Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ đến sinh trưởng của cây cẩm nhuộm màu thực phẩm vụ hè thu tại trường đại học nông lâm thái nguyên

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ảnh hưởng mật độ đến sinh trưởng cây cẩm nhuộm màu thực phẩm vụ hè thu tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.

• Tác giả: Giàng Thị Ngọc Hoa
• Người hướng dẫn: PGS. Luân Thị Đẹp
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Khoa học cây trồng
• Đề tài: Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ đến sinh trưởng của cây cẩm nhuộm màu thực phẩm vụ hè thu 2013 tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 1.2.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.2.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Tổng quan về cây cẩm và chất nhuộm màu thực phẩm
• 2.2. Đặc điểm thực vật học cây cẩm nhuộm màu
• 2.3. Sơ lược về chất nhuộm màu thực phẩm
• 2.4. Tình hình nghiên cứu một số loài thực vật làm nhuộm màu thực phẩm trên thế giới và Việt Nam
• 2.4.1. Tình hình nghiên cứu một số loài thực vật làm nhuộm màu thực phẩm trên thế giới
• 2.4.2. Tình hình nghiên cứu một số loài thực vật làm nhuộm màu thực phẩm ở Việt Nam
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Phương pháp bố trí thí nghiệm
• 3.2.2. Quy trình kỹ thuật
• 3.3. Các chỉ tiêu theo dõi
• 3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Ảnh hưởng của mật độ đến động thái tăng trưởng chiều cao cây và động thái ra lá của cây cẩm nhuộm màu thực phẩm
• 4.1.1. Ảnh hưởng của mật độ đến động thái tăng trưởng chiều cao cây
• 4.1.2. Ảnh hưởng của mật độ đến động thái ra lá của cây cẩm thí nghiệm
• 4.2. Hình thái cây cẩm nhuộm màu thực phẩm thời kỳ thu hoạch
• 4.3. Ảnh hưởng của mật độ đến năng suất cây cẩm nhuộm màu
• 5. PHẦN 5: KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tài liệu tiếng Việt
• Tài liệu tiếng Anh

Tóm tắt

I. Giới thiệu

Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ cây cẩm nhuộm màu thực phẩm đến sinh trưởng tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên nhằm xác định mật độ trồng phù hợp cho cây cẩm nhuộm màu đỏ và tím. Cây cẩm không chỉ có giá trị trong việc cung cấp màu sắc tự nhiên cho thực phẩm mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Việc sử dụng cây cẩm nhuộm màu thực phẩm giúp giảm thiểu việc sử dụng các chất nhuộm hóa học độc hại. Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển ngành nông nghiệp bền vững và an toàn thực phẩm.

1.1. Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của nghiên cứu là xác định mật độ cây cẩm nhuộm phù hợp để tối ưu hóa sinh trưởng và năng suất. Nghiên cứu sẽ phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng cây cẩm nhuộm như chiều cao cây, số lượng lá và năng suất thu hoạch. Kết quả sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho nông dân và các nhà sản xuất thực phẩm trong việc áp dụng kỹ thuật trồng cây cẩm hiệu quả hơn.

II. Tổng quan tài liệu

Tổng quan về cây cẩm nhuộm màu thực phẩm cho thấy đây là một trong những loài thực vật có tiềm năng lớn trong việc cung cấp chất nhuộm tự nhiên. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng cây cẩm nhuộm có khả năng tạo ra màu sắc đẹp và bền cho thực phẩm mà không gây hại cho sức khỏe. Việc nghiên cứu về sinh trưởng cây cẩm nhuộm cũng đã được thực hiện ở nhiều nơi trên thế giới, tuy nhiên tại Việt Nam, thông tin về kỹ thuật trồng và chăm sóc cây cẩm vẫn còn hạn chế. Do đó, nghiên cứu này sẽ bổ sung vào kho tàng kiến thức về cây cẩm và mở ra hướng đi mới cho ngành nông nghiệp.

2.1. Đặc điểm thực vật học của cây cẩm

Cây cẩm (Peristrophe bivalvis) thuộc họ Ô rô, có chiều cao từ 30-60 cm, ưa ẩm và bóng râm. Cây có khả năng sinh trưởng mạnh vào mùa xuân hè và ra hoa vào mùa thu. Đặc điểm hình thái của cây cẩm cho thấy nó có thể thích nghi tốt với điều kiện khí hậu miền Bắc Việt Nam. Việc nghiên cứu đặc điểm sinh học của cây cẩm sẽ giúp xác định các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng cây cẩm nhuộm và từ đó đưa ra các biện pháp kỹ thuật trồng trọt hợp lý.

III. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại Đại học Nông Lâm Thái Nguyên với các phương pháp thí nghiệm được thiết kế để đánh giá ảnh hưởng của mật độ cây cẩm nhuộm đến sinh trưởng. Các chỉ tiêu theo dõi bao gồm chiều cao cây, số lượng lá và năng suất thu hoạch. Dữ liệu thu thập sẽ được xử lý bằng các phương pháp thống kê để xác định mối quan hệ giữa mật độ cây cẩm nhuộm màu thực phẩm và các chỉ tiêu sinh trưởng. Phương pháp này sẽ giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.

3.1. Quy trình thí nghiệm

Quy trình thí nghiệm bao gồm việc bố trí các ô thí nghiệm với các mật độ khác nhau của cây cẩm. Mỗi ô thí nghiệm sẽ được theo dõi và ghi nhận các chỉ tiêu sinh trưởng trong suốt thời gian nghiên cứu. Việc áp dụng quy trình thí nghiệm khoa học sẽ giúp thu thập dữ liệu chính xác và đáng tin cậy, từ đó đưa ra các kết luận về ảnh hưởng của mật độ cây cẩm nhuộm đến sinh trưởng và năng suất.

IV. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy mật độ cây cẩm nhuộm có ảnh hưởng rõ rệt đến sinh trưởng của cây. Cây trồng với mật độ hợp lý cho thấy chiều cao cây và số lượng lá tăng đáng kể so với các mật độ khác. Năng suất thu hoạch cũng được cải thiện khi áp dụng mật độ trồng thích hợp. Những phát hiện này không chỉ có giá trị trong việc tối ưu hóa sản xuất cây cẩm mà còn góp phần nâng cao chất lượng thực phẩm nhuộm màu tự nhiên. Việc sử dụng cây cẩm nhuộm màu thực phẩm sẽ giúp giảm thiểu rủi ro về sức khỏe cho người tiêu dùng.

4.1. Ảnh hưởng của mật độ đến sinh trưởng

Nghiên cứu chỉ ra rằng mật độ trồng cây cẩm có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của cây. Cây trồng với mật độ cao hơn cho thấy sự cạnh tranh về ánh sáng và dinh dưỡng, dẫn đến sự giảm sút về chiều cao và số lượng lá. Ngược lại, mật độ thấp hơn cho phép cây phát triển tốt hơn, từ đó nâng cao năng suất thu hoạch. Kết quả này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định mật độ cây cẩm nhuộm phù hợp để tối ưu hóa sản xuất.

V. Kết luận và đề nghị

Nghiên cứu đã xác định được mật độ cây cẩm nhuộm màu thực phẩm phù hợp để tối ưu hóa sinh trưởng và năng suất. Kết quả nghiên cứu có thể được áp dụng trong thực tiễn sản xuất, giúp nông dân nâng cao hiệu quả kinh tế từ việc trồng cây cẩm. Đề nghị cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các yếu tố khác ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây cẩm, cũng như mở rộng nghiên cứu sang các loài cây nhuộm màu khác để phát triển bền vững ngành nông nghiệp.

5.1. Đề xuất nghiên cứu tiếp theo

Cần thực hiện các nghiên cứu tiếp theo để đánh giá ảnh hưởng của các yếu tố khác như thời vụ, phân bón đến sinh trưởng của cây cẩm. Việc mở rộng nghiên cứu sẽ giúp cung cấp thêm thông tin quý giá cho ngành nông nghiệp, đồng thời nâng cao nhận thức về việc sử dụng cây cẩm nhuộm màu thực phẩm trong chế biến thực phẩm an toàn và hiệu quả.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong ngành công nghiệp thực phẩm, dược phẩm và mỹ phẩm, chất màu là một nhóm phụ gia thực phẩm quan trọng nhằm cải thiện giá trị cảm quan và kích thích tiêu dùng. Tuy nhiên, tình trạng lạm dụng chất màu tổng hợp hóa học đang làm gia tăng nguy cơ ngộ độc cấp tính và các tác động tiêu cực lâu dài đến sức khỏe con người, bao gồm rối loạn thần kinh, tổn thương tiêu hóa hoặc nguy cơ gây ung thư. Do đó, xu hướng nghiên cứu trên thế giới và tại Việt Nam là tìm kiếm, chiết tách các hợp chất màu tự nhiên từ thực vật để thay thế chất màu tổng hợp nhờ tính an toàn sinh học cao, khả năng hòa tan tốt, không tạo mùi vị lạ và cung cấp thêm các hoạt chất sinh học có lợi.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu điều tra tài nguyên thực vật cho thấy hệ thực vật có tiềm năng lớn về cây nhuộm màu thực phẩm, với khoảng 112 đến 114 loài thuộc 48 họ đã được thống kê sơ bộ. Cây cẩm (Peristrophe bivalvis (L.) Merr.) thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) là loài thực vật nhuộm màu truyền thống gắn liền với đời sống của đồng bào các dân tộc thiểu số vùng núi phía Bắc (như chế biến xôi ngũ sắc, các loại bánh, rượu). Dù có giá trị kinh tế và giá trị sử dụng cao, cây cẩm chủ yếu vẫn chỉ được khai thác ngoài tự nhiên hoặc trồng quy mô nhỏ lẻ tại hộ gia đình dựa trên kinh nghiệm bản địa, chưa được canh tác tập trung theo quy trình kỹ thuật chuẩn hóa. Các công trình nghiên cứu trước đây tại Việt Nam phần lớn chỉ tập trung vào việc chiết tách sắc tố hoặc bước đầu nghiên cứu nhân giống bằng hom, chưa có khảo nghiệm về các biện pháp kỹ thuật canh tác như mật độ, phân bón hay thời vụ.

Mật độ gieo trồng là yếu tố kỹ thuật then chốt chi phối trực tiếp đến không gian dinh dưỡng, mức độ cạnh tranh ánh sáng, khả năng quang hợp và năng suất sinh khối thân lá của cây trồng. Xuất phát từ thực tiễn trên, tác giả Giàng Thị Ngọc Hoa đã thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp: "Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ đến sinh trưởng của cây cẩm nhuộm màu thực phẩm vụ hè thu 2013 tại Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên".

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể:

1. Xác định được mật độ trồng thích hợp đối với cây cẩm nhuộm màu thực phẩm (bao gồm cây cẩm nhuộm màu đỏ và cây cẩm nhuộm màu tím).
2. Đánh giá ảnh hưởng của các công thức mật độ đến động thái tăng trưởng chiều cao cây và động thái ra lá qua từng giai đoạn sinh trưởng.
3. Khảo sát một số đặc điểm hình thái thân lá ở thời kỳ thu hoạch nhằm xác định thời điểm và khả năng tích lũy sinh khối tối ưu.
4. Đánh giá sự biến động về năng suất thân lá thực thu ở các mật độ khác nhau nhằm đưa ra khuyến nghị kỹ thuật cụ thể cho sản xuất.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hai loại cây cẩm nhuộm màu thực phẩm gồm cẩm đỏ và cẩm tím (Peristrophe bivalvis (L.) Merr.).
• Địa điểm nghiên cứu: Khu thí nghiệm cây trồng cạn thuộc Trung tâm Thực hành Thực nghiệm, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên.
• Thời gian nghiên cứu: Vụ hè thu, triển khai từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Cây cẩm (Peristrophe bivalvis (L.) Merr., đồng danh Peristrophe roxburghiana) thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), là loài cây thảo lâu năm, cao từ 30 đến 60 cm, thân có 4 cạnh với rãnh dọc sâu, cành non có lông sau nhẵn. Cây ưa bóng và ưa ẩm, không chịu úng, phân bố tự nhiên dưới tán rừng đá vôi ẩm hoặc ven suối ở các tỉnh Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Hòa Bình. Sắc tố nhuộm màu của cây cẩm tập trung chủ yếu ở bộ phận thân và lá. Trong y học cổ truyền, cây cẩm còn được sử dụng làm dược liệu trị lao phổi, ho ra máu, viêm phế quản cấp tính, tiêu chảy, kiết lỵ và bong gân. Hai dạng hình thái cây cẩm được nghiên cứu có đặc điểm phân biệt rõ rệt:

Tên phổ thông	Tên dân tộc (Nùng)	Đặc điểm hình thái lá
Cẩm đỏ	Chằm thủ (Kim zòong)	Lá hình bầu dục, gốc lá thon, phiến lá màu xanh đậm, có nhiều lông, mặt trên không có bớt trắng. Dáng cây sinh trưởng thẳng đứng.
Cẩm tím	Chằm lai (Chắm ché)	Lá hình trứng rộng, gốc tròn, phiến lá màu xanh nhạt, mỏng, ít lông, có đốm trắng nhạt diện tích lớn dọc theo gân lá. Đoạn gốc thân có xu hướng bò ngang.

Phương pháp bố trí thí nghiệm ngoài đồng ruộng:

• Thí nghiệm được thiết kế theo kiểu khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RCBD - Randomized Complete Block Design) gồm 3 lần nhắc lại. Thí nghiệm được thực hiện độc lập cho từng loại cẩm (cẩm đỏ và cẩm tím), tổng cộng gồm 30 ô thí nghiệm.
• Diện tích mỗi ô thí nghiệm là 4 m² (kích thước 5 m x 0,8 m). Tổng diện tích thực tế sử dụng cho thí nghiệm (không tính diện tích rãnh luống, đường đi và dải bảo vệ) là 120 m².
• Thí nghiệm khảo sát 5 công thức mật độ:
  • Công thức 1 (CT1): Mật độ 7 cây/m² (khoảng cách trồng 40 x 10 cm).
  • Công thức 2 (CT2): Mật độ 8 cây/m² (khoảng cách trồng 40 x 15 cm).
  • Công thức 3 (CT3): Mật độ 10 cây/m² (khoảng cách trồng 40 x 20 cm).
  • Công thức 4 (CT4): Mật độ 13 cây/m² (khoảng cách trồng 40 x 25 cm).
  • Công thức 5 (CT5): Mật độ 19 cây/m² (khoảng cách trồng 40 x 30 cm).

Quy trình kỹ thuật và chăm sóc:

• Chuẩn bị đất: Đất được cày bừa kỹ lưỡng, dọn sạch cỏ dại, lên luống và rạch hàng theo đúng kích thước thiết kế.
• Bón phân: Định mức bón lót toàn bộ bằng phân chuồng với lượng 5 tấn/ha (tương đương 1 kg phân chuồng hoai mục cho mỗi ô thí nghiệm 4 m²), rải đều vào rãnh trước khi đặt cây giống.
• Quản lý sâu bệnh: Kiểm tra đồng ruộng định kỳ và tiến hành phòng trừ sâu bệnh hoàn toàn bằng biện pháp thủ công, không sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật.

Các chỉ tiêu theo dõi và phương pháp thu thập số liệu:

• Động thái tăng trưởng chiều cao cây (cm): Đo từ mặt đất đến đỉnh sinh trưởng thân chính; mỗi ô đo cố định 5 cây, bắt đầu đo lần đầu sau trồng 30 ngày, sau đó duy trì chu kỳ 10 ngày/lần cho đến ngày thứ 90.
• Động thái ra lá (lá/cây): Đếm toàn bộ số lá thật xuất hiện trên 5 cây mẫu theo dõi, chu kỳ quan trắc trùng với các đợt đo chiều cao cây.
• Các chỉ tiêu hình thái thời kỳ thu hoạch: Đếm số lá trên thân chính và số cành cấp 1 (nhánh mọc từ nách lá thân chính đạt chiều dài từ 2 cm trở lên) trên 5 cây mẫu tại thời điểm cây đạt chiều cao 35 - 40 cm.
• Năng suất thân lá thực thu (tấn/ha): Tiến hành thu hoạch toàn bộ sinh khối thân lá của tất cả các cây trong ô sau 4 đến 5 tháng trồng, cân khối lượng tươi và quy đổi ra đơn vị tấn/ha.
• Phương pháp xử lý số liệu: Dữ liệu thu thập được tổng hợp và tính giá trị trung bình trên phần mềm Microsoft Excel 2007; phân tích phương sai (ANOVA), kiểm định sai khác trung bình bằng chuẩn LSD ở mức xác suất P = 0,05 và đánh giá hệ số biến động (CV%) được thực hiện trên phần mềm chuyên ngành IRRISTAT.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh người tiêu dùng gia tăng nhu cầu sử dụng thực phẩm sạch và an toàn. Phẩm màu tự nhiên từ thực vật, đặc biệt là cây cẩm, có độ bền màu cao, tạo ánh sắc tự nhiên, không độc tính và cung cấp vi chất dinh dưỡng. Khóa luận chỉ rõ khoảng trống nghiên cứu khi nguồn cung nguyên liệu lá cẩm tại miền núi phía Bắc chủ yếu từ thu hái tự nhiên hoặc canh tác tự phát. Các biện pháp kỹ thuật nông học cơ bản như mật độ gieo trồng chưa từng được khảo nghiệm chính quy tại Việt Nam, dẫn đến việc thiếu cơ sở khoa học để mở rộng vùng trồng nguyên liệu.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết hệ thống tài liệu trong nước và quốc tế về cây nhuộm màu thực phẩm:

• Về tài nguyên và đặc tính thực vật: Tổng thuật nghiên cứu của Lưu Đàm Cư, Trần Minh Hợi (1995, 2005) về hơn 200 loài thực vật nhuộm màu tại Việt Nam; công trình của Nguyễn Thị Thanh Hương (2010) và Nguyễn Thị Phương Thảo (2009) về đặc tính chiết xuất sắc tố từ lá cẩm. Tài liệu mô tả chi tiết hai quy trình chiết tách phẩm màu tím: chiết nóng (đun sôi lá tươi với nước tỷ lệ 500 g lá/1 lít nước trong 20 phút x 2 lần, lọc, cô cách thủy ở nhiệt độ 60 - 65°C rồi sấy chân không) và chiết lạnh (giã nát lá tươi khuấy với nước, chắt dịch và cô đặc).
• Nghiên cứu quốc tế: Nêu rõ thế giới hiện thừa nhận 73 hợp chất màu tự nhiên được phép sử dụng cho thực phẩm. Một số loài cây nhuộm màu được trồng quy mô công nghiệp lớn như Acacia catechu (sản xuất chất màu Cutch đạt 6.000 tấn/năm), cây Điều nhuộm Bixa orellana (sản xuất chất màu Annatto đạt 10.000 tấn/năm), cây chàm (Indigofera tinctoria), cúc vạn thọ (Tagetes erecta). Ngoài ra, các hướng ứng dụng công nghệ sinh học nuôi cấy mô tế bào (Rubia akane, Lavandula angustifolia, Carthamus tinctorius) và lên men vi sinh vật (Aspergillus, Pseudomonas) để sinh sắc tố cũng được tổng quan chi tiết.
• Tình hình nghiên cứu trong nước: Đề tài cấp Bộ giai đoạn 2012 - 2013 thu thập 31 loài cây nhuộm màu bản địa vùng núi phía Bắc. Nghiên cứu của Luân Thị Đẹp và cộng sự (2013) về nhân giống cẩm đỏ và cẩm tím bằng hom (đoạn gốc, ngọn, cành) đạt tỷ lệ sống 77,3 - 97,3%, năng suất sinh khối cẩm đỏ đạt 8,18 - 10,15 tấn/ha, cẩm tím đạt 6,27 - 6,93 tấn/ha. Tác giả khẳng định chưa có nghiên cứu chuyên sâu về quy chuẩn mật độ gieo trồng cây cẩm.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Tác giả mô tả chi tiết vật liệu nghiên cứu (cẩm đỏ và cẩm tím), địa điểm triển khai tại Thái Nguyên và quy chuẩn bố trí 30 ô thí nghiệm theo mô hình RCBD 3 lần nhắc lại. Thí nghiệm đưa ra 5 mức mật độ biến thiên từ 7 đến 19 cây/m². Phần này đồng thời chuẩn hóa quy trình bón phân chuồng lót 5 tấn/ha, các mốc thời gian lấy mẫu định kỳ 10 ngày/lần từ ngày thứ 30 đến ngày thứ 90 sau trồng, phương pháp đo đếm chỉ tiêu hình thái và thuật toán xử lý dữ liệu thống kê bằng IRRISTAT. Điều kiện thời tiết khí hậu trong thời gian làm thí nghiệm (tháng 7 - 12/2013) được ghi nhận chi tiết: nhiệt độ trung bình giảm mạnh từ 27,9°C (tháng 7) xuống 15,0°C (tháng 12), lượng mưa giảm từ 974,1 mm (tháng 7) xuống 32,2 mm (tháng 12).

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung phân tích số liệu thực nghiệm qua 4 nội dung chính:

1. Động thái tăng trưởng chiều cao cây

Chiều cao cây tăng dần liên tục theo thời gian ở tất cả các công thức thí nghiệm. Cây cẩm đỏ có sức sinh trưởng thân đứng mạnh hơn cây cẩm tím (cây cẩm tím có dạng thân bò lan ở gốc nên chiều cao thấp hơn cẩm đỏ từ 5 đến 10 cm). Sau 40 ngày trồng, cẩm đỏ tăng nhanh từ 14,53 - 17,53 cm lên các mức cao hơn, tăng mạnh nhất ở giai đoạn 40 - 50 ngày (tăng 2 - 3 cm/10 ngày). Đến 90 ngày sau trồng, chiều cao cây cẩm đỏ dao động từ 25,47 đến 32,27 cm; cẩm tím dao động từ 22,00 đến 24,67 cm. Phân tích phương sai cho thấy sự khác biệt về chiều cao giữa 5 công thức mật độ không có ý nghĩa thống kê ở cả hai giống (P cẩm đỏ = 0,224 > 0,05; P cẩm tím = 0,54 > 0,05). Mật độ không chi phối tốc độ vươn cao của thân cây cẩm trong vụ hè thu.

2. Động thái ra lá

Tốc độ phát sinh lá mới của cả hai loại cẩm diễn ra nhanh trong giai đoạn 30 - 50 ngày sau trồng (tăng từ 0,1 đến 0,2 lá/ngày) do điều kiện ẩm độ không khí và nhiệt độ ban đầu còn thuận lợi. Ở các giai đoạn sau, tốc độ ra lá chậm dần khi thời tiết chuyển hanh khô, nhiệt độ thấp của mùa đông và cây bước vào giai đoạn phân hóa mầm hoa. Tại thời điểm 90 ngày sau trồng, số lá trên cây cẩm đỏ đạt từ 7,27 đến 8,07 lá/cây (P = 0,06 > 0,05; CV% = 3,8); số lá trên cây cẩm tím đạt từ 7,20 đến 8,47 lá/cây (P = 0,23 > 0,05; CV% = 8,7). Mật độ gieo trồng không tạo ra sự sai khác có ý nghĩa thống kê đối với khả năng ra lá của cá thể cây.

3. Hình thái cây thời kỳ thu hoạch

Tại thời điểm thu hoạch sinh khối (cây cao 35 - 40 cm), các chỉ tiêu hình thái đại diện cho sức sinh trưởng cá thể được kiểm tra:

• Chiều cao cây: Cẩm đỏ đạt từ 30,60 đến 37,27 cm (P = 0,298; LSD0,05 = 6,98 cm); cẩm tím đạt từ 24,93 đến 27,27 cm (P = 0,53; LSD0,05 = 3,64 cm).
• Số lá trên thân chính: Cẩm đỏ đạt 7,73 - 8,47 lá/thân (P = 0,121; LSD0,05 = 0,61 lá); cẩm tím đạt 7,40 - 8,47 lá/thân (P = 0,35; LSD0,05 = 1,23 lá).
• Số cành cấp 1: Cành cấp 1 là yếu tố quyết định độ phân nhánh và diện tích mang lá. Cẩm đỏ dao động từ 8,93 đến 11,73 cành/cây (P = 0,079; LSD0,05 = 2,15 cành); cẩm tím dao động từ 6,60 đến 7,33 cành/cây (P = 0,18; LSD0,05 = 0,61 cành). Kết quả khẳng định ở tất cả các chỉ tiêu hình thái cá thể thời kỳ thu hoạch, sai khác giữa các công thức mật độ đều không đạt mức ý nghĩa thống kê (P > 0,05).

4. Năng suất thân lá thực thu

Trái ngược với các chỉ tiêu hình thái cá thể, năng suất sinh khối thân lá trên một đơn vị diện tích chịu ảnh hưởng sâu sắc của mật độ gieo trồng:

• Đối với cây cẩm đỏ: Năng suất biến động từ 10,40 đến 36,25 tấn/ha. Năng suất đạt cao nhất ở CT2 (8 cây/m² đạt 36,25 tấn/ha), tiếp theo là CT1 (7 cây/m² đạt 32,93 tấn/ha) và CT3 (10 cây/m² đạt 31,03 tấn/ha). Giữa 3 công thức CT1, CT2, CT3 không có sự sai khác mang ý nghĩa thống kê, nhưng vượt trội rõ rệt so với CT4 (13 cây/m² chỉ đạt 14,00 tấn/ha) và CT5 (19 cây/m² chỉ đạt 10,40 tấn/ha) ở mức ý nghĩa P = 0,0001 (LSD0,05 = 6,48 tấn/ha).
• Đối với cây cẩm tím: Năng suất thân lá biến động từ 6,50 đến 25,33 tấn/ha. CT1 đạt cao nhất (25,33 tấn/ha), kế đến là CT2 (23,33 tấn/ha) và CT3 (20,58 tấn/ha). Cả ba công thức mật độ thấp này tạo thành nhóm năng suất cao, sai khác có ý nghĩa thống kê so với CT4 (11,50 tấn/ha) và CT5 (6,50 tấn/ha) với P = 0,0004 (LSD0,05 = 5,87 tấn/ha).

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Đúc kết toàn bộ kết quả thí nghiệm, xác định mật độ tối ưu là 7 - 10 cây/m² (khoảng cách 40 x 10 - 20 cm) cho cả hai giống cẩm đỏ và tím. Đề xuất các nghiên cứu tiếp nối về chế độ phân bón, khung thời vụ và khả năng tái sinh chồi sau thu hoạch.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu định lượng đầy đủ về sinh trưởng và năng suất của hai giống cẩm nhuộm màu thực phẩm trong điều kiện canh tác vụ hè thu tại Thái Nguyên. Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ tiêu theo dõi chính tại thời kỳ thu hoạch:

Chỉ tiêu theo dõi	Loại cẩm	CT1 (7 cây/m²)	CT2 (8 cây/m²)	CT3 (10 cây/m²)	CT4 (13 cây/m²)	CT5 (19 cây/m²)	Chỉ số P	CV (%)	LSD₀,₀₅
Chiều cao thu hoạch (cm)	Cẩm đỏ	32,27	34,60	37,27	35,13	30,60	0,298	10,90	6,98
	Cẩm tím	27,27	26,80	25,67	24,93	25,13	0,530	7,40	3,64
Số lá/thân chính (lá)	Cẩm đỏ	7,73	8,27	8,47	7,87	8,00	0,121	4,00	0,61
	Cẩm tím	7,40	8,47	7,60	8,13	7,73	0,350	8,30	1,23
Số cành cấp 1 (cành)	Cẩm đỏ	8,93	9,93	11,73	10,87	9,20	0,079	11,20	2,15
	Cẩm tím	6,60	7,07	7,33	6,93	6,87	0,180	4,70	0,61
Năng suất thân lá (tấn/ha)	Cẩm đỏ	32,93	36,25	31,03	14,00	10,40	0,0001	13,80	6,48
	Cẩm tím	25,33	23,33	20,58	11,50	6,50	0,0004	17,90	5,87

Các kết luận kỹ thuật và đóng góp thực tiễn của đề tài:

• Về phản ứng sinh trưởng: Mật độ gieo trồng trong khoảng từ 7 đến 19 cây/m² không làm thay đổi tốc độ tăng trưởng chiều cao cây, khả năng ra lá định kỳ cũng như các đặc điểm hình thái thời kỳ thu hoạch (chiều cao thân, số lá trên thân chính, số cành cấp 1) của cả hai loài cẩm đỏ và cẩm tím (mọi giá trị P đều > 0,05).
• Về năng suất sinh khối: Mật độ ảnh hưởng rõ rệt đến năng suất thân lá thực thu. Việc tăng mật độ lên mức quá cao (13 đến 19 cây/m²) làm giảm mạnh năng suất sinh khối (giảm hơn 50% đến 70% so với nhóm mật độ thấp). Mật độ phù hợp nhất để đạt năng suất cao là từ 7 đến 10 cây/m² (tương ứng khoảng cách trồng 40 x 10 - 20 cm). Ở dải mật độ này, cẩm đỏ cho năng suất 31,03 - 36,25 tấn/ha, cẩm tím đạt 20,58 - 25,33 tấn/ha.
• So sánh giữa hai giống: Cây cẩm đỏ có sức sinh trưởng tốt hơn, thân thẳng, phân cành nhiều hơn và cho năng suất thân lá vượt trội so với cây cẩm tím trong cùng điều kiện canh tác.
• Đóng góp khoa học: Trước đề tài này, các công bố trong nước (như nghiên cứu của Luân Thị Đẹp năm 2013) mới chỉ khảo sát kỹ thuật nhân giống cẩm bằng hom. Khóa luận là công trình đầu tiên tại Việt Nam xác định ngưỡng mật độ trồng thích hợp trên đồng ruộng cho hai giống cẩm nhuộm màu thực phẩm, cung cấp cơ sở kỹ thuật trực tiếp phục vụ sản xuất nguyên liệu chất màu tự nhiên.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ rõ những giới hạn nghiên cứu xuất phát từ phạm vi đề tài tốt nghiệp đại học:

• Thí nghiệm mới được triển khai trong một vụ duy nhất (vụ hè thu từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2013). Giai đoạn cuối của thí nghiệm trùng vào mùa đông hanh khô và lạnh (nhiệt độ tháng 12 xuống 15°C, có thời điểm thấp nhất 6,1°C; lượng mưa giảm xuống 32,2 mm), khiến cây cẩm sinh trưởng thân lá chậm lại, bước vào giai đoạn rụng lá và phân hóa mầm hoa, ảnh hưởng đến tiềm năng phát triển tối đa của cây.
• Thí nghiệm mới chỉ đánh giá đơn yếu tố về mật độ trên nền phân bón chuồng cố định (5 tấn/ha), chưa khảo nghiệm tương tác giữa mật độ với các mức phân bón vô cơ (N, P, K) hay các biện pháp tưới tiêu khác nhau.

Các hướng nghiên cứu tiếp được tác giả đề nghị:

1. Tiếp tục triển khai các thí nghiệm chuyên sâu về thời vụ và công thức phân bón nhằm hoàn thiện quy trình kỹ thuật canh tác đồng bộ cho cây cẩm nhuộm màu thực phẩm.
2. Theo dõi và đánh giá khả năng tái sinh chồi của gốc cẩm sau khi cắt thu hoạch trong các tháng tiếp theo của năm.
3. Thực hiện lặp lại thí nghiệm mật độ ở các mùa vụ khác nhau trong năm (đặc biệt là vụ xuân hè khi điều kiện nhiệt ẩm thuận lợi) để kiểm chứng và xác lập số liệu chuẩn xác hơn.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị thực tiễn và học thuật cho các nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Khoa học cây trồng, Nông học, Lâm nghiệp đô thị và Dược liệu: Khóa luận là tài liệu tham khảo điển hình về phương pháp thiết kế thí nghiệm nông học chuẩn mực (RCBD), quy trình theo dõi các chỉ tiêu sinh trưởng thực vật ngoài đồng ruộng và kỹ thuật xử lý thống kê sinh học bằng phần mềm IRRISTAT.
• Cán bộ kỹ thuật nông nghiệp và khuyến nông: Có thể ứng dụng trực tiếp thông số mật độ khuyến nghị (7 - 10 cây/m², hàng cách hàng 40 cm, cây cách cây 10 - 20 cm) và định mức bón lót phân chuồng (5 tấn/ha) để xây dựng mô hình trồng cây cẩm tập trung tại các địa phương vùng núi phía Bắc.
• Nhóm nghiên cứu về công nghệ thực phẩm và bảo tồn nguồn gen: Phần tổng quan tài liệu cung cấp số liệu chi tiết về đặc tính thực vật học, địa bàn phân bố, quy trình chiết tách phẩm màu tím bằng phương pháp nóng/lạnh và hiện trạng khai thác các loài cây nhuộm màu bản địa tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Hai loại cây cẩm đỏ và cẩm tím trong thí nghiệm được phân biệt như thế nào về hình thái và tên gọi dân tộc? Theo ghi nhận của khóa luận, đồng bào dân tộc Nùng gọi cẩm đỏ là Chằm thủ (Kim zòong) và cẩm tím là Chằm lai (Chắm ché). Về hình thái, cẩm đỏ có lá hình bầu dục, gốc thon, màu xanh đậm, phiến lá nhiều lông và mặt trên không có bớt trắng, thân mọc thẳng đứng. Cẩm tím có lá hình trứng rộng, gốc tròn, phiến lá xanh nhạt, mỏng, ít lông, có các đốm trắng nhạt diện tích lớn chạy dọc gân lá, phần gốc thân có xu hướng mọc bò ngang sát mặt đất.

2. Mật độ gieo trồng có làm thay đổi tốc độ tăng chiều cao và số lá của cây cẩm qua các giai đoạn không? Không. Số liệu thực nghiệm cho thấy sự sai khác về chiều cao thân cây và số lá định kỳ qua các đợt đo từ 30 đến 90 ngày sau trồng giữa 5 công thức mật độ đều không có ý nghĩa thống kê (P > 0,05). Sự gia tăng chiều cao và số lá chủ yếu diễn ra theo giai đoạn sinh trưởng sinh dưỡng của cây (tăng nhanh ở 30 - 50 ngày đầu sau trồng) và chịu sự chi phối của yếu tố thời tiết hơn là khoảng cách trồng.

3. Tại sao công thức mật độ cao (13 và 19 cây/m²) lại cho năng suất thân lá thực thu thấp hơn mật độ thưa (7 - 10 cây/m²)? Trong thí nghiệm, việc trồng quá dày (CT4: 13 cây/m² và CT5: 19 cây/m²) khiến năng suất thân lá giảm mạnh (cẩm đỏ giảm còn 10,40 - 14,00 tấn/ha; cẩm tím giảm còn 6,50 - 11,50 tấn/ha). Tác giả giải thích mật độ có mối quan hệ trực tiếp tới không gian sinh trưởng và sự cạnh tranh dinh dưỡng. Ở mật độ quá dày, sự cạnh tranh không gian sống, ánh sáng và dinh dưỡng trong đất giữa các cá thể diễn ra gay gắt, làm giảm sinh khối cá thể dẫn đến năng suất tổng thể trên đơn vị diện tích bị suy giảm nghiêm trọng so với dải mật độ 7 - 10 cây/m².

4. Quy trình xử lý nền đất và phân bón thực nghiệm trong nghiên cứu được tiến hành ra sao? Thí nghiệm được thực hiện trên đất trồng cạn được cày bừa kỹ, sạch cỏ, lên luống rộng 0,8 m và rạch hàng cách nhau 40 cm. Toàn bộ thí nghiệm bón lót duy nhất một lần bằng phân chuồng hoai mục với liều lượng 5 tấn/ha (tương đương 1 kg phân chuồng cho mỗi ô diện tích 4 m²), rải đều vào rãnh trước khi trồng cây. Quá trình chăm sóc hoàn toàn không bón thúc hóa học và phòng trừ sâu bệnh bằng phương pháp bắt/nhổ thủ công.

5. Điều kiện thời tiết khí hậu vụ hè thu 2013 tại Thái Nguyên có diễn biến như thế nào trong thời gian thí nghiệm? Khí hậu ghi nhận tại Trạm Khí tượng Thủy văn Thái Nguyên cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa đầu và cuối vụ. Từ tháng 7 đến tháng 9, nền nhiệt cao (trung bình 26,4 - 28,3°C) và lượng mưa rất lớn (tháng 7 đạt 974,1 mm, tháng 8 đạt 405,7 mm, độ ẩm 85 - 86%), tạo điều kiện cho hom cây nhanh hồi xanh và phát triển thân lá. Từ tháng 10 đến tháng 12, nhiệt độ giảm nhanh (tháng 12 trung bình 15,0°C, nhiệt độ thấp nhất 6,1°C), lượng mưa giảm mạnh (tháng 11 đạt 44,8 mm, tháng 12 chỉ còn 32,2 mm, độ ẩm giảm xuống 75%), làm chậm tốc độ sinh trưởng sinh dưỡng của cây cẩm và khiến cây bắt đầu rụng lá.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Giàng Thị Ngọc Hoa đã giải quyết thành công mục tiêu xác định mật độ trồng thích hợp cho hai loại cây cẩm nhuộm màu thực phẩm trong vụ hè thu tại Thái Nguyên. Kết quả thực nghiệm khẳng định khoảng mật độ từ 7 đến 10 cây/m² (tương đương khoảng cách 40 x 10 - 20 cm) giúp cây đạt năng suất thân lá cao nhất ở cả cẩm đỏ (31,03 - 36,25 tấn/ha) và cẩm tím (20,58 - 25,33 tấn/ha), trong khi các chỉ tiêu hình thái cá thể không bị chi phối bởi mật độ. Đây là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ việc tiêu chuẩn hóa quy trình kỹ thuật canh tác cây cẩm làm nguyên liệu chiết xuất màu thực phẩm tự nhiên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Đặt vấn đề Trước sự phát triển của đất nước và sự đa dạng của các loại thực phẩm việc lựa chọn loại thực phẩm an toàn là vấn đề khó khăn. Các loại chất nhuộm màu thực phẩm sạch có nguồn gốc từ tự nhiên đang được nghiên cứu sử dụng để thay thế cho các loại chất nhuộm hóa học công nghiệp. Chất màu thực phẩm là một phụ gia thực phẩm (PGTP) quan trọng, được sử dụng không chỉ trong chế biến thực phẩm, mà cả trong công nghiệp mỹ phẩm (Kem trang điểm, thuốc nhuộm tóc,…), dược phẩm và nhiều ngành công nghiệp khác. Nhu cầu về chất màu thực phẩm rất lớn và không ngừng tăng lên trong những năm gần đây.

Các cây dùng để nhuộm màu thực phẩm gồm tất cả các loài thực vật có thể dùng trực tiếp hoặc được chế biến thành các sản phẩm dùng để nhuộm màu cho các loại thực phẩm (Lưu Đàm Cư và cs 2005)[1]. Trong tình hình hiện nay số vụ bị ngộ độc thực phẩm do lạm dụng chất màu tổng hợp ngày càng gia tăng, làm ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ của con người. Vì vậy mà xu hướng chung của thế giới là tìm kiếm và chiết tách các chất màu tự nhiên có thể sử dụng trong công nghiệp thực phẩm từ nguyên liệu thực vật hoặc bán tổng hợp. Trong quá trình điều tra tri thức và kinh nghiệm sử dụng các cây nhuộm màu thực phẩm ở nước ta, Lưu Đàm Cư và cs 2005[1] cho biết, hệ thực vật Việt Nam có tiềm năng lớn về các loài cây dùng để nhuộm màu cho thực phẩm, hiện mới chỉ phát hiện 112 loài thuộc 48 họ.

Nhiều loài cây có thể sử dụng tốt để nhuộm màu thực phẩm như: các loại bánh, xôi, nước giải khát, rượu,. Từ lâu Cẩm đã được coi là cây nhuộm màu thực phẩm, nhưng hầu như chưa được quan tâm nghiên cứu. Theo Lưu Đàm Cư và Trần Minh Hợi (1995)[2], Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (Viện KH - CN Việt Nam) và Tổ chức bảo tồn Thiên nhiên thế giới (IUCN) cho thấy, hệ thực vật Việt Nam có trên 12.000 loài, trong đó nhóm cây nhuộm màu có khoảng 200 loài. Hiện nay, ở Việt Nam, có tới 112 loài cây được người dân sử dụng trực tiếp làm chất nhuộm màu thực phẩm.

n 2 Trong đó có 18 loài cho màu nhuộm xanh, 57 loài cho màu nhuộm đỏ, 6 loài cho màu nhuộm tím, 28 loài cho màu nhuộm vàng và 2 loài cho màu nhuộm đen. Gần đây, Lưu Đàm Cư và cs đã điều tra phát hiện 114 loài cây được hoặc có thể sử dụng để nhuộm màu thực phẩm ở Việt Nam Th.S Nguyễn Thị Thanh Hương[4] cho biết, thực phẩm được nhuộm từ lá cẩm có ánh đẹp tinh tế, tự nhiên, bền màu, cường độ rất mạnh nên chỉ cần lượng nhỏ cũng đủ làm tăng màu sắc, chưa thấy có hiện tượng gây mùi vị lạ và đặc biệt là chưa có hiện tượng độc. Nhuộm màu thực phẩm bằng thực vật là tri thức và kinh nghiệm truyền thống lâu đời của các dân tộc Việt Nam, nhất là đồng bào các dân tộc thiểu số. Hơn thế, với phong tục tập quán khác nhau, cư trú trên các vùng lãnh thổ có điều kiện tự nhiên riêng biệt, mỗi dân tộc có kinh nghiệm và tri thức độc đáo mang tính bản địa và văn hóa truyền thống.

Cây cẩm đỏ và cây cẩm tím là 2 trong số những loài thực vật được sử dụng để nhuộm màu thực phẩm phổ biến tại vùng núi phía Bắc, tuy nhiên loài cây này chỉ được trồng theo kinh nghiệm ở cấp hộ gia đình hoặc khai thác tự nhiên. Cho đến nay chưa có một nghiên cứu nào về các biện pháp kỹ thuật như: Mật độ, thời vụ, phân bón,… đối với cây cẩm nhuộm màu thực phẩm của Việt Nam. Do đó chúng tôi đã tiến hành đề tài này với mục đích xác định mật độ trồng phù hợp với cây cẩm nhuộm màu đỏ và cây cẩm nhuộm màu tím. Việc nghiên cứu cây cẩm nhuộm màu giúp giải quyết các vấn đề về an toàn thực phẩm, tăng sự đa dạng và màu sắc hấp dẫn trong việc chế biến thực phẩm.

Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, chúng tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ đến sinh trưởng của cây cẩm nhuộm màu thực phẩm vụ hè thu tại Trường ĐHNL - TN”. Mục tiêu Xác định được mật độ trồng thích hợp đối với cây cẩm nhuộm màu thực phẩm. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 1. Ý nghĩa khoa học - Biết triển khai một đề tài nghiên cứu và viết báo cáo khoa học.

n 3 - Giúp sinh viên tiếp cận và học tập các phương pháp nghiên cứu khoa học đối với một cây trồng mới. - Sinh viên có thể áp dụng kiến thức đã học vào thực tiễn sản xuất. Ý nghĩa thực tiễn Cây cẩm nhuộm màu có ý nghĩa quan trọng cho ngành thực phẩm hiện nay, việc nghiên cứu cây cẩm nhuộm màu góp phần thúc đẩy việc sử dụng thực vật vào việc nhuộm màu thực phẩm để mở rộng phát triển sản xuất cây cẩm có hiệu quả hơn, an toàn trong chế biến thực phẩm. Mật độ là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến năng suất cây trồng, mật độ có quan hệ mật thiết tới không gian sinh trưởng và sự tranh chấp dinh dưỡng của cây trồng, mật độ trồng thích hợp giúp cây sinh trưởng, cho năng suất và chất lượng tốt nhất.

Kết quả của đề tài đã chỉ ra mật độ trồng phù hợp đối với cây cẩm nhuộm màu đỏ và tím. n 4 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Tổng quan về cây cẩm và chất nhuộm màu thực phẩm 2. Đặc điểm thực vật học cây cẩm nhuộm màu Loài Cẩm (Peristrophe bivalvis (L.

roxburghiana) thuộc họ Ô rô (Acanthaceae) - mọc hoang ở những nơi ẩm ướt, là cây cỏ thân thảo, lâu năm, cao khoảng 30 - 60cm, cành non có lông về sau nhẵn, thân thường 4 cạnh, có rãnh dọc sâu. Lá đơn, mọc đối, hình bầu dục hay trứng hoặc thuôn mũi giáo, thường có bớt màu trắng ở dọc gân, kích thước 2 - 10cm x 1,2 - 3,6cm, hai mặt có lông hay không, gốc lá thuôn nhọn, chóp lá nhọn hay có khi có mũi hay hơi tù tròn. Cụm hoa chùm ở ngọn hay nách lá, chùm ngắn, lá bắc cụm hoa thường hình trứng. Đài 5 răng đều dính nhau ở nửa dưới, kích thước ngắn hơn lá bắc hoa.

Tràng màu tím hay hồng, phân 2 môi, môi dưới có 3 thuỳ cạn, ống hẹp kéo dài. Nhị 2, thò ra khỏi ống tràng. Bầu 2 ô, mỗi ô 2 - nhiều noãn. Hàng năm, Cẩm ra hoa vào tháng 10 - 11.1: Đặc điểm hình thái lá hai loại cây cẩm trong thí nghiệm[6] Tên phổ Tên dân tộc STT Hình thái của lá thông (Nùng) Lá hình bầu dục, gốc lá thon, xanh Chằm thủ 1 Cẩm đỏ đậm, có nhiều lông, mặt trên không (Kim zòong) có bớt trắng Lá hình trứng rộng, gốc tròn, xanh Chằm lai 2 Cẩm tím nhạt, mỏng, ít lông, diện tích mang (Chắm ché) đốm trắng nhạt ở dọc gân lá lớn Cẩm thuộc loại cây ưa ẩm và ưa bóng, nhưng không chịu úng, thường mọc ở ven rừng núi đá vôi ẩm, gần bờ suối và được trồng dưới tán các cây ăn quả, bên cạnh các nguồn nước.

Cây sinh trưởng mạnh vào xuân hè, có hoa vào mùa thu. Vào cuối mùa thu khi nhiệt độ xuống thấp và ít mưa cây bắt đầu bị rụng lá và vào mùa đông thì cây hầu như không còn lá. Cây Cẩm n 5 có vùng phân bố tương đối rộng, phân bố rải rác ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc nước ta như Lạng Sơn, Tuyên Quang, Hà Giang, Yên Bái, Lào Cai, Lai Châu, Hoà Bình,… Cẩm là cây có nhiều công dụng như làm thuốc, làm phẩm màu, v. Ở Việt Nam, cành lá của cây này đã được biết đến như một vị thuốc nam.

Trong y học cổ truyền, Cẩm được dùng trị lao phổi, khái huyết, ho nôn ra máu, viêm phế quản cấp tính, ỉa chảy, lỵ, ổ tụ máu, bong gân. Cây cẩm được các dân tộc thiểu số phía Bắc dùng để nhuộm xôi nhiều màu trong những ngày lễ tết, nhiều loài cây có thể sử dụng tốt để nhuộm màu thực phẩm như các loại bánh, xôi, nước giải khát, rượu,. Trong tình hình hiện nay số người bị ngộ độc thực phẩm do lạm dụng chất màu tổng hợp ngày càng gia tăng, làm ảnh hưởng xấu tới sức khoẻ của con người. Vì vậy mà xu hướng chung của thế giới là tìm kiếm và chiết tách các chất màu tự nhiên có thể sử dụng trong công nghiệp thực phẩm từ nguyên liệu thực vật hoặc bán tổng hợp.

Trong quá trình điều tra tri thức và kinh nghiệm sử dụng các cây nhuộm màu thực phẩm ở nước ta, Lưu Đàm Cư và cs[1] cho biết, hệ thực vật Việt Nam có tiềm năng lớn về các loài cây dùng để nhuộm màu cho thực phẩm. Sử dụng lá cẩm nhuộm màu cho thực phẩm không có độc tính, tan tốt trong nước và có độ bền màu đảm bảo an toàn cho sức khỏe người sử dụng, đa dạng màu sắc cho các bữa ăn, tạo ra được nhiều màu sắc khác nhau từ mỗi loại cây nhờ các cách chế biến khác nhau, an toàn mà tiết kiệm, bảo vệ môi trường. Sơ lược về chất nhuộm màu thực phẩm Phẩm màu là chất phụ gia thực phẩm được sử dụng rất nhiều trong chế biến thực phẩm, dùng để nhuộm màu cho các loại thực phẩm làm thay đổi màu sắc vốn có của thực phẩm phù hợp với nhu cầu của người sử dụng. Là một trong những chỉ tiêu đánh giá chất lượng cảm quan thực phẩm và góp phần làm tăng cảm giác ngon miệng, kích thích sự thèm ăn.

Phẩm nhuộm (Thường gọi: Thuốc nhuộm), những hợp chất hữu cơ có màu, có khả năng nhuộm màu các vật liệu như vải, giấy, nhựa, da,… Những thức ăn có chứa phẩm màu trong danh mục được phép sử dụng làm phụ gia thực phẩm của Bộ Y tế, dưới mức giới hạn dư lượng cho phép thì không gây n 6 ảnh hưởng độc hại cho sức khoẻ người tiêu dùng. Tuy nhiên nếu quá lạm dụng phẩm màu, hoặc chạy theo lợi nhuận, sử dụng các phẩm màu ngoài danh mục cho phép sử dụng để chế biến thực phẩm (Đặc biệt là các phẩm màu tổng hợp) sẽ rất có hại đến sức khoẻ, có thể gây ngộ độc cấp tính và sử dụng lâu dài tích luỹ cao có thể gây hại cho sức khỏe con người.