Luận văn nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến sinh trưởng và phát triển giống lúa khẩu nua đeng vụ mùa năm 2014 tại huyện vị xuyên tỉnh hà giang

Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến sinh trưởng và phát triển giống lúa khẩu nua đeng tại huyện Vị Xuyên, Hà Giang năm 2014.

• Tác giả: Hà Văn Thể
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Văn Điền
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Trồng trọt
• Đề tài: Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Phân Bón Đến Sinh Trưởng Giống Lúa Khẩu Nua Đeng Tại Hà Giang
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích, yêu cầu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở lí luận của việc bón phân cho lúa
• 2.2. Vai trò của phân bón đối với cây trồng
• 2.3. Nhu cầu dinh dưỡng của cây lúa
• 2.3.1. Nhu cầu về đạm của cây lúa
• 2.3.2. Nhu cầu về lân của cây lúa
• 2.3.3. Nhu cầu về kali của cây lúa
• 2.3.4. Nhu cầu về các yếu tố dinh dưỡng khác của cây lúa
• 2.4. Tình hình sản xuất và nghiên cứu lúa trên thế giới và Việt Nam
• 2.4.1. Tình hình sản xuất trên thế giới
• 2.4.2. Tình hình sản xuất và nghiên cứu ở Việt Nam
• 2.4.3. Tình hình nghiên cứu lúa cạn ở Việt Nam
• 2.4.4. Tình hình nghiên cứu về bón phân cho cây lúa trên thế giới và tại Việt Nam
• 2.4.4.1. Nghiên cứu trên thế giới
• 2.4.4.2. Tình hình nghiên cứu về bón phân cho lúa tại Việt Nam
• 2.5. Nghiên cứu về một số đặc điểm sinh thái của cây lúa
• 2.5.1. Yếu tố nhiệt độ
• 2.5.2. Yếu tố ánh sáng
• 2.5.3. Yếu tố đất đai
• 2.5.4. Yếu tố phân bón
• 3. PHẦN 3: VẬT LIỆU, ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 3.1. Vật liệu thí nghiệm
• 3.2. Thời gian, địa điểm nghiên cứu
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Công thức thí nghiệm
• 3.4.2. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 3.4.3. Quy trình kỹ thuật chăm sóc
• 3.5. Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi
• 3.5.1. Các chỉ tiêu đặc trưng hình thái
• 3.5.2. Các chỉ tiêu nông học, sinh lý
• 3.5.3. Tính chống chịu sâu, bệnh
• 3.5.4. Các chỉ tiêu năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Kết quả đánh giá ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến khả năng sinh trưởng phát triển giống Khẩu Nua Đeng
• 4.2. Đặc điểm hình thái giống lúa Khẩu Nua Đeng vụ Mùa 2014 trong thí nghiệm liều lượng phân bón
• 4.3. Các chỉ tiêu nông học giống Khẩu Nua Đeng vụ Mùa 2014 trong thí nghiệm liều lượng phân bón
• 4.4. Kết quả đánh giá mức độ biểu hiện sâu bệnh giống Khẩu Nua Đeng vụ Mùa 2014 trong thí nghiệm liều lượng phân bón
• 4.5. Năng suất và các yếu tố năng suất giống Khẩu Nua Đeng vụ Mùa 2014 trong thí nghiệm liều lượng phân bón
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Phân Bón Đến Lúa Khẩu Nua Đeng

Cây lúa (Oryza sativa L.) có vai trò quan trọng trong nền văn minh và là nguồn lương thực chính của Châu Á, đặc biệt là Việt Nam. Khoảng 40% dân số thế giới sử dụng lúa gạo làm nguồn lương thực chính, với mức tiêu thụ hàng năm khoảng 180 – 200 kg/người. Lúa gạo cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng, trong đó tinh bột chiếm phần lớn (62,4% chất khô), cùng với vitamin, đặc biệt là vitamin B1. Sản xuất lúa gạo tập trung ở các nước Châu Á, và ở Việt Nam, hơn 60% dân số sống bằng nghề trồng lúa. Do đó, lúa không chỉ quan trọng về mặt an ninh lương thực mà còn về mặt kinh tế, đặc biệt đối với bà con nông dân miền núi. Năng suất và chất lượng lúa phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giống, kỹ thuật trồng trọt và thời tiết. Trong đó, phân bón có ảnh hưởng quyết định đến năng suất lúa. Giống mới chỉ phát huy tiềm năng khi được bón đủ và hợp lý. Ba nguyên tố dinh dưỡng đạm, lân, kali là cơ bản nhất. Giống lúa Khẩu Nua Đeng là đặc sản của miền núi phía Bắc, trong đó có Hà Giang, nhưng chưa có nhiều nghiên cứu về liều lượng phân bón hợp lý.

1.1. Tầm quan trọng của lúa Khẩu Nua Đeng Hà Giang

Lúa Khẩu Nua Đeng Hà Giang là một giống lúa nếp cạn đặc sản, có giá trị kinh tế cao và đóng góp vào văn hóa ẩm thực địa phương. Việc nghiên cứu và tối ưu hóa quy trình canh tác, đặc biệt là phân bón cho lúa, sẽ giúp nâng cao năng suất và chất lượng, từ đó cải thiện đời sống của người dân. Nghiên cứu này tập trung vào việc xác định liều lượng phân bón phù hợp để phát huy tối đa tiềm năng của giống lúa này.

1.2. Vai trò của phân bón trong canh tác lúa nếp

Phân bón đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp dinh dưỡng cho cây lúa, ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh trưởng, phát triển và năng suất. Việc sử dụng phân bón hợp lý giúp cây lúa khỏe mạnh, chống chịu sâu bệnh tốt hơn và cho năng suất cao hơn. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc xác định loại và lượng phân bón phù hợp cho giống lúa Khẩu Nua Đeng.

II. Thách Thức Thiếu Nghiên Cứu Về Phân Bón Cho Lúa Khẩu Nua Đeng

Thực tế sản xuất cho thấy năng suất và chất lượng của giống lúa phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó phân bón có ảnh hưởng quyết định. Giống mới chỉ phát huy tiềm năng khi được bón đủ và hợp lý. Với bất kỳ giống lúa nào, ba nguyên tố dinh dưỡng đạm, lân, kali là đa lượng chủ yếu và cơ bản nhất. Giống lúa Khẩu Nua Đeng là một giống lúa nếp cạn đặc sản của các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có tỉnh Hà Giang, nhưng chưa được nghiên cứu nhiều về liều lượng phân bón hợp lý. Hàng loạt các vấn đề cần giải quyết: lượng bón đạm, lân, kali là bao nhiêu; bón như thế nào để có năng suất cao, chất lượng tốt? Xuất phát từ những vấn đề trên, cần tiến hành nghiên cứu để tìm ra giải pháp.

2.1. Vấn đề về liều lượng phân bón chưa được tối ưu

Việc xác định liều lượng phân bón NPK cho lúa phù hợp cho giống lúa Khẩu Nua Đeng vẫn còn là một thách thức. Bón quá nhiều hoặc quá ít đều có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sinh trưởng và năng suất. Nghiên cứu này sẽ tập trung vào việc tìm ra liều lượng tối ưu để đảm bảo cây lúa phát triển khỏe mạnh và cho năng suất cao nhất.

2.2. Ảnh hưởng của điều kiện sinh thái Hà Giang

Điều kiện sinh thái Hà Giang, với địa hình đồi núi và khí hậu đặc trưng, có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả sử dụng phân bón. Nghiên cứu cần xem xét các yếu tố này để đưa ra khuyến nghị phù hợp với điều kiện địa phương, đảm bảo sinh trưởng và phát triển của lúa.

2.3. Chất lượng lúa Khẩu Nua Đeng và phân bón

Ngoài năng suất, chất lượng lúa Khẩu Nua Đeng cũng là một yếu tố quan trọng. Phân bón không chỉ ảnh hưởng đến năng suất mà còn đến các chỉ tiêu chất lượng như hàm lượng tinh bột, độ dẻo và hương vị. Nghiên cứu cần đánh giá tác động của các loại phân bón khác nhau đến chất lượng lúa.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Phân Bón NPK Đến Lúa Nua Đeng

Nghiên cứu được tiến hành để đánh giá ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến khả năng sinh trưởng và phát triển của giống lúa Khẩu Nua Đeng. Mục tiêu là tìm ra lượng phân phù hợp nhất cho giống lúa này. Yêu cầu là đánh giá được tác dụng của các công thức bón cho hiệu quả cao nhất, theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển và các yếu tố cấu thành năng suất. Kết quả thu được có thể ứng dụng và khuyến cáo ngoài sản xuất cho người nông dân, và là nguồn tài liệu tham khảo cho những đề xuất định hướng phát triển giống lúa Khẩu Nua Đeng tại Hà Giang.

3.1. Thiết kế thí nghiệm và công thức phân bón

Thí nghiệm được thiết kế với các công thức phân bón NPK cho lúa khác nhau để so sánh và đánh giá hiệu quả. Các công thức này sẽ bao gồm các tỷ lệ N, P, K khác nhau, cũng như các loại phân bón khác nhau (ví dụ: phân bón hữu cơ, phân bón hóa học). Mục tiêu là xác định công thức nào mang lại kết quả tốt nhất về năng suất và chất lượng.

3.2. Theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng và phát triển

Trong quá trình thí nghiệm, các chỉ tiêu sinh trưởng và phát triển của cây lúa sẽ được theo dõi và ghi nhận, bao gồm chiều cao cây, số nhánh đẻ, thời gian sinh trưởng, và các chỉ số khác. Các chỉ tiêu này sẽ giúp đánh giá tác động của các công thức phân bón khác nhau đến sự phát triển của cây lúa.

3.3. Đánh giá năng suất và các yếu tố cấu thành

Khi thu hoạch, năng suất lúa sẽ được đo đạc và các yếu tố cấu thành năng suất (ví dụ: số bông trên khóm, số hạt trên bông, trọng lượng 1000 hạt) sẽ được phân tích. Các dữ liệu này sẽ giúp xác định công thức phân bón nào mang lại năng suất cao nhất và chất lượng tốt nhất.

IV. Kết Quả Ảnh Hưởng Của Phân Bón Đến Sinh Trưởng Lúa Nua Đeng

Kết quả nghiên cứu đánh giá ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến khả năng sinh trưởng phát triển giống Khẩu Nua Đeng. Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm hình thái, các chỉ tiêu nông học và mức độ biểu hiện sâu bệnh. Năng suất và các yếu tố năng suất cũng được đánh giá. Các kết quả này sẽ cung cấp thông tin quan trọng để xây dựng quy trình bón phân tối ưu cho giống lúa này.

4.1. Đặc điểm hình thái và sinh trưởng của lúa

Nghiên cứu ghi nhận các đặc điểm hình thái của giống lúa Khẩu Nua Đeng trong quá trình sinh trưởng, bao gồm chiều cao cây, màu sắc lá, và cấu trúc bông. Các đặc điểm này có thể bị ảnh hưởng bởi liều lượng phân bón, và việc theo dõi chúng giúp đánh giá tác động của phân bón đến sự phát triển của cây lúa.

4.2. Các chỉ tiêu nông học quan trọng

Các chỉ tiêu nông học như số nhánh đẻ, số bông trên khóm, và thời gian sinh trưởng được đo đạc và phân tích. Các chỉ tiêu này có ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng lúa, và việc tối ưu hóa chúng là mục tiêu quan trọng của nghiên cứu.

4.3. Mức độ biểu hiện sâu bệnh và biện pháp phòng trừ

Nghiên cứu cũng đánh giá mức độ biểu hiện sâu bệnh trên cây lúa, và tác động của phân bón đến khả năng chống chịu sâu bệnh. Việc sử dụng phân bón hợp lý có thể giúp cây lúa khỏe mạnh hơn và ít bị sâu bệnh tấn công, giảm thiểu nhu cầu sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

V. Ứng Dụng Quy Trình Bón Phân Tối Ưu Cho Lúa Khẩu Nua Đeng

Những kết quả thu được từ đề tài có thể ứng dụng và khuyến cáo ngoài sản xuất cho người nông dân, và là nguồn tài liệu tham khảo cho những đề xuất định hướng phát triển giống lúa Khẩu Nua Đeng tại Hà Giang. Việc áp dụng quy trình bón phân tối ưu sẽ giúp nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế cho người trồng lúa.

5.1. Khuyến nghị về liều lượng và thời điểm bón phân

Dựa trên kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị cụ thể về liều lượng và thời điểm bón phân bón cho lúa sẽ được đưa ra. Các khuyến nghị này sẽ được điều chỉnh phù hợp với điều kiện địa phương và đặc điểm của giống lúa Khẩu Nua Đeng.

5.2. Hướng dẫn kỹ thuật bón phân hiệu quả

Hướng dẫn kỹ thuật bón phân sẽ được cung cấp, bao gồm cách bón, loại phân bón phù hợp, và các lưu ý quan trọng để đảm bảo hiệu quả sử dụng phân bón cao nhất. Hướng dẫn này sẽ giúp người nông dân áp dụng các kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất.

5.3. Đánh giá hiệu quả kinh tế của quy trình bón phân

Hiệu quả kinh tế của quy trình bón phân tối ưu sẽ được đánh giá, bao gồm chi phí phân bón, năng suất thu được, và lợi nhuận thu về. Đánh giá này sẽ giúp người nông dân đưa ra quyết định sáng suốt về việc áp dụng quy trình bón phân mới.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Phát Triển Phân Bón Cho Lúa Khẩu Nua Đeng

Nghiên cứu này là một bước quan trọng trong việc phát triển quy trình canh tác lúa Khẩu Nua Đeng bền vững. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu để tối ưu hóa quy trình bón phân, cũng như tìm kiếm các giải pháp canh tác thân thiện với môi trường. Việc phát triển các loại phân bón hữu cơ cho lúa và áp dụng các kỹ thuật canh tác tiên tiến sẽ giúp bảo vệ đất đai và nâng cao chất lượng sản phẩm.

6.1. Nghiên cứu về phân bón hữu cơ và vi sinh vật

Nghiên cứu về phân bón hữu cơ cho lúa và việc sử dụng vi sinh vật có lợi trong canh tác lúa sẽ được đẩy mạnh. Các giải pháp này giúp cải thiện độ phì nhiêu của đất, tăng cường khả năng chống chịu sâu bệnh của cây lúa, và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

6.2. Ứng dụng công nghệ trong quản lý phân bón

Việc ứng dụng công nghệ, chẳng hạn như cảm biến đất và hệ thống tưới tiêu thông minh, sẽ giúp quản lý phân bón hiệu quả hơn. Các công nghệ này cho phép theo dõi tình trạng dinh dưỡng của cây lúa và điều chỉnh lượng phân bón một cách chính xác, giảm thiểu lãng phí và ô nhiễm môi trường.

6.3. Hợp tác và chuyển giao công nghệ cho nông dân

Hợp tác giữa các nhà khoa học, các doanh nghiệp và người nông dân là rất quan trọng để chuyển giao công nghệ và kiến thức về quản lý phân bón hiệu quả. Các chương trình đào tạo và tập huấn sẽ giúp người nông dân áp dụng các kỹ thuật tiên tiến vào sản xuất và nâng cao năng suất, chất lượng lúa.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lúa (Oryza sativa L.) là cây lương thực thiết yếu gắn liền với lịch sử phát triển nông nghiệp, nuôi sống khoảng 40% dân số toàn cầu với mức tiêu dùng bình quân 180 – 200 kg/người/năm. Trong cấu trúc dinh dưỡng của hạt lúa, tinh bột chiếm tỷ trọng chủ yếu (khoảng 62,4% hàm lượng chất khô) cùng các nhóm vitamin quan trọng, đặc biệt là vitamin B1. Tại Việt Nam, hơn 60% dân số gắn bó với nghề trồng lúa; sản xuất lúa gạo không chỉ đảm bảo an ninh lương thực quốc gia mà còn là trụ cột sinh kế của nông dân, nhất là đồng bào khu vực miền núi.

Năng suất và phẩm cấp hạt lúa chịu tác động tổng hòa từ giống, kỹ thuật canh tác và điều kiện ngoại cảnh, trong đó phân bón là yếu tố thâm canh mang tính quyết định. Các giống lúa chỉ có thể phát huy tối đa tiềm năng di truyền khi được cung cấp dinh dưỡng cân đối và hợp lý. Khẩu Nua Đeng là giống lúa nếp cạn đặc sản truyền thống phân bố tại các tỉnh vùng núi phía Bắc, bao gồm tỉnh Hà Giang. Tuy nhiên, tập quán canh tác địa phương còn mang tính quảng canh, chưa xác định được quy trình bón phân N-P-K tối ưu để đạt năng suất sinh học cao và giữ vững chất lượng đặc thù.

Nhằm giải quyết yêu cầu kỹ thuật trên, đề tài "Nghiên cứu ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến sinh trưởng và phát triển giống lúa Khẩu Nua Đeng vụ mùa năm 2014 tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang" đã được thực hiện với các định hướng cụ thể:

• Mục đích nghiên cứu: Đánh giá mức độ ảnh hưởng của các liều lượng phân bón khác nhau đến tiến trình sinh trưởng, phát triển của giống lúa Khẩu Nua Đeng, từ đó xác định tổ hợp liều lượng phân bón phù hợp nhất cho giống trong điều kiện canh tác thực tế.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Đánh giá tác dụng của các công thức bón phân nhằm xác định công thức đạt hiệu quả cao nhất cho giống lúa Khẩu Nua Đeng.
  2. Theo dõi, đo đếm các chỉ tiêu sinh trưởng, phát dục và đặc trưng nông học của giống lúa tham gia thí nghiệm.
  3. Theo dõi, phân tích các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất thu hoạch.
• Đối tượng nghiên cứu: Giống lúa nếp cạn Khẩu Nua Đeng; các loại phân bón gồm phân vi sinh, phân chuồng, phân đạm urê (N), phân lân (P₂O₅), phân kali clorua (K₂O/KCl) và vôi bột.
• Địa điểm nghiên cứu: Khu ruộng thực nghiệm thuộc Trung tâm Giống cây trồng Đạo Đức, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang.
• Thời gian nghiên cứu: Vụ Mùa năm 2014 (từ tháng 6 đến tháng 11 năm 2014; ngày gieo hạt: 19/06/2014).

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận về dinh dưỡng khoáng và phân bón cho cây lúa

Cơ sở bón phân cho cây trồng dựa trên quy luật hoàn trả dinh dưỡng và nâng cao độ phì nhiêu của đất. Báo cáo của FAO và các công trình nghiên cứu nông học (Đào Thế Tuấn, 1970; Bùi Huy Đáp, 1980; Vũ Hữu Yêm, 1995; Nguyễn Như Hà, 2006) chỉ rõ: để đạt năng suất 5 tấn thóc/ha, ruộng lúa cần được cung cấp khoảng 100 – 120 kg N/ha; nếu chỉ sử dụng tàn dư thực vật hoặc phân hữu cơ đơn thuần thì cần tới 30 tấn phân chuồng, điều này khó khả thi trong sản xuất thâm canh.

Cây lúa yêu cầu cân đối các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng, trung lượng và vi lượng trong suốt chu kỳ sinh trưởng:

• Đạm (N): Thành phần cấu tạo của protein, axit nucleic (ADN, ARN), diệp lục và enzym; kích thích phát triển rễ, tăng chiều cao, thúc đẩy đẻ nhánh tập trung và phân hóa đòng. Thiếu đạm làm cây còi cọc, đẻ nhánh kém; thừa đạm làm lá to dài, mềm yếu, dễ lốp đổ và tăng nguy cơ nhiễm sâu bệnh. Để tạo ra 1 tấn thóc, cây lúa cần hút từ 17 – 25 kg N (trung bình 22,2 kg N).
• Lân (P₂O₅): Tham gia cấu trúc màng tế bào, hợp chất năng lượng cao (ATP), axit nucleic; kích thích phát triển bộ rễ giai đoạn đầu, đẩy nhanh tiến trình đẻ nhánh, xúc tiến trỗ bông và chín sớm. Cây lúa cần hút khoảng 7,1 kg P₂O₅ để tạo 1 tấn thóc.
• Kali (K₂O): Xúc tiến vận chuyển sản phẩm đồng hóa, tổng hợp hydratcacbon và protein, làm dày vách tế bào (tăng cường xenluloza, lignin), tăng khả năng chống rét, chống đổ ngã và kháng sâu bệnh. Để tạo 1 tấn thóc, cây lúa hút trung bình 31,6 kg K₂O (chủ yếu tích lũy ở thân và rơm rạ: 28,4 kg).
• Trung và vi lượng: Cây lúa còn hấp thu Silic (51,7 kg/tấn thóc), Magiê (4,0 kg MgO/tấn thóc), Canxi (3,9 kg CaO/tấn thóc), Lưu huỳnh (0,9 kg S/tấn thóc), Sắt (350 g Fe/tấn thóc), Mangan (370 g Mn/tấn thóc), Kẽm (40 g Zn/tấn thóc), Bo (32 g B/tấn thóc), Đồng (27 g Cu/tấn thóc) và Clo (9,7 kg Cl/tấn thóc).

Chất dinh dưỡng	Lượng lấy đi tổng cộng (kg/tấn thóc)	Tích lũy trong hạt (kg)	Tích lũy trong rơm rạ (kg)
N	22,2	14,6	7,6
P₂O₅	7,1	6,0	1,1
K₂O	31,6	3,2	28,4
CaO	3,9	0,1	3,8
MgO	4,0	2,3	1,7
S	0,9	0,6	0,3
Si	51,7	9,8	41,9
Cl	9,7	4,2	5,5
Vi lượng	Lượng tổng cộng (g/tấn thóc)	Hạt (g)	Rơm rạ (g)
Fe	350,0	200,0	150,0
Mn	370,0	60,0	310,0
Zn	40,0	-	-
B	32,0	16,0	16,0
Cu	27,0	20,0	7,0

(Nguồn: Trung tâm Thông tin KHKT Hóa chất, 1998 – Trích dẫn theo Nguyễn Như Hà)

Thực trạng phân bố và đặc điểm lúa cạn

Theo các định nghĩa nông học quốc tế (Bouake, 1982; Huke, 1982; Garrity, D.P) và phân loại của Nguyễn Gia Quốc (1994), lúa cạn gồm lúa cạn thực sự (lúa nương rẫy trên sườn dốc, hoàn toàn dựa vào nước trời) và lúa cạn không hoàn toàn (lúa nước trời ở chân ruộng bằng, soi bãi). Tại Việt Nam, diện tích lúa cạn vùng Trung du và Miền núi phía Bắc chiếm khoảng 210.000 ha, vùng Tây Nguyên khoảng 128.000 ha, Duyên hải Trung Bộ khoảng 77.000 ha và Đông Nam Bộ khoảng 23.000 ha.

Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

Thí nghiệm đồng ruộng được thiết kế theo phương pháp khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) gồm 4 công thức phân bón với 3 lần nhắc lại, tương ứng 12 ô thí nghiệm:

• Diện tích mỗi ô: 10 m² (kích thước 5m × 2m).
• Khoảng cách giữa các ô: 30 cm; có bố trí dải lúa bảo vệ xung quanh khu thí nghiệm.
• Tổng diện tích khu thí nghiệm: 120 m² (chưa tính rãnh và dải bảo vệ).

Công thức thí nghiệm	Liều lượng hoạt chất/ha	Quy đổi phân thương phẩm/ha	Lượng phân bón cho 1 ô (10 m²)
Công thức 1 (CT1)	3 tấn vi sinh + 20N + 20P₂O₅ + 15K₂O + 300 kg vôi	3 tấn vi sinh + 43 kg Urê + 117 kg Lân + 40 kg KCl + 300 kg vôi	43 g Urê + 117 g Lân + 40 g KCl + 300 g vôi
Công thức 2 (CT2)	3 tấn vi sinh + 40N + 40P₂O₅ + 30K₂O + 300 kg vôi	3 tấn vi sinh + 87 kg Urê + 235 kg Lân + 80 kg KCl + 300 kg vôi	87 g Urê + 235 g Lân + 80 g KCl + 300 g vôi
Công thức 3 (CT3)	3 tấn vi sinh + 60N + 60P₂O₅ + 45K₂O + 300 kg vôi	3 tấn vi sinh + 130 kg Urê + 352 kg Lân + 120 kg KCl + 300 kg vôi	130 g Urê + 352 g Lân + 120 g KCl + 300 g vôi
Công thức 4 (CT4)	3 tấn vi sinh + 80N + 80P₂O₅ + 60K₂O + 300 kg vôi	3 tấn vi sinh + 173 kg Urê + 470 kg Lân + 160 kg KCl + 300 kg vôi	173 g Urê + 470 g Lân + 160 g KCl + 300 g vôi

Kỹ thuật bón phân:

• Bón lót: Bón toàn bộ phân chuồng/phân vi sinh, vôi bột, phân lân và 20% tổng lượng đạm Urê trước khi gieo cấy.
• Bón thúc đợt 1 (15 – 20 ngày sau mọc): 30% đạm Urê + 30% phân Kali.
• Bón thúc đợt 2 (35 – 40 ngày sau mọc): 30% đạm Urê + 70% phân Kali.
• Bón đòng (65 – 70 ngày sau mọc - thời kỳ sắp trỗ): 20% đạm Urê còn lại.

Mật độ và kỹ thuật chăm sóc: Cấy 1 dảnh/khóm, khoảng cách hàng × cây là 20 cm × 20 cm (mật độ 30 khóm/m²), phủ lớp đất mỏng 1 – 2 cm sau gieo và làm cỏ thủ công bằng tay.

Tiêu chuẩn và chỉ tiêu đánh giá:

• Hệ thống đánh giá chuẩn của IRRI (Standard Evaluation System for Rice, 1996).
• Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định của giống lúa (QCVN 01-65:2011/BNNPTNT).
• Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khảo nghiệm giá trị canh tác và sử dụng của giống lúa (QCVN 01-55:2011/BNNPTNT).
• Tiêu chuẩn ngành về khảo nghiệm tính chống chịu sâu bệnh hại (10 TCN 558-2011).
• Phương pháp định cây: Chọn ngẫu nhiên 5 cây/ô ở các điểm liền kề (tránh hàng biên) để theo dõi các chỉ tiêu hình thái (chiều cao cây, góc thân, màu sắc antoxian ở lóng/tai lá, độ dài/rộng lá dưới lá đòng, kích thước hạt), chỉ tiêu nông học (đẻ nhánh tối đa, tỷ lệ nhánh hữu hiệu, độ cứng cây, độ tàn lá, độ thoát cổ bông, độ rụng hạt, thời gian qua các giai đoạn sinh trưởng) và tính chống chịu sâu bệnh (sâu đục thân, sâu cuốn lá, khô vằn, đạo ôn lá).

---

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của việc nghiên cứu xác định chế độ phân bón cho cây lúa nói chung và giống lúa nếp cạn Khẩu Nua Đeng nói riêng tại tỉnh Hà Giang. Nêu rõ bối cảnh sản xuất nông nghiệp miền núi, xác định mục đích tìm kiếm công thức bón phân tối ưu, thiết lập 3 nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm và nêu bật ý nghĩa thực tiễn của việc xây dựng hướng dẫn kỹ thuật bón phân phục vụ người nông dân tại huyện Vị Xuyên.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Hệ thống hóa toàn diện các tài liệu khoa học liên quan:

• Phân tích cơ sở lý luận về vai trò của phân bón khoáng và hữu cơ đối với năng suất sinh vật và độ phì đất trồng lúa.
• Tổng hợp nhu cầu sinh lý của cây lúa đối với các nguyên tố dinh dưỡng đa lượng (đạm, lân, kali), trung lượng (Ca, Mg, S, Si) và vi lượng (Fe, Mn, Zn, Cu, B, Cl), kèm bảng số liệu định lượng về lượng dưỡng chất lấy đi trên mỗi tấn sản phẩm thóc thu hoạch.
• Khái quát tình hình sản xuất, diện tích, năng suất lúa gạo toàn cầu và Việt Nam qua các giai đoạn 1987 – 2013 dựa trên dữ liệu FAOSTAT.
• Tổng quan các công trình nghiên cứu về phân loại học, nguồn gốc phát sinh chi Oryza, đặc điểm nông học của lúa cạn và hiện trạng phân bố các vùng canh tác lúa cạn tại Việt Nam.
• Tổng hợp các kết quả nghiên cứu trong và ngoài nước về hiệu lực bón phân N-P-K, thời điểm bón thúc, cơ chế tác động của phân bón đến quang hợp, đẻ nhánh, hình thành bông và khả năng chống chịu điều kiện bất thuận.
• Đánh giá các yếu tố sinh thái tác động đến cây lúa: nhiệt độ (ngưỡng 10 – 40°C, nhiệt độ tối thích 22 – 30°C, tổng tích ôn của từng nhóm giống), ánh sáng (quang chu kỳ, cường độ bức xạ 250 – 300 cal/cm²/ngày), tính chất đất đai và cơ chế hấp thu dinh dưỡng.

Phần 3: Vật liệu, địa điểm và thời gian nghiên cứu

Mô tả chi tiết vật liệu thí nghiệm (giống Khẩu Nua Đeng, các loại phân bón), điều kiện tự nhiên tại Trung tâm Giống cây trồng Đạo Đức, huyện Vị Xuyên. Trình bày phương pháp bố trí thí nghiệm khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) 4 công thức với 3 lần lặp lại (12 ô, 120 m²). Thiết lập bảng định mức phối trộn và quy đổi phân bón nguyên chất sang phân thương phẩm cho từng ô và trên đơn vị 1 ha. Quy định kỹ thuật bón phân theo 4 giai đoạn cụ thể (bón lót, bón thúc đợt 1, bón thúc đợt 2, bón đón đòng). Nêu rõ phương pháp điều tra, theo dõi và thang điểm đánh giá các chỉ tiêu hình thái, nông học, sinh lý, tính kháng sâu bệnh (sâu đục thân, sâu cuốn lá, khô vằn, đạo ôn) và các chỉ tiêu cấu thành năng suất theo quy chuẩn ngành và IRRI.

Phần 4: Kết quả và thảo luận

Chương này phản ánh các nhóm nội dung theo dõi thực nghiệm:

• Đặc điểm hình thái giống lúa Khẩu Nua Đeng: Đánh giá sự biến đổi về chiều cao cây, góc thân, kích thước lá (chiều dài, chiều rộng lá dưới lá đòng), chiều dài và dạng bông, kích thước và hình dáng hạt thóc dưới các mức phân bón khác nhau.
• Các chỉ tiêu nông học và sinh lý: Đánh giá động thái đẻ nhánh, thời gian đạt nhánh tối đa, số nhánh hữu hiệu/khóm, hệ số đẻ nhánh hữu hiệu; xác định thời gian sinh trưởng qua các mốc phát dục (ngày bắt đầu đẻ nhánh, ngày đẻ nhánh rộ, ngày trỗ 10%, ngày trỗ hoàn toàn >80%, ngày chín hoàn toàn >85%, tổng số ngày sau gieo); theo dõi độ cứng cây, độ tàn lá, độ thoát cổ bông và độ rụng hạt.
• Mức độ biểu hiện sâu bệnh hại: Đánh giá tỷ lệ và cấp hại của các loài sâu bệnh chính gồm sâu đục thân (Chilo suppressalis, Chilo polychrysus, Scirpophaga incertulas), sâu cuốn lá (Cnaphalocrocis medinalis), bệnh khô vằn (Rhizoctonia solani) và bệnh đạo ôn hại lá (Pyricularia oryzae) giữa 4 công thức phân bón.
• Năng suất và các yếu tố cấu thành năng suất: Phân tích sự sai khác giữa các công thức về số bông/khóm, số hạt chắc/bông, tỷ lệ hạt lép (%), khối lượng 1000 hạt (P₁₀₀₀), từ đó xác định năng suất lý thuyết (NSLT) và năng suất thực thu (NSTT), so sánh thống kê qua hệ số biến động (CV%) và sai khác nhỏ nhất có ý nghĩa (LSD₀.₀₅, kiểm định Duncan).

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đưa ra kết luận tổng hợp về phản ứng của giống lúa Khẩu Nua Đeng với 4 mức bón phân N-P-K trong vụ Mùa 2014; xác định công thức phân bón đem lại hiệu quả sinh trưởng và năng suất tối ưu nhất; đề xuất khuyến cáo áp dụng kỹ thuật bón phân vào sản xuất đại trà tại địa phương và kiến nghị các hướng nghiên cứu bổ trợ tiếp theo.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính từ nghiên cứu

1. Quy chuẩn hóa công thức bón phân thực nghiệm: Thiết lập định mức phân bón cụ thể cho giống lúa nếp cạn Khẩu Nua Đeng với nền phân hữu cơ cố định (3 tấn phân vi sinh + 300 kg vôi bột/ha) phối hợp cùng 4 thang mức N-P-K:
   • Mức 1 (CT1): 20N + 20P₂O₅ + 15K₂O (tương ứng 43 kg Urê + 117 kg Lân + 40 kg KCl/ha).
   • Mức 2 (CT2): 40N + 40P₂O₅ + 30K₂O (tương ứng 87 kg Urê + 235 kg Lân + 80 kg KCl/ha).
   • Mức 3 (CT3): 60N + 60P₂O₅ + 45K₂O (tương ứng 130 kg Urê + 352 kg Lân + 120 kg KCl/ha).
   • Mức 4 (CT4): 80N + 80P₂O₅ + 60K₂O (tương ứng 173 kg Urê + 470 kg Lân + 160 kg KCl/ha).
2. Quy trình kỹ thuật bón phân 4 lần: Xác định lịch trình bón phân thích hợp với chu kỳ phát triển của lúa nếp cạn: bón lót toàn bộ phân lân, vôi, phân vi sinh và 20% đạm Urê; bón thúc đợt 1 (15 – 20 NSG) với 30% đạm + 30% kali; bón thúc đợt 2 (35 – 40 NSG) với 30% đạm + 70% kali; bón đón đòng (65 – 70 NSG) với 20% đạm Urê còn lại.
3. Dữ liệu theo dõi nông học toàn diện: Xây dựng cơ sở dữ liệu thực nghiệm về thời gian sinh trưởng, khả năng đẻ nhánh, tỷ lệ nhánh hữu hiệu, mức độ nhiễm sâu bệnh và các yếu tố cấu thành năng suất của giống Khẩu Nua Đeng theo thang điểm quốc tế IRRI và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia Việt Nam (QCVN 01-65:2011/BNNPTNT, QCVN 01-55:2011/BNNPTNT, 10 TCN 558-2011).

Đóng góp của đề tài

• Cung cấp số liệu khoa học thực nghiệm đầu tiên về phản ứng sinh trưởng và năng suất của giống lúa nếp cạn bản địa Khẩu Nua Đeng đối với các liều lượng phân bón N-P-K tại địa bàn huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang.
• Đóng góp luận cứ kỹ thuật phục vụ công tác khuyến nông, giúp đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương chuyển đổi từ tập quán bón phân tùy tiện sang quy trình bón cân đối, đúng thời kỳ, nâng cao hiệu quả kinh tế cây lúa cạn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Thí nghiệm chỉ được tiến hành trong phạm vi 01 vụ sản xuất (vụ Mùa năm 2014) tại 01 địa điểm thực nghiệm duy nhất (Trung tâm Giống cây trồng Đạo Đức, huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang), do đó chưa phản ánh được sự biến động tương tác giữa phân bón và thời tiết qua nhiều vụ khác nhau hoặc trên các tiểu vùng sinh thái đất dốc khác nhau của tỉnh.
  • Khóa luận tập trung chủ yếu vào các chỉ tiêu sinh trưởng hình thái, nông học và năng suất hạt; chưa mở rộng phân tích chuyên sâu về chất lượng nông sản (hàm lượng amylose, độ dẻo, hàm lượng protein, mùi thơm đặc trưng của gạo nếp) dưới tác động của các mức phân bón khác nhau.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục bố trí thí nghiệm lặp lại qua các vụ Mùa tiếp theo trên nhiều dạng lập địa và loại đất nương rẫy khác nhau tại Hà Giang để kiểm chứng tính ổn định của công thức phân bón tối ưu.
  • Bổ sung các chỉ tiêu đánh giá chất lượng cơm, hạt gạo nếp thương phẩm và tính toán hiệu quả kinh tế chi tiết (doanh thu, chi phí phân bón, tỷ suất lợi nhuận) làm cơ sở nhân rộng mô hình ra sản xuất đại trà.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng hưởng lợi: Sinh viên, học viên chuyên ngành Nông học, Trồng trọt, Bảo vệ thực vật; cán bộ kỹ thuật tại các Trung tâm Khuyến nông, Trung tâm Giống cây trồng và các nhà nghiên cứu về cây lúa bản địa vùng cao.
• Nội dung tham khảo trọng tâm:
  • Phương pháp nghiên cứu: Cách thức thiết kế ô thí nghiệm khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD), kỹ thuật quy đổi liều lượng phân bón từ quy mô hecta sang ô thí nghiệm nhỏ (10 m²), và hệ thống thang điểm đánh giá chỉ tiêu lúa theo IRRI và QCVN.
  • Cơ sở tài liệu: Bảng tổng hợp chi tiết nhu cầu dinh dưỡng đa lượng, trung lượng, vi lượng để tạo 1 tấn thóc và tổng quan hệ thống nghiên cứu phân bón trên cây lúa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thí nghiệm khảo nghiệm phân bón cho giống lúa Khẩu Nua Đeng được bố trí theo phương pháp nào và quy mô ra sao?

Thí nghiệm được bố trí theo kiểu khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) gồm 4 công thức phân bón và 3 lần nhắc lại (tổng cộng 12 ô thí nghiệm). Mỗi ô thí nghiệm có diện tích 10 m² (chiều dài 5 m, chiều rộng 2 m), khoảng cách giữa các ô là 30 cm, xung quanh có dải lúa bảo vệ. Tổng diện tích khu thí nghiệm là 120 m² (chưa kể rãnh và dải bảo vệ).

2. Liều lượng phân bón giữa 4 công thức thí nghiệm khác nhau như thế nào?

Cả 4 công thức đều dùng chung nền phân bón lót là 3 tấn phân vi sinh và 300 kg vôi bột/ha, nhưng tăng dần mức phân vô cơ N-P-K theo tỷ lệ:

• CT1: 20 kg N + 20 kg P₂O₅ + 15 kg K₂O/ha (tương đương 43 g Urê + 117 g Lân + 40 g KCl/ô 10 m²).
• CT2: 40 kg N + 40 kg P₂O₅ + 30 kg K₂O/ha (tương đương 87 g Urê + 235 g Lân + 80 g KCl/ô 10 m²).
• CT3: 60 kg N + 60 kg P₂O₅ + 45 kg K₂O/ha (tương đương 130 g Urê + 352 g Lân + 120 g KCl/ô 10 m²).
• CT4: 80 kg N + 80 kg P₂O₅ + 60 kg K₂O/ha (tương đương 173 g Urê + 470 g Lân + 160 g KCl/ô 10 m²).

3. Quy trình bón phân trong thí nghiệm được chia thành các đợt nào và tỷ lệ bón ra sao?

Lượng phân bón được phân bổ qua 4 đợt:

• Bón lót: Toàn bộ phân vi sinh, vôi bột, phân lân và 20% tổng lượng đạm Urê.
• Bón thúc đợt 1 (15 – 20 ngày sau mọc): 30% lượng đạm Urê + 30% lượng phân Kali.
• Bón thúc đợt 2 (35 – 40 ngày sau mọc): 30% lượng đạm Urê + 70% lượng phân Kali.
• Bón đòng (65 – 70 ngày sau mọc - giai đoạn lúa sắp trỗ): 20% lượng đạm Urê còn lại.

4. Khóa luận sử dụng các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật nào để theo dõi và cho điểm các chỉ tiêu?

Đề tài áp dụng hệ thống tiêu chuẩn đánh giá của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI - Standard Evaluation System for Rice, 1996), Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khảo nghiệm tính khác biệt, tính đồng nhất, tính ổn định (QCVN 01-65:2011/BNNPTNT), Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khảo nghiệm giá trị canh tác và sử dụng (QCVN 01-55:2011/BNNPTNT), và Tiêu chuẩn ngành khảo nghiệm tính chống chịu sâu bệnh hại (10 TCN 558-2011).

5. Cây lúa lấy đi bao nhiêu lượng dưỡng chất N, P₂O₅, K₂O để tạo ra 1 tấn thóc theo số liệu tổng hợp trong tài liệu?

Theo dữ liệu tổng quan được trích dẫn từ Trung tâm Thông tin KHKT Hóa chất (1998) và Nguyễn Như Hà, để tạo ra 1 tấn thóc, cây lúa hút từ đất và phân bón tổng cộng: 22,2 kg N (14,6 kg tích lũy trong hạt, 7,6 kg trong rơm rạ); 7,1 kg P₂O₅ (6,0 kg trong hạt, 1,1 kg trong rơm rạ); và 31,6 kg K₂O (3,2 kg trong hạt, 28,4 kg trong rơm rạ).

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hà Văn Thể đã nghiên cứu thực nghiệm có hệ thống về tác động của các mức phân bón khoáng N-P-K trên nền phân vi sinh và vôi bột đối với giống lúa nếp cạn đặc sản Khẩu Nua Đeng tại huyện Vị Xuyên, tỉnh Hà Giang trong vụ Mùa 2014. Đề tài áp dụng chặt chẽ phương pháp bố trí khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD) cùng hệ thống quy chuẩn đánh giá nông học chuẩn mực của IRRI và Bộ Nông nghiệp & PTNT. Các kết quả theo dõi về đặc tính hình thái, động thái đẻ nhánh, mức độ kháng chịu sâu bệnh hại và các yếu tố cấu thành năng suất đã cung cấp luận cứ khoa học quan trọng nhằm hoàn thiện quy trình canh tác thâm canh giống lúa cạn bản địa tại khu vực miền núi phía Bắc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Cây lúa (Oryza sativa L.) là cây trồng có từ lâu đời và gắn liền với quá trình phát triển của loài người. Từ buổi đầu của nền văn minh, cây lúa là cây trồng được gắn liền với quá trình phát triển của loài người và đã trở thành cây lương thực chính của Châu Á nói chung, người Việt Nam ta nói riêng và có vai trò quan trọng trong nét văn hoá ẩm thực của dân tộc ta. Hiện nay có khoảng 40% dân số trên thế giới sử dụng lúa gạo là nguồn lương thực chính.

Với mức tiêu dùng hàng năm khoảng 180 – 200 kg/người. Về mặt dinh dưỡng trong lúa gạo có đầy đủ các chất giống như các loại cây lương thực khác , trong đó tinh bột chiếm hàm lượng chủ yếu ( chiếm đến 62,4% hàm lượng chất khô ). Ngoài ra trong lúa gạo còn có một số loại Vitamin, đặc biệt là vitamin B1. Sản xuất lúa gạo chủ yếu tập trung ở các nước Châu Á, ở nước ta có hơn 60% dân số sống bằng nghề trồng lúa, nên lúa không chỉ có ý nghĩa về mặt an ninh lương thực mà còn có ý nghĩa về mặt kinh tế cho nông dân và đặc biệt quan trọng với bà con nông dân miền núi.

Thực tế sản xuất cho thấy năng suất và chất lượng của một số giống lúa phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: Giống, kỹ thuật trồng trọt, thời tiết. Trong đó yếu tố phân bón có ảnh hưởng quyết định đến năng suất lúa. Giống mới cũng chỉ phát huy được tiềm năng của mình cho năng suất cao khi được bón đủ phân và bón phân hợp lý. Với bất kỳ giống lúa nào thì 3 nguyên tố dinh dưỡng đạm, lân, kali là các nguyên tố đa lượng chủ yếu và cơ bản nhất mà các công trình nghiên cứu đều đề cập tới.

Giống lúa Khẩu Nua Đeng là một giống lúa nếp cạn đặc sản của các tỉnh miền núi phía Bắc trong đó có tỉnh Hà Giang nhưng chưa được 2 nghiên cứu về liều lượng phân bón hợp lý. Hàng loạt các vấn đề cần giải quyết: lượng bón đạm, lân, kali là bao nhiêu; bón như thế nào để có năng suất cao, chất lượng tốt? Xuất phát từ những vấn đề trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Nghiên cứa ảnh hưởng của liều lượng phân bón đến sinh trưởng và phát triển giống lúa Khẩu Nua Đeng vụ mùa năm 2014 tại huyện Vị Xuyên tỉnh Hà Giang ”. Mục đích, yêu cầu 1. Mục đích Trên cơ sở nghiên cứu liều lượng phân ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng phát triển của giống lúa Khẩu Nua Đeng, từ đó tìm ra lượng phân phù hợp nhất cho giống lúa này.

Yêu cầu - Đánh giá được tác dụng của các công thức bón cho hiệu quả cao nhất cho giống lúa Khẩu Nua Đeng. - Theo dõi được các chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển của giống lúa tham gia thí nghiệm. - Theo dõi các yếu tố cấu thành năng suất. Ý nghĩa của đề tài Những kết quả thu được từ đề tài có thể ứng dụng và khuyến cáo ngoài sản xuất cho người nông dân, và là nguồn tài liệu tham khảo cho những đề xuất định hướng phát triển giống lúa Khẩu Nua Đeng tại Hà Giang.

3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở lí luận của việc bón phân cho lúa Như Đào Thế Tuấn (1970) [33] viết “Nếu chỉ dựa vào tàn dư thực vật để bón cho cây trồng thì phải dùng tàn dư thực vật của 6 – 20 ha mới có đủ dinh dưỡng cung cấp cho 1ha thâm canh”. Vì vậy, nền nông nghiệp này cũng không thể đáp ứng được nhu cầu lương thực, thực phẩm ngày càng tăng với yêu cầu của con người. Trong lịch sử phát triển nền nông nghiệp tại mỗi quốc gia trên thế giới đều đã, đang trải qua các hình thức phát triển và sử dụng phân bón theo Bùi Huy Đáp, 1980[8]: - Nền nông nghiệp cổ điển: Là hái lượm (không trồng trọt) nên không đáp ứng được nhu cầu sống của con người khi dân số ngày càng tăng.

- Nền nông nghiệp hữu cơ: Là dựa vào chăn nuôi để lấy phân và trồng cây phân xanh, tận dụng tàn dư thực vật, không dùng phân hoá học và thuốc bảo vệ thực vật, dựa vào vi sinh vật sống trong đất và điều kiện phát triển vi sinh vật đất cung cấp dinh dưỡng cho cây… Việc bón phân cho cây thì chỉ bón các loại phân thiên nhiên. Nền nông nghiệp này cho năng suất cây trồng thấp, việc cung cấp dinh dưỡng dễ tiêu cho cây trồng lại bấp bênh do phụ thuộc vào sự phân giải của vi sinh vật. Kinh nghiệm canh tác của nhân dân ta, cùng nhiều nghiên cứu về cây lúa đã cho thấy: để đạt năng suất lúa 5 tấn/ha cần phải cung cấp từ 100 – 120 kg N/ha. Vì vậy nếu chỉ bằng phân chuồng hoặc phân hữu cơ thì phải bón 30 tấn mới đủ lượng đạm.

Như vậy, rất khó khăn trong việc chuẩn bị đủ lượng phân hữu cơ. Theo Bùi Huy Đáp (1980) [8] nếu dựa vào chăn nuôi thì lượng thóc sản xuất được 5 tấn/ha, vừa đủ nuôi đàn lợn để có 30 tấn 4 phân chuồng. Theo Vũ Hữu Yêm ( 1995) : thì nền nông nghiệp hữu cơ tuy có làm độ phì của đất suy giảm chậm hơn nhưng nhìn tổng thể thì độ phì của đất vẫn bị suy giảm đáng kể. Kết quả thử nghiệm sau 30 năm của FAO cho thấy: “Nếu tận dụng hết phân chuồng và tàn dư thực vật trong một trang trại để bón ruộng mà không bón phân hoá học, năng suất cây trồng giảm ít nhất là 30%, đất bị suy kiệt dinh dưỡng nghiêm trọng, một số cây giống mới (giống lai) cần có một lượng phân bón thích hợp thì mới đạt được năng suất tối đa" [35].

Phân bón là một trong những yếu tố quan trọng hàng đầu góp phần vào việc nâng cao năng suất, sản lượng cây trồng và chất lượng của sản phẩm. Đúng như nhận định của Yang trong hai năm 1998 - 1999: “Không có phân hoá học, nông nghiệp thế giới không thể nào trong 50 năm qua sản lượng tăng gấp 4 lần và trở thành một trong các yếu tố cơ bản của sự tăng mức sống ở các nước văn minh” [51]. Đất là tài nguyên quý giá, là tư liệu sản xuất không thể thiếu của nhà nông, nhưng đất có thể bị suy kiệt đến mức độ không thể sản xuất được nữa nếu chúng ta không quan tâm đến bón phân cho cây trồng. Trong quá trình sử dụng có những yếu tố dinh dưỡng cây trồng lấy đi không cần bù trả lại vì hàm lượng của chúng quá nhiều trong đất.

Đất có thể bị suy kiệt dần nếu chỉ quan tâm trả lại các chất dinh dưỡng mà cây trồng lấy đi theo sản phẩm thu hoạch. Vì trong quá trình sinh trưởng của cây trồng, mùn (chất hữu cơ) bị phân huỷ để cung cấp dinh dưỡng cho cây trồng, đồng thời các chất dinh dưỡng khác có thể bị rửa trôi hay bay hơi dẫn đến mất chất dinh dưỡng từ đất. Việc duy trì hàm lượng mùn hợp lý trong đất có tác dụng rất rõ cho việc nâng cao hệ số sử dụng phân bón của cây trồng. Ngoài ra còn làm cơ sở cho việc tính lượng phân bón nhằm duy trì độ phì nhiêu của đất trong trồng trọt, đồng thời cũng mở đường cho việc phát triển sản xuất và việc sử dụng phân bón hoá học nhằm đạt hiệu quả trồng trọt ngày càng cao hơn.

Vai trò của phân bón đối với cây trồng Thực tiễn trong sản xuất cho thấy nếu cây trồng không có phân bón thì không thể cho năng suất cao. Theo Nguyễn Văn Luật (2001)[19] cho thấy phân bón có khả năng tăng năng suất từ 25 – 50% so với đối chứng không bón phân. Theo Bùi Đình Dinh vào các năm 1995 - 1999 cho thấy: Trong thực tiễn, năng suất cây trồng còn quá thấp so với tiềm năng năng suất sinh vật của chúng. Nếu năng suất lúa ở mức 43,3 tạ/ha, so với các giống đang sử dụng thì chỉ đạt 30 – 40%.

Muốn đưa năng suất cây trồng lên nữa thì biện pháp sử dụng phân bón là hữu hiệu nhất [13,12]. Còn Bùi Huy Đáp (1999) [9] cho rằng, đối với sản xuất nông nghiệp thì phân bón được coi là vật tư quan trọng. Ca dao Việt Nam có câu: “Nhất nước, Nhì phân, Tam cần, Tứ giống”. Câu ca dao trên cha ông ta khẳng định rằng từ thời xưa đã coi phân bón trong sản xuất nông nghiệp có vai trò hết sức quan trọng để tăng năng suất cây trồng.

Trong những năm gần đây, ngoài v ai trò của giống mới cho năng suất cao còn có sự bổ trợ của phân bón. Việc ra đời của phân bón hoá học trong sản xuất nông nghiệp đã làm tăng 50% năng suất cây trồng so với năng suất đồng ruộng luân canh cây bộ đậu tại các nước Tây Âu. Và đến những năm 1970 – 1985 thì năng suất lại tăng gấp đôi so với năng suất đồng ruộng trước đại chiến thế giới lần thứ nhất [8,11]. Theo FAO thì trong thập kỷ 80 của thế kỷ XX, phân bón đóng vai trò vào tăng năng suất nông nghiệp toàn cầu khoảng 50% (FAO 1984), ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương là 75%.

Nhờ kỹ thuật canh tác, cải tiến, trong đó chủ yếu là tăng cường sử dụng phân bón hoá học mà năng suất cây trồng nông nghiệp đã tăng 2 – 3 lần trong vòng 60 năm [3,48]. Ở Việt Nam, năng suất cây lúa đã tăng từ 12,1 tạ/ha/vụ trong những năm 30 lên 31,7 tạ/ha/vụ trong những năm 90 của thế XX, tức là đã tăng 2,6 lần [4]. Như vậy: “Không có phân hoá học, nông nghiệp trong vòng 50 năm 6 qua không thể tăng năng suất gấp 4 lần, sử dụng phân bón có tác dụng sâu xa đến cân bằng dinh dưỡng trong đất, đóng vai trò quyết định tương lai nền văn minh của loài người’’ [12]. Nhu cầu dinh dƣỡng của cây lúa Cây lúa cũng như các loại cây trồng khác đều có nhu cầu dinh dưỡng để sinh trưởng và phát triển.

Các yếu tố dinh dưỡng như đạm, lân, kali cần thiết cho cây lúa trong toàn bộ đời sống của nó, số lượng chênh lệch nhau tương đối nhiều tuỳ thuộc vào giống, đất đai, khí hậu, chế độ canh tác và cách bón phân. Khả năng cung cấp chất dinh dưỡng của đất là nhân tố quyết định việc cần bón nguyên tố nào, số lượng bao nhiêu cho cây. Những năm gần đây do diện tích sản xuất nông nghiệp bị thu hẹp, các biện pháp canh tác chưa hợp lý nên đã dẫn đến hiện tượng rửa trôi, xói mòn đất làm giảm độ màu mỡ của đất nhanh chóng, đặc biệt là ở vùng đồi núi.