CHƯƠNG 1: CƠ SƠ LÝ LUẬN VỀ BẠO LỰC TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG 16 1.1 Những vấn đề chung liên quan đến đề tài 1.Khái niệm về bạo lực Theo từ điển Việt - Anh bạo lực được hiểu là “Việc sử dụng vũ lực để làm tổn thương, lạm dụng, làm hỏng hoặc phá hủy [1] Trong Tiếng Việt, “Bạo lực nghĩa là dùng sức mạnh để cưỡng bức, trấn áp hoặc lật đổ”. Các mối quan hệ xã hội rất đa dạng và phức tạp nên hành vi bạo lực rất phong phú, được chia thành nhiều dạng khác nhau tùy theo từng góc độ. Chính vì vậy, khái niệm trên rất dễ làm người đọc liên tưởng đến các hoạt động chính trị, nhưng thực tế đó được coi là một phương thức hành xử trong các mối quan hệ xã hội nói chung. Theo Từ điển Xã hội học của Gunter Endruweit và Gisela Trommsdorff, “Bạo lực là các hành vi có khuynh hướng hủy diệt như một phương tiện tối hậu để thực thi quyền lực trong khuôn khổ quan hệ trên - dưới, một chiều trên ưu thế bề ngoài, không có sự thừa nhận của người yếu thế” [2].
Vấn đề này có thể được chú ý xem xét ở phạm vi cá nhân hoặc toàn xã hội. Theo tổ chức y tế thế giới WHO, “Bạo lực là việc đe dọa hay sử dụng sức mạnh thể chất, quyền lực đối với một người khác/ một nhóm người/ một cộng đồng, gây ra hay làm tăng khả năng gây ra tổn thương, tử vong, tổn hại về mặt tâm lí, ảnh dưới đến sự phát triển hay gây ra sự mất mát [4]33. Qua đó có thể hiểu bạo lực là hành động có mục đích làm hại một hoặc nhiều đối tượng cụ thể mà nó hướng tới; Đối tượng hướng tới của bạo lực có thể là một cá nhân, một nhóm người hoặc một cộng đồng dân cư; đây là hành động của người có sức mạnh thể chất hoặc quyền lực; mức độ làm hại của hành vi bạo lực rất khác nhau: có thể gây cho đối phương sợ hãi, lo lắng… để đạt được mục đích của mình, ở mức độ cao hơn có thể gây ra tổn thương, tử vong, gây ra mất mát về vật chất, người thân…, các yếu tố ảnh hưởng đến tinh thần để đối phương quy phục mình. Từ việc nghiên cứu và tham khảo về một số định nghĩa khác nhau về bạo lực, nhóm nghiên cứu xin được trình bày về cách hiểu của mình: Bạo lực được hiểu là những hành vi cố ý gây tổn hại về mặt thể chất, tinh thần, kinh tế… đối với nạn nhân.
Có nhiều hình thức gây ra bạo lực: bạo lực tinh thần (bạo lực không xâm phạm thân thể), bạo lực thể xác, cưỡng bức, cô lập 17 1. Khái niệm về bạo lực học đường Theo Furlong & Morrison, đến năm 1992, khái niệm “Bạo lực học đường” mới được sử dụng rộng rãi như một thuật ngữ để mô tả những hành động bạo lực và căng thẳng trong trường học. Thuật ngữ “Bạo lực học đường là khái niệm gồm nhiều khía cạnh liên quan đến thủ phạm gây ra bạo lực và nạn nhân bị bạo lực, từ các hành vi chống đối xã hội đến cả hành vi phạm tội và gây hấn trong trường học ngăn cản sự phát triển và học tập, cũng như làm ảnh hưởng đến môi trường đường, bao gồm cả sự khiếp sợ/ lo lắng, sợ hãi, kỉ luật/ môi trường học đường và các khía cạnh khác”.[3] Theo pháp luật Việt Nam: Khoản 5 Điều 2 Nghị định 80/2017/NĐ-CP, bạo lực học đường là hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập; xâm hại thân thể, sức khỏe; lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của người học xảy ra trong cơ sở giáo dục hoặc lớp độc lập. Từ khái niệm bạo lực theo quan điểm của tổ chức y tế thế giới WHO và việc giải nghĩa môi trường học đường, có thể hiểu “bạo lực học đường là việc một hoặc một số thành viên trong môi trường học đường đe dọa, sử dụng sức mạnh thể chất hay quyền lực của mình để gây ra những tổn thương về mặt tinh thần, thể chất hay vật chất cho một một số thành viên khác.
Theo Bách khoa toàn thư đưa ra “Bạo lực học đường là những hành vi thô bạo, ngang ngược, bất chấp công lý, đạo lý, xúc phạm trấn áp người khác gây nên những tổn thương về tinh thần và thể xác diễn ra trong phạm vi trường học”. Bạo lực học đường xuất hiện ngày càng nhiều và đa dạng về mức độ cũng như tính chất. Bạo lực học đường có thể là những hành vi xâm phạm về thể chất: đánh đấm nhau; nhưng cũng có thể là hành vi xâm hại về mặt tâm lý của học sinh như sử dụng lời nói, hành vi đe dọa từ giáo viên với học sinh, từ học sinh với nhau. Ngày nay bạo lực học đường còn có thể là sự xâm phạm tình dục, bạo lực hoặc quấy rối tình dục diễn ra ngày càng nhiều hơn… Các hành vi bạo lực có thể diễn ra trực tiếp như dung lời nói, dung vũ khí trực tiếp hoặc cũng có thể qua mạng internet… Unicef định nghĩa, bạo lực học đường (bắt nạt học đường) là các hành vi chế giễu bằng lời nói, đánh đập, gây thương tích cho bạn học bằng vật dụng hay bằng tay chân.Những hành vi này gây tổn thương về thể chất và tâm lý học sinh ở nhiều cấp độ, nặng nhất là khiến trẻ trầm cảm, tự vẫn.
Bạo lực học đường không chỉ xảy ra giữa 18 học sinh với học sinh, mà có thể xảy ra giữa giáo viên và học sinh, giữa phụ huynh với học sinh… Theo Huỳnh Văn Sơn, “Bạo lực học đường là một thuật ngữ dùng để chỉ các hành động làm tổn hại đến thể chất, tinh thần và vật chất của người khác dưới những hình thwusc khác nhau diễn ra trong môi trường học đường” [4]. Theo Phan Thị Mai Hương, “Bạo lực học đường là thuật ngữ dùng để chỉ những hành vi bạo lực trong môi trường học đường hoặc những hành vi bạo lực của lứa tuổi học đường, bao gồm hàng loạt các hành vi bạo lực với các mức độ khác nhau, từ không lời đến có lời, từ hành động đơn giản đến những hành động thù địch, gây hấn, phá phách, gây tổn thương tâm lí, thậm chí tổn hại đến thể chất của người khác”. [5] Bạo lực trong trường học có thể đến từ các nguồn khác nhau, có nhiều hình thức và liên quan đến các đối tượng khác nhau. Ví dụ như bạo lực học đường có thể sẽ xảy ra ở ngoài trường và cả trong trường học, nhưng nó đã tồn tại sẵn bên trong trường học vì nhà trường, cán bộ, giảng viên bỏ qua vấn đề đó hoặc không giải quyết thỏa đáng mâu thuẫn giữa các bên.
Người học có thể bắt nạt nhau, người học có thể bắt nạt giáo viên, giáo viên có thể bắt nạt người học… bạo lực học đường diễn ra theo nhiều cách khác nhau và trong các bối cảnh khác nhau. Khái niệm về bạo lực tâm lý học đường Bạo lực tâm lý hay còn được hiểu là bạo lực tinh thần, tiếng anh được gọi là Psychological Abuse, đây là một dạng bạo hành rất phổ biến ở mọi đối tượng trong số các loại bạo lực khác như: bạo lực thể xác, bạo lực tình dục. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ bạo lực tinh thần là gì và dấu hiệu của dạng bạo lực này. Bởi nó rất khó nhận dạng do không có vết tích rõ ràng, cụ thể nào mà những nạn nhân chịu nỗi đau tinh thần do phải đối mặt những lời nói trách móc nặng nề, chì chiết, đe dọa… xâm phạm đến danh dự và nhân phẩm Như đã trình bày ở trên, bạo lực tâm lý học đường đã được các tác giả trong và ngoài nước nghiên cứu và phân loại dựa trên nhiều quan điểm khác nhau.
Đây chính là cơ sở lí luận để nhóm nghiên cứu phân tích, nghiên cứu ảnh hưởng của bạo lực tâm lý học đường đến hoạt động học tập của sinh viên. Biểu hiện của bạo lực tâm lý học đường tới sinh viên 19 Bạo lực tâm lý học đường sẽ được thể hiện bằng những hành vi, hành động ở bên ngoài của con người và nó có rất nhiều hành vi, cụ thể như: Khiến nạn nhân sống trong bầu không khí bị đe dọa hoặc bị lăng mạ với những lời lẽ mạt sát, tránh tiếp xúc với nạn nhân.