Đặt vấn đề Giống là một trong những khâu quan trọng của trồng rừng thâm canh. Không có giống được cải thiện theo mục tiêu kinh tế thì không thể đưa năng suất rừng lên cao. Trong những năm gần đây, các trung tâm nghiên cứu giống cây rừng trong cả nước đã tiến hành về chọn giống, khảo nghiệm và nhân giống cho nhiều loại cây rừng, đã đạt được một số kết quả bước đầu, mở ra một triển vọng cho trồng rừng nguyên liệu ở nước ta. Những loại cây rừng sau khi đã được chọn lọc, khảo nghiệm thì việc lựa chọn phương pháp nhân giống có ý nghĩa cực kì quan trọng trong việc duy trì những tính trạng tốt của loài cây rừng.
Một trong những phương pháp nhân giống duy trì được nguyên vẹn những tính trạng tốt từ đời trước cho đời sau là phương pháp nhân giống bằng hom. Xoan ta (Melia azdarach Linn) là cây bản địa, mọc nhanh và gây trồng ở nước ta theo kinh nghiệm dân gian từ lâu. Cây xoan ta phát tiển tương đối tốt trên nhiều điều kiện lập địa khác nhau trong phạm vi cả nước. Bên cạnh đó xoan ta là cây cho sản lượng gỗ cao với chu kì kinh doanh cho gỗ tương đối ngắn.
Đặc biệt gỗ xoan có giá trị kinh tế cao và được sử dụng vào nhiều mục đích khác nhau. Vì vậy, Xoan ta là cây đã và đang được các nhà trồng rừng quan tâm với mục tiêu hiệu quả kinh cao bao gồm sản lượng gỗ và chất lượng gỗ cao. Để đáp ứng nguồn giống phục vụ tốt cho nhu cầu sử dụng giống cây trong công tác trồng rừng lấy sản lượng gỗ Xoan ta có hiệu quả thì việc cung cấp giống bằng phương pháp giâm hom là cần thiết, bởi vì nhân giống bằng hom có đặc tính ưu việt do đó cho phép giữ lại những đặc tính quý hiếm của cây bố mẹ, ở thế hệ sau nhận được vật liệu di truyền là đồng nhất, đáp ứng 2 nhu cầu trồng rừng quy mô lớn như hiện nay. Ngoài ra nhân giống dinh dưỡng là một thủ pháp không thể thiếu được trong bất kỳ tiến hành một chương trình chọn giống nào.
Song cần nhận thấy rằng, nhân giống cây rừng bằng cây hom không chỉ thay đổi phương thức sản xuất cây con, mà quan trọng hơn là để sản xuất cây con có chất lượng di truyền được cải thiện. Để đáp ứng được nhu cầu giống có chất lượng tốt để cung cấp nguồn giống tốt phục vụ cho trồng rừng sản xuất đang được xem là một vấn đề cấp bách. Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn. Tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng một số yếu tố nội tại đến khả năng ra rễ của hom cây Xoan ta (Melia azedarach Linn) tại Trường Đại Học Nông Lâm Thái Nguyên”.
Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nhằm rút ngắn thời gian, giảm chi phí trong nhân giống, tạo ra được cây con đảm bảo số lượng và chất lượng, cung cấp giống cho công tác trồng rừng hiện nay. Mục tiêu nghiên cứu Xác định được loại hom đem giâm cho tỷ lệ ra rễ tốt nhất để sản xuất cây xoan ta. Xác định độ dài thước hom đem giâm cho tỷ lệ ra rễ tốt nhất để sản xuất cây xoan ta. Ý nghĩa nghiên cứu - Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học.
+ Các kết quả nghiên cứu là cơ sở khoa học cho các nghiên cứu tiếp theo và xây dựng kỹ thuật sản xuất giống cây xoan ta. + Giúp các sinh viên làm việc với thực tế sản xuất, biết áp dụng và kết hợp giữa lý thuyết và thực hành. - Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất. Kết quả nghiên cứu vận dụng vào thực tế sản xuất cây xoan ta.
3 PHẦN 2 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2. Cơ sở khoa học của phƣơng pháp nhân giống bằng hom Nhân giống bằng hom là phương pháp dùng một phần lá, một đoạn thân, đoạn cành hoặc đoạn rễ để tạo ra cây mới gọi là cây hom, cây hom có đặc tính di truyền như cây mẹ. Nhân giống bằng hom là phương pháp có hệ số nhân giống tương đối lớn tương đối rẻ tiền nên được dùng phổ biến trong nhân giống cây rừng, cây cảnh và cây ăn quả [5] Vấn đề có ý nghĩa quyết định trong giâm hom là làm cho hom ra rễ, còn thân cây sẽ được hình thành từ chồi bên hoặc chồi bất định. Nếu sử dụng hom lá thì hom phải hình thành cả rễ và thân mới.
Tuy nhiên khả năng hình thành phụ thuộc vào đặc điểm di truyền của loài cây, bộ phận của cây lấy làm giống cũng như loại tế bào đã phân hóa của cây, do đó người ta phải tạo điều kiện thuận lợi nhất cho chúng ra rễ. Cơ sở tế bào của sự hình thành rễ bất định Rễ bất định là rễ sinh ra ở bất kì bộ phận nào của cây ngoài hệ rễ của nó, rễ bất định có thể sinh ra tự nhiên (ví dụ: Đa, Si, khi ra rễ mọc từ cành và đâm dài xuống đất, còn cây Cau, Dừa thì rễ lại mọc ra từ giữa đến các thân) Có hai loại rễ bất định là: Rễ tiềm ẩn và rễ mới sinh, rễ tiềm ẩn là rễ có nguồn gốc tự nhiên trong thân, còn rễ mới sinh được hình thành khi cắt hom và là hậu quả của phản ứng với vết cắt, khi hom bị cắt các tế bào sống ở vết cắt bị tổn thương và các tế bào dẫn truyền của mô gỗ được hở ra và gián đoạn, sau đó quá trình tái sinh xảy ra qua ba bước: Các tế bào bị thương ở vết cắt chết đi và hình thành nên một lớp tế bào bị thối trên bề mặt vết thương được bao bọc bởi một lớp keo, lớp bảo vệ này giúp cho mặt cắt khỏi thoát nước. Các tế bào sống ở ngay dưới lớp bảo vệ đó sẽ bắt đầu phân chia ngay sau khi bị cắt vài ngày và có thể hoàn thành một lớp mô mề. Các tế bào ở vùng lân cận của tầng mạch và li be bắt đầu hình thành rễ bất định.
4 Cây gỗ có một hoặc nhiều lớp mô thứ cấp và li be thì rễ bất định thường phát sinh ở tế bào như mô còn sống của hom bắt nguồn tù li be thứ cấp còn non. Tuy nhiên, đôi khi rễ bất định cũng phát sinh từ mạch dây, tượng tầng, li be, bì khổng và tủy. Nói chung, các rễ bất định thường được hình thành bên cạnh và sát ngoài lõi trung tâm của mô mạch và ăn sâu trong thân (cành) Tới gần ống mạch sát bên ngoài tượng tầng. Như vậy: Việc giâm hom để hình thành bộ rễ mới là quan trọng nhất, sau đó là số lượng rễ trên hom, chiều dài của rễ.
Cơ sở sinh lý của sự hình thành chồi và rễ bất định Có rất nhiều nhân tố ảnh hưởng đến tỷ lệ ra rễ trong quá trình giâm hom về cơ bản có thể chia làm 2 nhóm chính: Nhóm nhân tố nội sinh và nhóm nhân tố ngoại sinh [11] 2. Các nhân tố nội sinh Đặc điểm di truyền của loài: Kết quả nghiên cứa của (A.) đều đi đến kết luận chung nhất là: Các loại câykhác nhau thì đặc điểm ra rễ khác nhau. Các tác giả này đã dựa vào khả năng ra rễ để chia ra 3 nhóm: + Nhóm dễ ra rễ gồm 29 loài như một số loài thuộc các chi Ficussp, Morussp,Pophlussp, Salixsp…. + Nhóm khó ra rễ gồm 26 loài như các chi Malussp, Prunussp, Pyrussp,…Thuộc họ Rosaceae, một số chi khác như Aesculussp, Bauhiniasp… + Nhóm có khả năng ra rễ trung bình gồm 65 loài trong đó có các chi Eucaluptussp, Quercussp, Grewiliasp,Taxassp….
- Vì thế theo khả năng ra rễ, giâm hom có thể chia làm 2 nhóm chính: + Nhóm sinh sản chủ yếu bằng hom cành, là nhóm cây thuộc họ Dâu tằm (Maraceae) như Dâu Tằm, Đa, Sung, Dương…Một số loài thuộc họ liễu (Salicaceae) như Dương, Liễu…. 5 + Nhóm sinh sản chủ yếu bằng hạt thì khả năng ra rễ của hom giâm bị hạn chế ở các mức độ khác nhau Đặc điểm di truyền của tững xuất sứ,từng cá thể: Do đặc điểm biến dị mà xuất xứ các cá thể khác nhau, cũng có khả năng ra rễ khác nhau. Nghiên cứu cho Bạch đàn trắng Caman (E.camaldulensis) 4 tháng tuổi đã cho thấy loài có xuất xứ Katherine có tỷ lệ 95%, còn xuất xứ Gilbert River là 50%, còn xuất xứ Nghĩa Bình là 35%. (Lê Đình Khả, Phạm Văn Tuấn, Đoàn Thị Bích, 1997) [3] Tuổi cây mẹ và tuổi cây lấy hom: Khả năng ra rễ không những do tính di truyền quyết định mà còn phụ thuộc rất lớn vào tuổi cây mẹ và tuổi cành lấy hom, nó ảnh hưởng rất lớn đến tỷ lệ ra rễ của hom, nhất là đối với lại cây khó ra rễ.
Nhìn chung cây mẹ càng thì tỷ lệ ra rễ của hom càng giảm, cây chưa sinh sản bằng hạt thì dễ nhân giống bằng hom hơn khi cây đã sinh sản bằng hạt, Sự thành thục của cây mẹ là một trở ngại cho giâm hom. Ví dụ: Hom lấy từ các cây Mỡ 1 tuổi, 3 tuổi, 20 tuổi, thì khả năng ra rễ tương ứng là 98%, 47 %, 0% (Lê Đình Khả, Hoàng Thành Lộc, Phạm Văn Tuấn, 1990)[4] Cây non không những có tỷ lệ ra rễ lớn mà thời gian ra rễ cũng ngắn hơn. Khả năng ra rễ giảm xuống ở cây hom giâm nhiều tuổi được giải thích là do tỷ lệ đường tổng số (tỷ lệ đường/đạm) cao ở thân cây, nói cánh khác là do hàm lượng đạm ở thân giảm xuống như trường hợp ở Quercusrobur (Liubinskii, 1957). Có người lại cho rằng sở dĩ cây nhiều tuổi ra rễ kém là do tính mềm dẻo của chúng bị giảm đi (Komisarow, 1964) Vị trí lấy hom trên cây và trên cành: Hom lây từ cành ở các vị trí khác nhau trên tán cũng có tỷ lệ ra rễ khác nhau.
Thông thường thì hom lấy từ cành ở tầng dưới dễ ra rễ hơn cành ở tầng trên, cành cấp 1 dễ ra rễ hơn cành cấp 2, cấp 3. 6 Cành chồi vượt dễ ra rễ hơn cành lấy từ tán cây. Tuy nhiên khả năng ra rễ cao của cành chồi vượt cũng thay đổi theo vị trí lấy hom. Tuổi cành cũng ảnh hưởng rất lớn đến tỷ lệ ra rễ.
Thường thì cành nửa hóa gỗ (cành bánh tẻ) là loại cành cho tỷ lệ ra rễ cao nhất, cành hóa gỗ yếu hoặc đã hóa gỗ thường cho tỷ lệ hóa gỗ kém hơn.