MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Khí hậu Việt Nam là khí hậu nóng ẩm nhiệt đới rất thuận lợi cho các loại cây trồng khác nhau sinh trưởng và phát triển. Trong nhiều loại cây trồng khác nhau ấy thì cây có múi là một chủng loại cây ăn trái chiếm vị thế quan trọng. Thật vậy, ngoài vai trò cung cấp một lượng vitamin dồi dào cho sức khỏe con người, cây có múi còn là loại cây mang lại giá trị kinh tế cao và làm tăng ngoại tệ đáng kể nhờ xuất khẩu.
Cây ăn quả có múi (Citrus) là loại cây ăn quả có giá trị dinh dưỡng và kinh tế cao. Các nước sản xuất cam chính niên vụ 2009/2010 trên thế giới là Brazil tăng lên 17,750 triệu tấn so với niên vụ 2007/2008 là 16,850 triệu tấn, ở Mỹ niên vụ 2009/20010 đạt 7,444 triệu tấn thấp hơn so với niên vụ 2007/2008 là 9,141 triệu tấn, còn ở Trung Quốc niên vụ 2009/2010 đạt 6,350 triệu tấn cao hơn so với niên vụ 2007/2008 là 5,450 tiếp theo là Ai cập, Mexico, Nam Phi, Thổ Nhĩ Kỳ (FAO, 2009/2010) [35]. Còn đối với mức tiêu thụ quả tươi trung bình hàng năm ở một số nước như Trung Quốc là ít hơn 1 kg/người/năm, trong khi đó ở Nhật Bản lên đến 18 kg/người/năm, tại Mỹ và Đức đạt 45 kg/người/năm so với mức trung bình trên thế giới khoảng 7kg/người/năm (FAO, 2010) [35]. Việt Nam là một trong những nước bản địa của vùng phát sinh cây có múi, và đến nay cây có múi giữ vị trí quan trọng trong nghành sản xuất trái cây.
Cùng với sự phân hoá của độ cao địa hình tạo nên những tiểu vùng sinh thái đa dạng, có thể phát triển được nhiều giống cây ăn quả có múi đặc sản. Diện tích trồng cây ăn quả có múi ở nước ta năm 2008 tăng mạnh, lên tới 87.500 ha, diện tích cho sản phẩm 64.000 ha, năng suất cây ăn quả có múi đạt 117,3 tạ/ha và sản lượng quả đạt 683. Tuy nhiên những năm gần đây, c 2 dịch bệnh vàng lá greening cùng nhiều loại bệnh truyền nhiễm khác đã lây lan mạnh làm suy yếu cây, từ đó làm giảm năng suất và phẩm chất quả. Để có giống tốt cung cấp cho các nhà vườn, công tác giống có vai trò rất quan trọng trong việc cung cấp giống cho các nhà vườn.
Để có được giống sạch virus cũng như sạch các bệnh khác, thỏa mãn yêu cầu cấp thiết về chất lượng thì việc ghép cây nhân giống là điều cần thực hiện trong sản xuất cây có múi hiện nay. Giống cam sành không hạt LĐ6, được Viện Cây ăn quả miền Nam chọn tạo nhằm mục đích làm giảm số lượng hạt/quả, gia tăng giá trị quả cam sành trên thị trường đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng trong và ngoài nước. Tính trạng không hạt có vai trò rất quan trọng đối với sản xuất quả chất lượng cao ở cam, quýt, bưởi, chanh. Tính trạng có hạt và nhiều hạt làm giảm giá trị thương mại của công nghiệp chế biến quả có múi Nhận thấy được tầm quan trọng cũng như nhu cầu của thực tế nên tôi thực hiện đề tài :“Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến khả năng nhân giống cam sành không hạt LĐ6 tại Xuân Mai - Chương Mỹ - Hà Nội” 1.
Mục tiêu và yêu cầu 1. Mục tiêu Xác định được kiểu ghép và gốc ghép thích hợp nhất đối với cây cam sành không hạt LĐ6 1. Yêu cầu - Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến tỷ lệ nảy mầm và thời gian từ ghép đến bật mầm của cam sành không hạt LĐ6 - Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến tỷ lệ sống của cam sành không hạt LĐ6 c 3 - Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến chiều cao mầm ghép của cam sành không hạt LĐ6 - Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến số lá/mầm ghép của cam sành không hạt LĐ6 - Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến một số chỉ tiêu mầm ghép của cam sành không hạt LĐ6 - Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến tỷ lệ xuất vườn của cam sành không hạt LĐ6 - Nghiên cứu ảnh hưởng của gốc ghép và kiểu ghép đến mức độ sâu bệnh hại trên cam sành không hạt LĐ6 c 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở khoa học và cơ sở thực tiễn Mô của thân cây hay cây cùng loài gần nhau có thể tiếp hợp với nhau nhờ sự hoạt động của tượng tầng.
Ghép là sự kết hợp của cơ quan dinh dưỡng của cùng một cây hay là các phần thân của giống cam sành không hạt LĐ6 (cành ghép) lên thân (gốc cây khác: chấp, bưởi. Sau này ở cây ghép mới, phần trên mặt đất phát triển từ cành ghép, còn bộ rẽ từ gốc ghép. Cây con có thể gồm ba phần: cành ghép, đoạn nối và gốc ghép (Vũ Công Hậu, 1990; Vũ Công Hậu, 2000) [9], [10]. Sau khi áp sát phần tượng tầng của gốc ghép và cành ghép với nhau, trước tiên những tế bào bị thương tổn của hai mặt cắt hình thành lớp ngăn cách màu nâu, sau đó các tế bào nhu mô dưới lớp ngăn cách ấy phân chia rất nhanh, hình thành mô liên hợp giữa cành ghép và gốc ghép, đồng thời lớp ngăn cách dần dần biến mất, các tế bào mới sinh sản của cành ghép và gốc ghép liên hệ với nhau, do đó chất dinh dưỡng của cành ghép chịu ảnh hưởng của tế bào bên cạnh của gốc ghép mà phân hóa thành mô tương tự (Vũ Công Hậu, 2000; Hoàng Ngọc Thuận, 2001) [10], [22].
Những tế bào mới sinh của cành ghép tương ứng với mạch dẫn. cứ như thế sẽ làm cho các loại ô tế bào của cành ghép và gốc ghép có mối liên hệ tương ứng và hình thành của một thể cộng sinh mới, cành ghép và gốc ghép có kết hợp chặt chẽ hay không là do sức tiếp hợp và mối liên hệ dẫn truyền của chúng quyết định. Cành ghép và gốc ghép hình thành lớp tiếp hợp càng chặt chẽ, chất dinh dưỡng càng đầy đủ thì sự tiếp hợp càng được củng cố, sự trao đổi giữa chất dinh dưỡng vô cơ của gốc ghép và chất dinh dưỡng hữu cơ của cành ghép càng dễ dàng; hay nói cách khác: khi nhân giống bằng phương pháp ghép người ta cũng lấy được một cành của cây mẹ, nối cành ghép vào cây khác gọi là gốc ghép và cắt bỏ hết những cành lá bên trên của gốc ghép để c 5 cho bộ phận rễ của gốc ghép chỉ còn chức năng nuôi sống cành ghép (Phạm Văn Côn, 1997; Vũ Công Hậu, 1990) [1], [9]. Sở dĩ cành ghép có thể nối và sống được trên gốc ghép là vì cả cành và gốc ghép đều có mô phân sinh đó là những tế bào non, khi bóc vỏ một phần dính vào với vỏ một phần còn lại phủ trên trục gốc trắng dưới vỏ.
Khi ghép bằng cành hoặc ghép bằng mắt một phần của mô phân sinh của cành ghép tiếp xúc với một phần của mô phân sinh của gốc ghép và tạo nên một loại mô mới gọi là mô tiếp hợp nhờ đó mà việc trao đổi nhựa giữa cành ghép và gốc ghép diễn ra liên tục và tạo nên một cây ghép hoàn chỉnh (Vũ Công Hậu, 1990; Hoàng Ngọc Thuận, Trần Thế Tục, 1993) [9], [19]. Trong lịch sử nghề làm vườn, hàng loạt giống đã được trồng bằng phương pháp ghép: vải, nhãn, mơ, cam. ở nước ta từ những năm 60 của thế kỷ trước ở các Nông trường Quốc doanh (Vũ Mạnh Hải, 1995; Vũ Công Hậu, 2000) [8], [10]. Nghề trồng cam ở Brazil và một số nước Nam Mỹ một thời điêu đứng về sự tàn phá có tính hủy diệt của bệnh Tristera, nhờ công trình nghiên cứu về gốc ghép chống bệnh và chọn được các tổ hợp ghép, gốc ghép sạch bệnh Virus đã phục hồi lại nghề trồng cam ở Brazil.
• Cơ sở khoa học của phương pháp ghép Ghép là phương pháp nhân giống theo đó người ta lấy từ một hoặc nhiều cây mẹ, giống tốt, đang sinh trưởng, những phần như đoạn cành, khúc rễ, mầm ngủ… rồi nhanh chóng và khéo léo lắp đặt vào vị trí thích hợp trên cây khác gọi là cây gốc ghép; sau đó chăm sóc để phần ghép và gốc ghép liền lại nhau, tạo ra một cây mới. Trong đó, cây gốc ghép thông qua bộ rễ có chức năng lấy dinh dưỡng trong đất để nuôi toàn bộ cây mới, còn phần ghép có chức năng sinh trưởng và tạo ra sản phẩm. Có các phương pháp ghép cơ bản như sau: ghép cành, ghép mắt, ghép đỉnh sinh trưởng, ghép rễ… (Vũ Công Hậu, 2000) [10]. c 6 Sự phát triển của khoa học hóa nông nghiệp, công nghệ chất dẻo, sự phát triển công nghệ sinh học, sinh lý thực vật và di truyền học thực vật đã ảnh hưởng rất quan trọng đến sự phát triển của kĩ thuật ghép cây.
Hiện nay có thể ghép trong ống nghiệm (vi ghép) để tạo nên cây sạch bệnh. Kỹ thuật vi ghép đỉnh sinh trưởng (Microshoot tip grafting) được Murashige áp dụng lần đầu tiên vào năm 1972 sau đó được cải tiến hoàn chỉnh hơn bởi Navarro 1975, 1976, 1980, 1981 và Hong Ji Su 1984. Kỹ thuật vi ghép đỉnh sinh trưởng bao gồm các giai đoạn: chuẩn bị gốc ghép, chuẩn bị đỉnh sinh trưởng, vi ghép nuôi cây trong ống nghiệm và sau đó đem trồng ra chậu. Khi ghép, bằng những phương pháp nhất định làm cho tượng tầng của gốc ghép và mắt ghép liền với nhau.
Sau đó các mô mềm ở chỗ tiếp xúc giữa phần ghép và gốc ghép do tượng tầng sinh ra phân hóa thành các hệ thống mạch dẫn (bó libe và bó mạch gỗ) do đó nhựa nguyên và nhựa luyện lưu thông, cây ghép phát triển bình thường (Trung tâm nghiên cứu cây ăn quả Long Định, 1999; Nguyễn Văn Võ, 2015) [26], [27]. Để ghép thành công, các cây gốc ghép và phân ghép phải có quan hệ họ hàng gần gũi và trong khi ghép bắt buộc tường tầng của gốc ghép và phần ghép phải tiếp xúc với nhau, nghĩa là các tế bào tượng tầng phải xen kẽ vào nhau. Như vậy, cấu tạo của các lớp tế bào phải tương đồng, sự hoạt động phải đồng pha với nhau. Ngoài kĩ thuật ghép, điều kiện môi trường, sức sinh trưởng và hình thái của cây cũng là những yếu tố quyết định đến khả năng ghép sống (Wakara, 1998) [32].
Giữa gốc ghép và cành ghép có sức hợp sinh học do có quan hệ ảnh hưởng qua lại với nhau và do đó cũng có hiện tượng bất hòa hợp giữa gốc ghép và phần ghép.
