ sinh trưởng.
2. Khả năng nhân rộng quy mô mô hình cho diện tích lớn có gặp trở ngại không?
   Mô hình hoàn toàn khả thi trên quy mô lớn ($>10\text{ ha}$) nếu cơ giới hóa khâu làm đất, lên luống và ứng dụng hệ thống tưới nhỏ giọt rải dọc hàng cây.
3. Có thể thay thế hành lá bằng các cây trồng xen khác không?
   Có thể thay thế bằng tỏi tây (Allium porrum) hoặc cây húng quế (Ocimum basilicum). Các cây này đều chứa các hợp chất tinh dầu thực vật có khả năng xua đuổi sâu ăn lá thuộc họ Noctuidae tương tự hành lá.
4. Biện pháp xử lý khi xuất hiện bệnh mốc sương trong giai đoạn mưa ẩm tháng 3 - 4?
   Tiến hành tỉa bớt lá già dưới gốc để tạo độ thông thoáng, ngừng tưới phun mưa, rắc thêm vôi bột trên rãnh luống và ưu tiên phun phòng bằng các chế phẩm sinh học đối kháng hoặc thuốc gốc đồng an toàn sinh học.
5. Thời gian thu hồi vốn và tỷ suất lợi nhuận đạt bao nhiêu?
   Thời gian từ khi trồng đến khi kết thúc thu hoạch là khoảng 90 - 100 ngày. Lợi nhuận thuần đạt trên 316 triệu VNĐ/ha với tỷ suất hiệu quả đồng vốn đạt 3,8 (mỗi 1 đồng vốn chi phí tạo ra 3,8 đồng doanh thu).

---

Kết luận

Đề tài đã hoàn thành xuất sắc các nội dung nghiên cứu thực nghiệm, khẳng định vai trò quyết định của quy trình kỹ thuật canh tác đối với sự phân bố và diễn biến dịch hại trên cà chua trái vụ:

• Xác định được 8 loài sâu hại chính, trong đó sâu xanh (H. armigera), sâu khoang (S. litura) và sâu xám (A. ypsilon) là các đối tượng gây hại nguy hiểm nhất.
• Chứng minh mô hình canh tác cà chua F1 TN386 xen hành lá giúp giảm $33,75%$ mật độ sâu xanh và $37,35%$ mật độ sâu khoang so với phương thức độc canh truyền thống.
• Đạt năng suất thực thu 34,38 tấn cà chua/ha + 1,57 tấn hành lá/ha, mang lại lợi nhuận thuần 316.763.000 VNĐ/ha và tỷ suất đồng vốn đạt 3,8 lần.

Quy trình kỹ thuật canh tác xen canh sinh thái kết hợp IPM là giải pháp bền vững, hiệu quả cao, cần được nhân rộng trong các chương trình chuyển giao khuyến nông tại Thái Nguyên và các tỉnh trung du miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Ở Việt Nam, cà chua trồng trong vụ Đông Xuân đã phần nào đáp ứng được nhu cầu tiêu thụ, nhưng cà chua trồng trong vụ Xuân Hè trái vụ còn hạn chế nên gây nên tình trạng khan hiếm. Tuy nhiên, trồng cà chua trái vụ gặp nhiều khó khăn, lạnh đầu vụ và nắng nóng, ngập úng cuối vụ, mặt khác cà chua là cây bị nhiều sâu bệnh hại tấn công, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng quả, vì vậy đã làm nản lòng các nhà sản xuất. Việc sản xuất cà chua còn nhiều bất cập như chưa đủ giống cho sản xuất, chưa có bộ giống tốt cho từng vụ và thích hợp cho từng vùng sinh thái khác nhau. Cùng với đó, việc đầu tư cho sản xuất cà chua của người nông dân còn thấp, quy trình kỹ thuật canh tác cũ, trình độ thâm canh chưa cao đặc biệt là vấn đề sử dụng phân bón và kỹ thuật bón phân cho cây cà chua là chưa thích hợp cho từng vụ và từng giống khác nhau.

Hơn nữa việc sử dụng tùy tiện thuốc bảo vệ thực vật độc hại, với thời gian cách ly không đảm bảo, nên không những gây ô nhiễm môi trường và sản phẩm, ảnh hưởng xấu đến sức khỏe của con người mà còn tăng chi phí cho người sản xuất. Để khắc phục những hạn chế trên, nhiều nghiên cứu như chọn tạo giống, xác định mật độ, thời vụ trồng, lượng phân bón thích hợp cho giống mới, nhưng năng suất vẫn chưa được cải thiện. Nguyên nhân chính là do các biện pháp kỹ thuật sản xuất và phòng trừ sâu bệnh hại còn rời rạc chưa được gắn kết với nhau, chưa có một quy trình tổng hợp thích hợp cho từng vụ và từng vùng sinh thái. Một trong những hướng chúng tôi ưu tiên nghiên cứu là sự kết hợp giữa biện pháp kỹ thuật canh tác trồng cây trồng xen với cà chua và biện pháp kỹ thuật canh tác thông thường đối với cà chua.

Xuất phát từ nhu cầu thực tế trên việc tiến hành đề tài : “Nghiên cứu ảnh hưởng của quy trình kỹ thuật canh tác đến thành phần và diễn biến sâu hại đối với cà chua trái vụ tại Thái Nguyên” là hết sức cần thiết. Mục đích và yêu cầu 1. Mục đích của đề tài Đánh giá ảnh hưởng của quy trình kỹ thuật canh tác cà chua trái vụ có khả năng hạn chế sâu hại giới thiệu cho sản xuất. Yêu cầu của đề tài Đánh giá ảnh hưởng của quy trình canh tác thông thường và quy trình canh tác cây trồng xen (hành lá) đến thành phần và diễn biến sâu hại cà chua vụ Xuân Hè năm 2014.

Đánh giá năng suất và hiệu quả kinh tế của từng mô hình. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp cho sinh viên sau khi ra trường nắm chắc được lý thuyết cũng như làm quen với tay nghề, vận dụng vào trong sản xuất. - Biết cách thực hiện một đề tài nghiên cứu khoa học.

- Giúp cho sinh viên hiểu biết hơn kiến thức thực tiễn sản xuất và có tư duy, phương pháp nghiên cứu khoa học từ đó rút ra nhiều kinh nghiệm trong sản xuất nông nghiệp và rèn luyện cho sinh viên có ý thức tự lập, chủ động trong nghiên cứu, tự chịu trách nhiệm trong sản xuất sau này. - Bước đầu giúp sinh viên làm quen với công tác nghiên cứu khoa học và sản xuất ngoài đồng ruộng, hiểu hơn về cây trồng cũng như kỹ thuật trồng trọt. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất Từ kết quả nghiên cứu của đề tài giúp tìm ra được các biện pháp kỹ thuật canh tác thích hợp nhất cho giống cà chua triển vọng trong điều kiện trái vụ như vụ Xuân Hè, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và đem lại hiệu quả kinh tế cao hơn, tăng thu nhập cho nông dân sản xuất cà chua, kích thích phát triển cà chua ở Thái Nguyên. Ngoài ra, nghiên cưú đề tài thành công giúp tìm ra được cây trồng xen thích hợp làm giảm bớt dịch hại và tăng năng suất, chất lượng cà chua.

Những kết quả thu được từ đề tài có thể được áp dụng khuyến cáo ngoài sản xuất giúp người nông dân thu được hiệu quả kinh tế cao hơn. 3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học của đề tài Cây cà chua xuất hiện trên trái đất từ thế kỷ XVI nhưng phải đến hai thế kỷ sau, quả cà chua mới chiếm một vị trí khiêm tốn trong các bữa ăn thường ngày và chỉ hơn 150 năm nay cà chua mới trở thành loại rau ăn quả được sử dụng rộng rãi. Cà chua là nguồn cung cấp đường, vitamin A, vitamin C… Những nghiên cứu gần đây cho thấy ở cà chua có các axit hữu cơ, axit peoumaric, axit cholorogennic có tác dụng ngăn ngừa bệnh ung thư.

Ngoài ra cà chua chứa nhiều khoáng chất và các nguyên tố vi lượng như kali, magie, sắt, kẽm và flo tăng thêm sự trẻ trung cho cơ thể. Vì vậy, cà chua đang được trồng ngày càng rộng rãi trên Thế giới và ở Việt Nam. Hiện nay ở nước ta, việc phát triển trồng cà chua còn có ý nghĩa quan trọng về mặt luân canh, tăng vụ và tăng năng suất trên đơn vị diện tích, do đó cà chua là loại rau được khuyến khích phát triển. Tuy nhiên, sản xuất cà chua ở nước ta chưa phát triển mạnh vì điều kiện khí hậu nóng và ẩm tạo điều kiện thuận lợi cho sâu bệnh hại phát triển, làm giảm năng suất cà chua.

Vì vậy, ngoài yếu tố về giống, việc sử dụng các biện pháp kỹ thuật canh tác thích hợp cũng ảnh hưởng rất lớn đến sâu bệnh và năng suất cà chua. Nguồn gốc và lịch sử phát triển của cây cà chua 2. Nguồn gốc Cà chua trồng hiện nay (lycopersicon esculentum Mill) có nguồn gốc từ một dạng hoang dại ở vùng Peru-ecudo-bolivia thuộc Andes, Nam Mỹ. Trung tâm bộ gen lycopersicon khởi nguyên tại vùng duyên hải nhỏ hẹp nằm giữa Andes và Đại Tây Dương (Trần Khắc Thi, 2003)[23].

Mexico là đất nước đầu tiên trồng trọt và thuần hóa cây cà chua. Từ Châu Mỹ, cà chua được thương gia Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha di chuyển sang trồng ở Châu Âu và Châu Á. Sau đó từ Châu Âu nó được chuyển sang Châu Phi nhờ những người thực dân đi khai phá. Phân loại Cà chua thuộc họ cà ( Solanaceae), chi Lycopersicum.

Chi này có thể chia thành 3 loài: (1) Lycopersicum esculentum Mill, (2) Lycopersicum peruviarum Mill, (3) Lycopersicum hisrutum Humb. - Lycopersicum esculentum Mill: Đây là loài lớn nhất, các giống cà chua trồng hiện nay đều nằm trong loại này, các biến chủng và giống của loại này có khả năng thích nghi rộng do vậy được trồng rộng rãi ở nhiều nơi trên thế giới, loại này có thể sinh trưởng và phát triển trong cả điều kiện ánh sáng ngày dài và ánh sáng ngày ngắn. Trong loài này có thể chia làm những biến chủng sau: + Cà chua nửa trồng (Ssp. spontaneum) có hàm lượng đường, acid, và chất khô cao.

+ Cà chua thông thường ( var. vulgare): biến chủng này chiếm khoảng 75% số cà chua trồng trên thế giới, bao gồm các giống chín sớm, chín trung bình, chín muộn với trọng lượng quả từ 50 - 60 g (quả nhỏ), 60 - 100g (quả trung bình), > 100g (quả lớn). + Cà chua lá to (var. grandifolium): cây trung bình, lá to như lá khoai tây.

+ Cà chua thân bụi ( var. validum) : cây thấp, thân thẳng, có lông tơ, lá trung bình, cuống ngắn, mép cong. - Lycopersicum peruviarum Mill: loại này mọc ở miền Nam Peru, Bắc Chile, sinh trưởng ở độ cao 300 - 2000m so với mực nước biển. Loài này có xu hướng thụ phấn chéo (giao phấn) cao hơn so với loài Lycopersicon esculentum Mill.

Trong điều kiện ngày ngắn, cây ra quả tốt hơn ngày dài, loài này có khả năng chống chịu bệnh tốt hơn các loài khác. - Lycopersicum hisrutum Humb: loài này thường ở độ cao 2200 - 2500m so với mực nước biển. Đây là loại cây ngày ngắn, quả chỉ hình thành trong điều kiện độ chiếu sáng trong ngày là 8 - 10h/ ngày. Tình hình sản xuất và nghiên cứu cà chua trên thế giới và Việt Nam 2.

Tình hình sản xuất cà chua trên thế giới Cà chua là cây rau ăn quả có giá trị dinh dưỡng và giá trị y học cao, theo Tạ Thu Cúc và cs [6], thành phần hóa học trong quả cà chua chín như sau: Nước 94 - 95%, chất khô 5 - 6%. Trong đó gồm các chất chủ yếu: đường (glucoza, fructoza, saccaroza) chiếm 55%; chất không hoà tan trong rượu (prôtein, xenlulo, pectin, polysacarit) chiếm 21%; Axit hữu cơ (xitric, malic, galacturonic, pyrolidoncaboxylic) chiếm 12%; chất vô cơ 7%; các chất khác (carotenoit, ascorbic axit, chất dễ bay hơi, amino axit. Vì vậy cà chua đã trở thành một trong những cây trồng thông dụng và được gieo trồng rộng rãi ở khắp thế giới. Số liệu thống kê tình hình sản xuất cà chua trên thế giới trong những năm gần đây được thể hiện trong bảng 2.1: Diện tích, năng suất và sản lƣợng cà chua toàn thế giới giai đoạn từ năm 2008 - 2012 Năm Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lƣợng (tấn) 2008 4.834 Nguồn: FAOSTAT & FAO Statistics Division 2014[ 39] Qua bảng 2.1 cho ta thấy: Về diện tích: Năm 2008 thế giới trồng được 4.179 ha thì đến năm 2009 tăng lên 298.

Năm 2010 diện tích trồng cà chua giảm nhẹ là 4. Nhưng từ năm 2011 đến nay lại tiếp tục tăng lên và đạt 4. Như vậy, diện tích trồng cà chua năm 2012 đã tăng lên 554.501 ha so với năm 2008. Về năng suất: Năm 2008 năng suất cà chua chỉ đạt 332,018 tạ/ha đến năm 2009 là 339,334 tạ/ha tăng 7,316 tạ/ha.

Đến năm 2010 năng suất cà chua giảm nhẹ 6 còn 334,836 tạ/ha. Năm 2012 năng suất cà chua thế giới đạt 336,812 tạ/ha tăng 4,794 tạ/ha so với năm 2008. Về sản lượng: Cùng với sự biến động về diện tích và năng suất, sản lượng cà chua cũng có sự thay đổi qua các năm. Năm 2008 sản lượng cà chua thế giới đạt 141.419 tấn thì đến năm 2009 đạt 154.

Năm 2010 do cả diện tích và năng suất đều giảm nên sản lượng cà chua thế giới chỉ đạt 152. Sản lượng cà chua thế giới đạt cao nhất năm 2012 là 161.834 tấn, so với năm 2008 sản lượng cà chua tăng 20.2: Diện tích, năng suất và sản lƣợng cà chua của các châu lục trên thế giới năm 2012 Châu Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lƣợng (tấn) Châu Á 2.590 Châu Đại Dương 8.739 Nguồn: FAOSTAT & FAO Statistics Division 2014 [39] Theo bảng thống kê của FAO cho thấy, năm 2012 đứng đầu về diện tích cà chua là châu Á với diện tích 2.757 ha, sản lượng lớn nhất đạt 2397.