Nghiên Cứu Ẩn Dụ Trong Diễn Ngôn Chính Trị: So Sánh Giữa Tiếng Việt và Tiếng Anh

Khám phá ẩn dụ cấu trúc trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh qua bình luận quốc tế của báo Nhân Dân và The New York Times.

• Tác giả: Hồ Thị Thoa
• Trường học: Trường Đại Học
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Học
• Đề tài: Nghiên Cứu Ẩn Dụ Trong Diễn Ngôn Chính Trị: So Sánh Tiếng Việt và Tiếng Anh
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm
• 1.1.1.1. Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng truyền thống
• 1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục đích nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.2. Ngữ liệu nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp định lượng và định tính
• 1.4.2. Phương pháp miêu tả
• 1.4.3. Phương pháp phân tích diễn ngôn
• 1.4.4. Cách tiếp cận liên ngành
• 1.4.5. Phương pháp so sánh đối chiếu
• 1.5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
• 1.6. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án
• 1.6.1. Về mặt lí luận
• 1.6.2. Về mặt thực tiễn
• 1.7. Cấu trúc của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ CẤU TRÚC CÓ MIỀN ĐÍCH “CHÍNH TRỊ” TRONG DIỄN NGÔN CHÍNH TRỊ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 2.1. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH”
• 2.1.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.1.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.1.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.2. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG”
• 2.2.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.2.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.2.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.3. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH”
• 2.3.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.3.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.3.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.4. Ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ NHIỆT”
• 2.4.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.4.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.4.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ NHIỆT" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 2.5. Phân tích ẩn dụ cấu trúc “CHÍNH TRỊ LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/ TỰ NHIÊN”
• 2.5.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 2.5.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 2.5.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "CHÍNH TRỊ LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/TỰ NHIÊN" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ẨN DỤ CẤU TRÚC CÓ MIỀN ĐÍCH “QUỐC GIA” TRONG DIỄN NGÔN CHÍNH TRỊ TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH
• 3.1. Ẩn dụ cấu trúc “QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI”
• 3.1.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 3.1.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 3.1.3. So sánh, đối chiếu ẩn dụ cấu trúc "QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI" trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh
• 3.2. Ẩn dụ cấu trúc “ĐẶC ĐIỂM CỦA QUỐC GIA LÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI”
• 3.2.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 3.2.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 3.2.3. So sánh ẩn dụ cấu trúc "ĐẶC ĐIỂM CỦA QUỐC GIA LÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI" trên cứ liệu tiếng Anh và tiếng Việt
• 3.3. Ẩn dụ cấu trúc “HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC GIA LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI”
• 3.3.1. Phân tích trên cứ liệu tiếng Việt
• 3.3.2. Phân tích trên cứ liệu tiếng Anh
• 3.3.3. So sánh ẩn dụ cấu trúc "HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC GIA LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI" trên cứ liệu tiếng Việt và tiếng Anh
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Ẩn Dụ Chính Trị Tiếng Việt Anh

Nghiên cứu ẩn dụ chính trị ngày càng phát triển, đặc biệt trong bối cảnh ngôn ngữ học tri nhận. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng thông qua ẩn dụ, tư tưởng, hệ giá trị và đặc điểm văn hóa được biểu hiện một cách rõ ràng. Diễn ngôn chính trị là một loại diễn ngôn đề cập đến các vấn đề quản lý xã hội, thể hiện mối quan tâm của con người đối với các vấn đề quản lý nhà nước, có sự liên kết chặt chẽ giữa diễn ngôn và hành động. Diễn ngôn chính trị tác động, giúp người đọc thấy ra vấn đề, hiểu vấn đề, suy nghĩ về vấn đề đó và có những hành động, ứng xử phù hợp. Vì vậy chủ thể sử dụng diễn ngôn rất đa dạng từ các chính trị gia, nhà tư bản đến đông đảo người dân. Các chính trị gia sử dụng diễn ngôn chính trị nhằm xây dựng hình ảnh bản thân, truyền đạt những quan điểm chính trị, cam kết hành động và xác lập uy tín cá nhân.

1.1. Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Tổng Quan Tình Hình Hiện Tại

Trong giai đoạn tiền tri nhận, ẩn dụ được hiểu là một sự so sánh ngầm giữa hai sự vật, hiện tượng. Xét về mặt định nghĩa, theo từ điển Dictionary of Language Teaching & Applied Linguistics (Richards và cộng sự, 1992) ẩn dụ mô tả một sự vật, hiện tượng bằng cách nói đến một sự vật hiện tượng khác có thể đem ra so sánh với nó. Theo từ điển Oxford Advance Learner‘s Dictionary (Hobby, 2005), ẩn dụ là hiện tượng một từ ngữ được dùng để mô tả, sự vật hiện tượng theo một cách khác so với các dùng thông thường của nó, nhằm cho thấy những đặc điểm tương đồng hoặc liên kết về ý nghĩa của hai sự vật hiện tượng, từ đó nhấn mạnh sự mô tả độc đáo riêng biệt của biểu thức ẩn dụ.

1.2. Phân Tích Diễn Ngôn Chính Trị Vai Trò Của Ẩn Dụ

Diễn ngôn chính trị là một loại diễn ngôn đề cập đến các vấn đề quản lý xã hội, thể hiện mối quan tâm của con người đối với các vấn đề quản lý nhà nước, có sự liên kết một cách chặt chẽ giữa diễn ngôn và hành động. Diễn ngôn chính trị tác động, giúp người đọc thấy ra vấn đề, hiểu vấn đề, suy nghĩ về vấn đề đó và có những hành động, ứng xử phù hợp. Vì vậy chủ thể sử dụng diễn ngôn rất đa dạng từ các chính trị gia, nhà tư bản đến đông đảo người dân. Các chính trị gia sử dụng diễn ngôn chính trị nhằm xây dựng hình ảnh bản thân, truyền đạt những quan điểm chính trị, cam kết hành động và xác lập uy tín cá nhân.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Ẩn Dụ So Sánh Ngôn Ngữ Chính Trị

Mặc dù có vai trò quan trọng, trong ngôn ngữ học tri nhận, các diễn ngôn chính trị chưa thực sự được quan tâm và tìm hiểu tương xứng với tầm quan trọng của nó. Nghiên cứu trên báo Nhân dân điện tử và The New York Times cho thấy nhiều ẩn dụ ý niệm thông qua các diễn ngôn bình luận chính trị. Đặc trưng của thể loại này là có sự chặt chẽ và logic cao trong lập luận. Trong đó, cái ngầm ẩn tạo nên logic là mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tư duy, liên quan đến sự tri nhận của con người đối với các hiện tượng chính trị - xã hội của đất nước. Cần có phương pháp tiếp cận liên ngành để làm sáng tỏ đặc điểm của các ẩn dụ cấu trúc trong diễn ngôn chính trị.

2.1. Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Diễn Ngôn Chính Trị Hiện Nay

Dù có vai trò quan trọng như vậy, nhưng trong ngôn ngữ học tri nhận thì các diễn ngôn chính trị chưa thật sự được quan tâm và tìm hiểu tương xứng với tầm quan trọng của nó. Thực tiễn nghiên cứu, thu thập cứ liệu, chúng tôi nhận thấy báo Nhân dân điện tử là cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Việt Nam, có tính định hướng chính trị cao, ngôn ngữ sử dụng mang tính chính luận của Đảng và nhà nước. The New York Times cũng là một trong những tờ báo có lượng truy cập lớn nhất tại Mỹ.

2.2. Yêu Cầu Tiếp Cận Liên Ngành Trong Nghiên Cứu Ẩn Dụ

Luận án chú ý đến tương tác của ngữ cảnh, vai trò của người sử dụng trong môi trường tri nhận, đặc biệt là vận dụng các thủ pháp phân tích của lý thuyết quan yếu (relevance theory). Cách tiếp cận liên ngành: Luận án sử dụng kiến thức từ nhiều ngành khoa học kết hợp giữa tri thức liên ngành và tri thức ngôn ngữ học nhằm sáng tỏ đặc điểm của các ẩn dụ cấu trúc trong diễn ngôn chính trị, từ đó tìm hiểu yếu tố đặc trưng văn hoá dân tộc, bối cảnh văn hoá xã hội góp phần giải thích các điểm tương đồng và dị biệt của các biểu thức ẩn dụ cấu trúc trong tiếng Anh và tiếng Việt.

III. Phương Pháp Phân Tích Ẩn Dụ So Sánh Tiếng Việt và Tiếng Anh

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính. Nghiên cứu định lượng cho phép thiết lập sự so sánh trực tiếp các kết quả tìm được giữa hai khối ngữ liệu tiếng Việt và tiếng Anh, trong so sánh các số lượng các miền nguồn, tần số sử dụng. Nghiên cứu định tính được sử dụng để nghiên cứu chi tiết hơn, sâu hơn các ẩn dụ cấu trúc tìm được trong hai khối ngữ liệu, cách sử dụng các biểu thức ẩn dụ và làm sáng tỏ cách tri nhận của người Anh và người Việt thể hiện trong các diễn ngôn chính trị, từ đó tìm ra nét tương đồng, dị biệt giữa hai ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh.

3.1. Nghiên Cứu Định Lượng Thống Kê và So Sánh Tần Suất

Nghiên cứu định lượng cho phép luận án thiết lập sự so sánh trực tiếp các kết quả tìm được giữa hai khối ngữ liệu tiếng Việt và tiếng Anh, trong so sánh các số lượng các miền nguồn, tần số sử dụng. Thủ pháp thống kê, phân loại: cho phép tập hợp, phân loại và thống kê các loại ẩn dụ cấu trúc thu thập được trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Các số liệu thống kê cho thấy mức độ thông dụng của các ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị, và là cơ sở để đối chiếu về mặt định lượng giữa tiếng Việt và tiếng Anh.

3.2. Nghiên Cứu Định Tính Phân Tích Chi Tiết Biểu Thức Ẩn Dụ

Nghiên cứu định tính được sử dụng để nghiên cứu chi tiết hơn, sâu hơn các ẩn dụ cấu trúc tìm được trong hai khối ngữ liệu, cách sử dụng các biểu thức ẩn dụ và làm sáng tỏ cách tri nhận của người Anh và người Việt thể hiện trong các diễn ngôn chính trị, từ đó tìm ra nét tương đồng, dị biệt giữa hai ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh. Phương pháp miêu tả: được áp dụng trong việc thu thập, nhận diện cũng như phân loại các ẩn dụ cấu trúc trong khối liệu nghiên cứu, thủ pháp phân tích diễn ngôn cũng được sử dụng để hỗ trợ cho phương pháp này nhằm phân tích rõ hơn các ẩn dụ cấu trúc tìm thấy trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Phân Tích Ẩn Dụ Chính Trị Quốc Gia

Luận án tập trung nghiên cứu ẩn dụ cấu trúc có miền đích Chính trị và Quốc gia trong các diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Trong thời gian 03 năm, đã có tổng số 4971 lượt xuất hiện ẩn dụ cấu trúc trong 02 miền đích là Chính trị và Quốc gia, trong đó miền đích Chính trị có lượt ẩn dụ cấu trúc xuất hiện là 2145, và miền đích Quốc gia có lượt ẩn dụ cấu trúc xuất hiện là 2826. Các biểu thức ngôn ngữ trong tiếng Anh được chúng tôi sử dụng trong luận án được lấy nguyên gốc từ các bài viết diễn ngôn chính trị tiếng Anh trong mục Opinion của The New York Times, không có phần dịch sang tiếng Việt nên phần dịch được chú trong ngoặc đơn ở chương 2, chương 3 là của tác giả tự dịch ra dựa trên ngữ cảnh của toàn văn bản.

4.1. Phân Tích Ẩn Dụ Cấu Trúc Miền Đích Chính Trị trong Diễn Ngôn

Chương 2: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích “Chính trị” trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung phân tích các ẩn dụ cấu trúc có miền đích “Chính trị”, đồng thời đưa ra các biểu thức ẩn dụ cấu trúc phổ biến trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh.

4.2. Phân Tích Ẩn Dụ Cấu Trúc Miền Đích Quốc Gia trong Diễn Ngôn

Chương 3: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích “Quốc gia” trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh, tập trung nghiên cứu những nội dung liên quan đến những ẩn dụ cấu trúc có miền đích “Quốc gia”, đồng thời đưa ra các biểu thức ẩn dụ cấu trúc phổ biến trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh.

V. Đóng Góp Mới Hệ Thống Hóa Lý Thuyết Ẩn Dụ Chính Trị

Luận án hệ thống có chọn lọc các khái niệm cốt yếu về ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ ý niệm. Kế thừa cơ sở lí luận từ những nghiên cứu đi trước, thông qua việc nghiên cứu các ẩn dụ cấu trúc có miền đích là CHÍNH TRỊ và QUỐC GIA trong diễn ngôn chính trị được tìm thấy trong ngữ liệu của hai ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh, bao gồm các ẩn dụ thượng danh và hạ danh đã được sử dụng, tần suất xuất hiện, luận án góp phần bổ sung và làm rõ thêm những điểm tương đồng và dị biệt trong cách tri nhận về diễn ngôn chính trị giữa cộng đồng người nói tiếng Việt và tiếng Anh thông qua hệ thống ẩn dụ ý niệm, từ đó có những đóng góp nhất định vào kho lí luận của ẩn dụ ý niệm nói chung và ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị nói riêng.

5.1. Bổ Sung Lý Thuyết Ngôn Ngữ Học Tri Nhận và Ẩn Dụ Ý Niệm

Luận án hệ thống có chọn lọc các khái niệm cốt yếu về ngôn ngữ học tri nhận và ẩn dụ ý niệm. Kế thừa cơ sở lí luận từ những nghiên cứu đi trước, thông qua việc nghiên cứu các ẩn dụ cấu trúc có miền đích là CHÍNH TRỊ và QUỐC GIA trong diễn ngôn chính trị được tìm thấy trong ngữ liệu của hai ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh, bao gồm các ẩn dụ thượng danh và hạ danh đã được sử dụng, tần suất xuất hiện, luận án góp phần bổ sung và làm rõ thêm những điểm tương đồng và dị biệt trong cách tri nhận về diễn ngôn chính trị giữa cộng đồng người nói tiếng Việt và tiếng Anh thông qua hệ thống ẩn dụ ý niệm.

5.2. Đóng Góp Vào Nghiên Cứu Ẩn Dụ Ý Niệm Trong Diễn Ngôn Chính Trị

Từ đó có những đóng góp nhất định vào kho lí luận của ẩn dụ ý niệm nói chung và ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị nói riêng. Luận án cũng tiếp tục khẳng định vai trò tri nhận và giao tiếp của ẩn dụ ý niệm trong diễn ngôn chính trị, và minh hoạ cho tính đa dạng văn hoá của ẩn dụ ý niệm. Đây là công trình nghiên cứu một cách có hệ thống các ẩn dụ ý niệm đối với thể loại bài viết diễn ngôn chính trị, nêu rõ những đặc trưng cơ bản xuất hiện trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh, đồng thời tìm ra mối quan hệ giữa ẩn dụ, diễn ngôn chính trị và bối cảnh lịch sử đi kèm.

VI. Ý Nghĩa Thực Tiễn Giảng Dạy Ngôn Ngữ và Diễn Ngôn Chính Trị

Những kết quả thu được của luận án sẽ giúp những nhà ngôn ngữ học hiểu sâu hơn về ẩn dụ ý niệm dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận trong văn cảnh là các diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Thông qua phân tích và so sánh các mô hình ẩn dụ và ánh xạ của ẩn dụ trong diễn ngôn chính trị của hai ngôn ngữ, kết quả của luận án được kỳ vọng sẽ mở ra nhiều cách tiếp cận mới trong việc giảng dạy ngôn ngữ cũng như giảng dạy các lĩnh vực có liên quan khác tại Việt Nam; đóng góp cho các nhà giảng dạy ngoại ngữ, biên phiên dịch, đặc biệt là trong lĩnh vực tiếng Anh chuyên ngành nói chung và diễn ngôn chính trị nói riêng.

6.1. Ứng Dụng Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ Học và Tri Nhận

Những kết quả thu được của luận án sẽ giúp những nhà ngôn ngữ học hiểu sâu hơn về ẩn dụ ý niệm dưới góc độ ngôn ngữ học tri nhận trong văn cảnh là các diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh. Thông qua phân tích và so sánh các mô hình ẩn dụ và ánh xạ của ẩn dụ trong diễn ngôn chính trị của hai ngôn ngữ, kết quả của luận án được kỳ vọng sẽ mở ra nhiều cách tiếp cận mới trong việc giảng dạy ngôn ngữ cũng như giảng dạy các lĩnh vực có liên quan khác tại Việt Nam.

6.2. Hỗ Trợ Giảng Dạy Tiếng Anh Chuyên Ngành và Diễn Ngôn Chính Trị

Đóng góp cho các nhà giảng dạy ngoại ngữ, biên phiên dịch, đặc biệt là trong lĩnh vực tiếng Anh chuyên ngành nói chung và diễn ngôn chính trị nói riêng. Nó mở ra hướng nghiên cứu sâu hơn về thể loại diễn ngôn chính trị hiện vẫn còn nhiều mảng trống tại Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Hồ Thị Thoa với đề tài "Ẩn dụ cấu trúc trong các diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh (trong mục Bình luận quốc tế của Báo Nhân dân điện tử và mục Opinion của The New York Times)" thuộc chuyên ngành Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, đặt nền móng trên giao điểm giữa Ngôn ngữ học tri nhận (Cognitive Linguistics) và Phân tích diễn ngôn chính trị (Political Discourse Analysis). Bước sang thế kỷ XXI, ngôn ngữ học đã vượt qua giới hạn của chủ nghĩa cấu trúc hình thức luận để tiếp cận ngôn ngữ như một cánh cửa phản chiếu tư duy nghiệm thân (embodied cognition), văn hóa dân tộc và ý thức hệ xã hội.

Khoảng trống học thuật (Research Gap) lớn nhất hiện nay là sự thiếu vắng các công trình đối chiếu quy mô lớn, liên văn hóa về cơ chế tri nhận ẩn dụ cấu trúc trong thể loại diễn ngôn bình luận chính trị quốc tế báo chí đối ngoại giữa tiếng Việt và tiếng Anh. Trong khi các nghiên cứu quốc tế thường tập trung vào diễn văn nhậm chức của các nguyên thủ phương Tây (Charteris-Black, 2011; Vestermark, 2007) hoặc ngữ liệu đơn ngữ (Lakoff, 1996), thì các diễn ngôn bình luận trên báo chí chính luận của các hệ thống chính trị - xã hội khác biệt như Việt Nam và Hoa Kỳ vẫn chưa được giải mã tương xứng.

Để giải quyết khoảng trống này, luận án xác lập 03 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các mô hình ẩn dụ cấu trúc nào được sử dụng để ý niệm hóa hai miền đích "Chính trị" và "Quốc gia" trong diễn ngôn bình luận chính trị tiếng Việt và tiếng Anh?
   • Giả thuyết 1 (H1): Hệ thống ẩn dụ cấu trúc ở cả hai ngôn ngữ đều vận hành dựa trên các lược đồ hình ảnh phổ quát của nhân loại (như hành trình, xây dựng, chiến tranh, cơ thể người).
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Cơ chế ánh xạ (conceptual mapping), tính bộ phận (highlighting/hiding) và tính tầng bậc giữa miền nguồn và miền đích diễn ra như thế nào trong từng ngôn ngữ?
   • Giả thuyết 2 (H2): Sự ánh xạ thuộc tính từ miền nguồn sang miền đích không diễn ra ngẫu nhiên mà chịu sự chi phối bởi cấu trúc tầng bậc và trải nghiệm nghiệm thân của cộng đồng bản ngữ.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Những điểm tương đồng và dị biệt về tần suất xuất hiện, sự lựa chọn miền nguồn phản ánh đặc trưng tư duy, văn hóa và lập trường ý thức hệ gì giữa hai cộng đồng ngôn ngữ?
   • Giả thuyết 3 (H3): Tiếng Việt thể hiện thiên hướng tri nhận hài hòa, trực cảm, trọng quan hệ qua các miền nguồn tự nhiên, nhiệt độ; trong khi tiếng Anh Mỹ phản ánh tư duy cạnh tranh, đối đầu, duy lý qua các miền nguồn chiến tranh, máy móc và hành trình.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp chặt chẽ: Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Conceptual Metaphor Theory - CMT) của Lakoff & Johnson (1980, 1999), Lý thuyết Tri nhận văn hóa của Kövecses (2002, 2010), và Lý thuyết Quan yếu (Relevance Theory) của Sperber & Wilson (1986). Phạm vi nghiên cứu bao quát 720 bài viết bình luận quốc tế (360 bài tiếng Việt từ Báo Nhân Dân điện tử, 360 bài tiếng Anh từ The New York Times) trong khung thời gian 03 năm (01/06/2016 – 30/06/2019). Nghiên cứu định lượng đã bóc tách tổng cộng 4.971 lượt xuất hiện ẩn dụ cấu trúc, gồm 2.145 lượt ở miền đích "Chính trị" và 2.826 lượt ở miền đích "Quốc gia", mang lại đóng góp mang tính đột phá cho kho tàng tư liệu ngôn ngữ học đối chiếu.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu ẩn dụ trong lịch sử học thuật trải qua hai bước ngoặt hệ hình cơ bản:

Dòng nghiên cứu truyền thống (Tiền tri nhận): Từ thời Aristotle qua các từ điển học thuật cổ điển (Richards et al., 1992; Hornby, 2005), ẩn dụ thuần túy được coi là một biện pháp tu từ, sự chuyển đổi tên gọi mang tính so sánh ngầm giữa hai đối tượng tương đồng nhằm mục đích trang trí văn phong thi ca nghệ thuật. Tại Việt Nam, quan điểm này chi phối trong các công trình kinh điển của ngữ nghĩa học truyền thống (Nguyễn Thiện Giáp, 2011).

Dòng nghiên cứu Ngôn ngữ học tri nhận: Mở đầu bằng công trình mang tính cách mạng Metaphors We Live By (Lakoff & Johnson, 1980), ẩn dụ được xác lập là phương thức tư duy căn cốt của con người: "hệ thống ý niệm thông thường của chúng ta, dựa vào đó chúng ta vừa suy nghĩ, vừa hành động, về cơ bản mang bản chất ẩn dụ". Các phát triển tiếp theo của Johnson (1987) về lược đồ hình ảnh (image schemas), Grady (1997) về ẩn dụ sơ cấp (primary metaphors), Lakoff & Johnson (1999) về tư duy nghiệm thân (embodied mind), và Kövecses (2002, 2015) về mối tương quan giữa ẩn dụ và văn hóa đã định hình vững chắc hệ thống CMT. Tại Việt Nam, trào lưu này được khởi xướng và phát triển bởi Nguyễn Lai (1990), Lý Toàn Thắng (2005), Trần Văn Cơ (2009), và Nguyễn Văn Hiệp (2008).

Dòng nghiên cứu Diễn ngôn chính trị và Ẩn dụ chính trị: Lakoff & Johnson (1996) khẳng định: "Ẩn dụ đóng vai trò then chốt trong kiến tạo thực trạng xã hội và chính trị". Charteris-Black (2004, 2011) đã lượng hóa sức mạnh thuyết phục của ẩn dụ trong diễn văn của các nguyên thủ quốc tế. Arcimaviciene (2008) phát hiện sự áp đảo của miền nguồn trò chơi/cờ bạc trong chính trường Anh; Ahrens & Lee (2009) phân tích mô hình "người cha nghiêm khắc" và "người cha giáo dưỡng" trong diễn ngôn chính khách Mỹ; Vestermark (2007) chứng minh tính phổ quát của mô hình "Quốc gia là một con người" trong diễn văn nhậm chức của các Tổng thống Hoa Kỳ; Meadows (2006) và Fadda (2006) nghiên cứu ẩn dụ chiến tranh trong diễn ngôn khủng hoảng.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Thị Như Ngọc (2015) về diễn thuyết chính trị Mỹ, Nguyễn Tiến Dũng (2019) về ẩn dụ bản thể và định hướng, hay Nguyễn Xuân Hồng (2020) về 7 miền nguồn chính trị Việt - Mỹ đã mở đường cho hướng tiếp cận này.

Vị trí định vị học thuật: Công trình của tác giả Hồ Thị Thoa tạo ra bước tiến quan trọng khi không dừng lại ở diễn văn cá nhân của chính khách phương Tây mà mở rộng sang diễn ngôn bình luận báo chí đối ngoại – nơi phản ánh trí tuệ tập thể, ý thức hệ quốc gia và văn hóa truyền thông của hai cơ quan ngôn luận hàng đầu: Báo Nhân Dân điện tử (Việt Nam) và The New York Times (Hoa Kỳ).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án củng cố và mở rộng phạm vi ứng dụng của Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980, 1999; Kövecses, 2010) vào địa hạt diễn ngôn chính trị báo chí đối ngoại song ngữ. Công trình chứng minh rằng ẩn dụ cấu trúc không đơn thuần là sự chuyển giao từ vựng bề mặt mà là một quy trình kiến tạo mô hình tri nhận (Cognitive Model) có cấu trúc nội tại chặt chẽ.

Bằng chứng thực nghiệm từ 4.971 ngữ liệu đã chứng thực các quy luật tri nhận căn bản:

• Cơ chế ánh xạ có tính chọn lọc và bất đối xứng: Thuộc tính từ miền nguồn phóng chiếu sang miền đích theo cơ chế một chiều (unidirectional).
• Nguyên lý Làm nổi bật và Làm mờ (Highlighting and Hiding): Khi miền nguồn "CHIẾN TRANH" được kích hoạt, các khía cạnh đối kháng, xung đột, triệt hạ đối phương bị làm nổi bật (highlighted), trong khi các yếu tố thỏa hiệp, hợp tác hòa bình và tổn thương nhân đạo bị làm mờ (hidden).
• Cấu trúc tầng bậc (Hierarchical Structure): Các ẩn dụ hạ danh (subordinate metaphors) thừa hưởng trực tiếp khung tri nhận của ẩn dụ thượng danh (superordinate metaphors). Điển hình: ẩn dụ thượng danh "QUỐC GIA LÀ CON NGƯỜI" phân nhánh thành "ĐẶC ĐIỂM CỦA QUỐC GIA LÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI" và "HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC GIA LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI".

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích tích hợp đa chiều giữa ba trụ cột: (1) Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (CMT); (2) Lý thuyết Quan yếu (Relevance Theory - Sperber & Wilson) nhằm phân tích bối cảnh tri nhận và ý định giao tiếp; và (3) Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu hai chiều (Contrastive Linguistics - Bùi Mạnh Hùng, 2008).

Mô hình ánh xạ cấu trúc của miền đích "CHÍNH TRỊ" được chuẩn hóa như sau:

• Lữ khách / Thợ xây / Chiến binh / Thực thể nhiệt $\rightarrow$ Chính khách, đảng phái, nhà nước.
• Lộ trình / Nền móng / Chiến trường / Biến thiên nhiệt $\rightarrow$ Cương lĩnh chính trị, thể chế, cạnh tranh địa chính trị, cục diện đối ngoại.
• Chướng ngại vật / Sụt lún nền móng / Thất trận / Đóng băng $\rightarrow$ Khủng hoảng chính trị, bế tắc đàm phán, xung đột ngoại giao.
• Đích đến / Tòa nhà hoàn thiện / Chiến thắng / Hạ nhiệt $\rightarrow$ Thành công chính sách, thiết lập trật tự ổn định, giải tỏa căng thẳng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế theo lập trường triết học Thực chứng phê phán (Critical Realism) kết hợp Thuyết diễn giải (Interpretivism), coi diễn ngôn ngôn ngữ vừa là thực thể khách quan phản ánh hiện thực, vừa là cấu trúc chủ quan chịu sự khúc xạ của văn hóa và ý thức hệ.

Nghiên cứu áp dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods Research Design):

• Phần định lượng (Quantitative): Thống kê tần số xuất hiện, tỷ lệ phần trăm của các biểu thức ẩn dụ, xác lập các chỉ số phân bổ của 5 miền nguồn đích "Chính trị" và 3 tiểu loại miền nguồn đích "Quốc gia".
• Phần định tính (Qualitative): Phân tích ngữ cảnh diễn ngôn, giải mã cơ chế ánh xạ ý niệm và phân tích ngữ dụng học của các dụ dẫn (metaphorical keywords).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Công trình tuân thủ nghiêm ngặt Quy trình nhận diện ẩn dụ MIP (Metaphor Identification Procedure) do nhóm Pragglejaz (2007) đề xuất, gồm 4 bước chuẩn hóa:

1. Bước 1 (Đọc toàn văn): Đọc toàn bộ 720 bài viết để nắm bắt nghĩa tổng thể của diễn ngôn.
2. Bước 2 (Xác định đơn vị từ vựng): Định vị các đơn vị từ vựng tiềm năng mang tính ẩn dụ.
3. Bước 3 (Đối chiếu ngữ nghĩa): So sánh nghĩa ngữ cảnh (contextual meaning) với nghĩa cơ bản, nguyên thủy (basic meaning) trong các từ điển tiêu chuẩn (Oxford Advanced Learner's Dictionary và Từ điển Tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ học). Nếu nghĩa ngữ cảnh khác nghĩa cơ bản nhưng có thể giải thích được qua sự chuyển di ý niệm, từ đó được xác định là từ ngữ mang tính ẩn dụ (dụ dẫn).
4. Bước 4 (Thiết lập biểu thức ẩn dụ): Quy nạp các dụ dẫn vào các mô hình ánh xạ miền nguồn - miền đích tương ứng.

Tính tam giác giác hóa (Triangulation) được bảo đảm toàn diện:

• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Thu thập đồng bộ trên 2 hệ thống báo chí đối ngoại độc lập trong cùng khung thời gian 3 năm (2016–2019).
• Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp chặt chẽ giữa thống kê tần suất định lượng và phân tích diễn ngôn ngữ dụng định tính.
• Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): Đan kết lý thuyết tri nhận CMT, lý thuyết quan yếu RT và ngôn ngữ học đối chiếu.

Data và phân tích

Toàn bộ ngữ liệu gồm 720 văn bản (360 bài tiếng Việt từ Báo Nhân Dân điện tử, 360 bài tiếng Anh từ The New York Times mục Opinion) với tổng cộng 4.971 biểu thức ẩn dụ cấu trúc được phân tích chi tiết.

Ở miền đích "CHÍNH TRỊ" (2.145 lượt xuất hiện), sự phân bổ cụ thể giữa hai khối ngữ liệu được tổng hợp trong bảng thống kê dưới đây:

Miền nguồn của ẩn dụ "CHÍNH TRỊ"	Tiếng Việt (Lượt)	Tiếng Việt (%)	Tiếng Anh (Lượt)	Tiếng Anh (%)
CHÍNH TRỊ LÀ MỘT CUỘC HÀNH TRÌNH	295	25,0%	321	34,0%
CHÍNH TRỊ LÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG	120	10,0%	136	14,3%
CHÍNH TRỊ LÀ CHIẾN TRANH	263	22,0%	383	40,0%
CHÍNH TRỊ LÀ NHIỆT	291	24,0%	80	8,4%
CHÍNH TRỊ LÀ HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/TỰ NHIÊN	224	19,0%	32	3,3%
TỔNG CỘNG	1.193	100%	952	100%

Ở miền đích "QUỐC GIA" (2.826 lượt xuất hiện), dữ liệu ghi nhận sự vượt trội của cấu trúc nhân cách hóa với các nhánh hạ danh: "QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI", "ĐẶC ĐIỂM CỦA QUỐC GIA LÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CON NGƯỜI", và "HOẠT ĐỘNG CỦA QUỐC GIA LÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CON NGƯỜI".

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 phát hiện bước ngoặt mang tính thực nghiệm cao:

1. Sự áp đảo của tư duy đối đầu quân sự trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh Mỹ: Miền nguồn "CHIẾN TRANH" chiếm vị trí số 1 trong tiếng Anh với 383 lượt (40,0%), vượt xa tiếng Việt (263 lượt - 22,0%). Các biểu thức như battleground, weaponize, target, crossfire, diplomatic siege xuất hiện dày đặc trên The New York Times, phản ánh thế giới quan thực tế chính trị (realpolitik), nơi chính trường quốc tế được ý niệm hóa như một đấu trường sinh tử giành giật quyền lực.
2. Đặc trưng tri nhận duy cảm, trực cảm và gắn bó với tự nhiên trong tiếng Việt: Tiếng Việt có sự bùng nổ của hai miền nguồn "NHIỆT" (291 lượt - 24,0% so với 8,4% ở tiếng Anh) và "HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/TỰ NHIÊN" (224 lượt - 19,0% so với 3,3% ở tiếng Anh). Người Việt sử dụng các biểu thức như hạ nhiệt, đốt nóng bầu không khí, cơn bão ngoại giao, sóng ngầm chính trị, băng tan trong quan hệ để biểu đạt trạng thái chính trị. Điều này bắt nguồn sâu xa từ nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, nơi con người nhạy cảm với biến đổi môi trường và có xu hướng tư duy gián tiếp, ôn hòa, hòa hợp với tự nhiên.
3. Tính phổ quát của Lược đồ Hành trình (SOURCE-PATH-GOAL): Miền nguồn "HÀNH TRÌNH" chiếm tỷ lệ cao và đồng đều ở cả hai ngôn ngữ (Tiếng Việt: 295 lượt - 25,0%; Tiếng Anh: 321 lượt - 34,0%). Cả hai cộng đồng văn hóa đều ý niệm hóa tiến trình chính trị như một chuyến đi dài có điểm xuất phát, lộ trình, chướng ngại vật, ngã rẽ và đích đến.
4. Cơ chế nhân cách hóa tuyệt đối đối với miền đích "QUỐC GIA": Với 2.826 lượt xuất hiện, mô hình "QUỐC GIA LÀ MỘT CON NGƯỜI" chứng minh rằng tư duy chính trị quốc tế bắt buộc phải dựa vào việc gán ghép thuộc tính sinh học, tâm lý, hành vi của con người cho các thực thể địa chính trị trừu tượng (quốc gia láng giềng thân thiện, hành vi hung hăng của một cường quốc, sự trưởng thành trên trường quốc tế).

                      SO SÁNH TỶ LỆ PHẦN TRĂM MIỀN NGUỒN (CHÍNH TRỊ)
         Hành trình (Journey)             Chiến tranh (War)         Nhiệt & Tự nhiên
          ░░ Tiếng Việt (VN)                 ██ Tiếng Anh (EN)

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác thực tính hợp lệ của mô hình tư duy nghiệm thân (embodiment) đồng thời khẳng định vai trò của "bộ lọc văn hóa - ý thức hệ" (cultural-ideological filtering) trong việc định hình tần suất và sự ưa chuộng các mô hình ẩn dụ.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình kết hợp giữa MIP và phân tích đối chiếu song ngữ, cung cấp khung thao tác mẫu cho các nghiên cứu ngữ liệu học tiếp theo.
• Về mặt thực tiễn truyền thông & dịch thuật: Giúp các dịch giả, nhà báo quốc tế hiểu rõ cơ chế chuyển dịch ẩn dụ, tránh việc chuyển dịch cơ học từng từ (word-for-word) gây biến dạng ý niệm; hỗ trợ biên tập viên báo chí đối ngoại lựa chọn các biểu thức ẩn dụ phù hợp với văn hóa tiếp nhận của độc giả phương Tây hoặc phương Đông.
• Về hoạch định chính sách đối ngoại: Cung cấp cơ sở khoa học để các nhà ngoại giao giải mã thông điệp ẩn ý trong phát ngôn của các chính khách quốc tế, từ đó nâng cao năng lực đàm phán và truyền thông chính sách ra thế giới.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả đột phá, luận án thẳng thắn ghi nhận một số giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn nguồn ngữ liệu: Ngữ liệu khảo sát mới tập trung vào 02 tờ báo đại diện (Báo Nhân Dân điện tử và The New York Times), chưa bao quát toàn diện các kênh truyền thông tư nhân, mạng xã hội hay diễn văn truyền hình.
• Khung thời gian: Dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2016–2019, phản ánh các sự kiện chính trị mang tính thời điểm (nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, các biến động địa chính trị khu vực).
• Phạm vi miền đích: Luận án mới khu biệt vào 02 miền đích lớn là "Chính trị" và "Quốc gia", chưa khảo sát sâu các miền đích nhánh như "Lãnh đạo", "Kinh tế chính trị", hay "Trật tự thế giới".

Định hướng nghiên cứu tương lai:

1. Mở rộng sang nghiên cứu Ẩn dụ đa phương thức (Multimodal Metaphor) kết hợp giữa văn bản, hình ảnh biếm họa chính trị và video bình luận.
2. Ứng dụng công nghệ Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) và Trí tuệ nhân tạo (AI/LLMs) để tự động hóa quy trình nhận diện ẩn dụ trên kho ngữ liệu lớn (Big Corpus) hàng triệu từ.
3. Khảo sát biến thiên lịch sử của ẩn dụ chính trị qua các giai đoạn chuyển biến thể chế khác nhau (Diachronic Metaphor Analysis).
4. Mở rộng so sánh đối chiếu đa ngữ (Việt - Anh - Trung - Pháp) nhằm kiểm chứng tính phổ quát văn hóa ở quy mô toàn cầu.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động lan tỏa sâu rộng:

• Tác động học thuật: Dự kiến trở thành tài liệu tham khảo then chốt trong các chương trình đào tạo sau đại học ngành Ngôn ngữ học, Ngôn ngữ Anh, Báo chí truyền thông và Quan hệ quốc tế tại Việt Nam; có khả năng trích dẫn cao trên các tạp chí chuyên ngành thuộc danh mục Scopus/ISI.
• Chuyển đổi ngành truyền thông đối ngoại: Cung cấp cẩm nang phân tích diễn ngôn thực chiến cho Thông tấn xã Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV), Báo Nhân Dân, Bộ Ngoại giao trong việc tối ưu hóa hiệu quả thông tin đối ngoại.
• Lợi ích xã hội và hội nhập quốc tế: Nâng cao năng lực thấu cảm liên văn hóa (intercultural empathy) của công chúng và giới học thuật, hỗ trợ đắc lực cho tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng của đất nước.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học giả: Tiếp cận một khung phân tích phương pháp luận chuẩn mực, hệ thống hóa toàn diện các khái niệm ngôn ngữ học tri nhận và quy trình MIP.
• Nhà báo & Biên tập viên quốc tế: Nắm vững cấu trúc tri nhận đằng sau các thuật ngữ chính trị, từ đó nâng cao kỹ năng viết bài bình luận sắc sảo, đúng tầm văn hóa.
• Biên - Phiên dịch viên cao cấp: Nâng cao năng lực chuyển dịch tương đương ý niệm (conceptual equivalence) thay vì chuyển dịch từ vựng bề mặt trong các sự kiện ngoại giao cấp cao.
• Chuyên gia quan hệ quốc tế & Nhà ngoại giao: Nắm bắt chính xác ẩn ý, lập trường và thái độ của đối tác thông qua lăng kính giải mã ẩn dụ diễn ngôn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng Lý thuyết Ẩn dụ ý niệm (Lakoff & Johnson, 1980) và Lý thuyết Tri nhận văn hóa (Kövecses, 2010) bằng việc chứng minh cơ chế tương tác hai chiều giữa trải nghiệm nghiệm thân mang tính phổ quát và hệ giá trị văn hóa - ý thức hệ mang tính đặc thù trong thể loại diễn ngôn bình luận chính trị đối ngoại song ngữ.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm? Khác với các nghiên cứu định tính thuần túy trước đây tại Việt Nam (Nguyễn Thị Như Ngọc, 2015; Nguyễn Tiến Dũng, 2019), luận án chuẩn hóa quy trình nhận diện ẩn dụ MIP 4 bước của Pragglejaz Group (2007) trên một khối ngữ liệu cân bằng quy mô lớn (720 bài báo, 4.971 biểu thức ẩn dụ), kết hợp định lượng thống kê với phân tích diễn ngôn ngữ dụng.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Sự phân hóa đối lập cực đoan ở miền nguồn "NHIỆT" và "HIỆN TƯỢNG THỜI TIẾT/TỰ NHIÊN" giữa hai ngôn ngữ (Tiếng Việt chiếm 43,0% tổng lượng ẩn dụ miền Chính trị; trong khi Tiếng Anh chỉ chiếm 11,7%). Điều này chứng minh sự chi phối áp đảo của tư duy nông nghiệp trực cảm phương Đông đối lập với tư duy duy lý cơ giới phương Tây.

4. Luận án có cung cấp giao thức tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Toàn bộ tiêu chí chọn mẫu (nguồn báo, khung thời gian 01/06/2016 – 30/06/2019), quy trình 4 bước MIP, bảng mã hóa dụ dẫn và ma trận ánh xạ miền nguồn - miền đích đều được mô tả chi tiết, minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lập và kiểm chứng kết quả trên các tập ngữ liệu khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới mở ra từ luận án là gì? Thiết lập hệ thống tự động nhận diện và phân tích ẩn dụ chính trị bằng AI/NLP trên ngữ liệu báo chí tiếng Việt quy mô lớn (Big Data); phát triển phân ngành Phân tích Diễn ngôn Tri nhận Phê phán (Critical Cognitive Discourse Analysis - CCDA) tại Việt Nam.

Kết luận

Luận án của tác giả Hồ Thị Thoa khẳng định 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về Ngôn ngữ học tri nhận, Ẩn dụ ý niệm và Diễn ngôn chính trị trong bức tranh đối chiếu Anh - Việt.
2. Lượng hóa chi tiết cấu trúc tri nhận của 4.971 biểu thức ẩn dụ cấu trúc qua 720 văn bản đối đẳng thuộc Báo Nhân Dân điện tử và The New York Times.
3. Làm sáng tỏ cơ chế ánh xạ đa tầng, tính bộ phận (highlighting/hiding) và tính tầng bậc của các mô hình ẩn dụ có miền đích "Chính trị" và "Quốc gia".
4. Giải mã sâu sắc nguyên nhân văn hóa - ý thức hệ dẫn tới sự tương đồng và dị biệt trong việc lựa chọn các miền nguồn (Chiến tranh, Hành trình, Nhiệt độ, Xây dựng, Tự nhiên) giữa hai cộng đồng ngôn ngữ.
5. Thiết lập giao thức nghiên cứu mẫu mực kết hợp giữa quy trình MIP và phân tích đối chiếu song ngữ, mở ra 03 hướng nghiên cứu mới về ẩn dụ đa phương thức, phân tích diễn ngôn tri nhận phê phán và xử lý ngôn ngữ tự nhiên ứng dụng.

Công trình không chỉ củng cố vững chắc hệ hình ngôn ngữ học tri nhận tại Việt Nam mà còn là cầu nối liên ngành xuất sắc giữa ngôn ngữ học, truyền thông báo chí và khoa học chính trị quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, 3 chƣơng và phần kết luận: Chƣơng 1: Trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án. Dựa trên những nghiên cứu đi trƣớc, luận án xác lập khung lý thuyết nghiên cứu ẩn dụ cấu trúc trong tiếng Việt và tiếng Anh làm cơ sở cho việc phân tích ADCT trong DNCT ở chƣơng 2 và 3. Chƣơng 2: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Chính trị‖ trong diễn ngôn chính trị tiếng Anh và tiếng Việt, tập trung phân tích các ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Chính trị‖, đồng thời đƣa ra các biểu thức ẩn dụ cấu trúc phổ biến trong DNCT tiếng Việt và tiếng Anh. Chƣơng 3: Đối chiếu ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Quốc gia‖ trong diễn ngôn chính trị tiếng Việt và tiếng Anh, tập trung nghiên cứu những nội dung liên quan đến những ẩn dụ cấu trúc có miền đích ―Quốc gia‖, đồng thời đƣa ra các biểu thức ẩn dụ cấu trúc phổ biến trong DNCT tiếng Việt và tiếng Anh.

Phần kết luận: tóm tắt các kết quả của luận án và đề xuất hƣớng nghiên cứu tiếp sau. 6 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm 1.1 Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng truyền thống * Các nghiên cứu ở ngoài nước Trong giai đoạn tiền tri nhận, ẩn dụ đƣợc hiểu là một sự so sánh ngầm giữa hai sự vật, hiện tƣợng.

Xét về mặt định nghĩa, theo từ điển Dictionary of Language Teaching & Applied Linguistics (Richards và cộng sự, 1992) ẩn dụ mô tả một sự vật, hiện tƣợng bằng cách nói đến một sự vật hiện tƣợng khác có thể đem ra so sánh với nó. Theo từ điển Oxford Advance Learner‘s Dictionary (Hobby, 2005), ẩn dụ là hiện tƣợng một từ ngữ đƣợc dùng để mô tả, sự vật hiện tƣợng theo một cách khác so với các dùng thông thƣờng của nó, nhằm cho thấy những đặc điểm tƣơng đồng hoặc liên kết về ý nghĩa của hai sự vật hiện tƣợng, từ đó nhấn mạnh sự mô tả độc đáo riêng biệt của biểu thức ẩn dụ. Bên cạnh những định nghĩa theo các từ điển kể trên thì trên thế giới, các nhà nghiên cứu đã có những công trình nghiên cứu về ẩn dụ khác. Theo nhận xét của Al-Zoubi, Al-Ali và Al-Hasnawi (2006), ẩn dụ là hiện tƣợng ngôn ngữ phổ biến xuất hiện trong nhiều ngôn ngữ khác nhau và thể hiện ở nhiều cấp độ về mặt ngôn ngữ.

Lý do cho sự phổ biến này đƣợc các tác giả giải thích là nhờ việc ẩn dụ có khả năng linh hoạt trong biểu thị ý nghĩa, đơn giản hóa các ý niệm, định nghĩa mang tính trừu tƣợng cao [95]. Theo Charteris-Black (2004), bên cạnh những nhận định của Al-Zoubi, Al-Ali và Al-Hasnawi, ông còn nhấn mạnh rằng hiệu quả của ngôn ngữ và giao tiếp đƣợc nhấn mạnh nhờ vào ẩn dụ do có sức nặng thuyết phục đối với lý trí và tình cảm của ngƣời nghe [99]. Có thể thấy rằng việc sử dụng ẩn dụ trong ngôn ngữ hứa hẹn đạt đƣợc hiệu quả tối đa, bởi đó là kết quả của chắt lọc văn hóa đại chúng dựa trên những giá trị văn hóa dân tộc. Ẩn dụ giống nhƣ hình ảnh phản chiếu của nhận thức và hành động 7 của một cộng đồng văn hóa, phản ánh quan điểm và nhận thức của họ đối với thế giới khách quan và đời sống xã hội.

Tuy nhiên với hƣớng nghiên cứu này, nhà nghiên cứu cho rằng ẩn dụ chỉ là vấn đề thuộc về ngôn ngữ và không thuộc các vấn đề về tƣ duy và hành động, thêm vào đó, hƣớng nghiên cứu này cho rằng lối nói ẩn dụ chỉ xuất hiện trong các dạng ngôn ngữ đặc biệt, ví dụ nhƣ trong thi ca và tu từ học (Lakoff (1989)) [126]. Giống với quan điểm của Lakoff, Kövecses (2015) nhận định, tu từ học truyền thống xem xét ẩn dụ dƣới góc độ là một đặc điểm của từ ngữ, đƣợc xuất hiện với mục đích nghệ thuật và không thƣờng xuyên xuất hiện trong giao tiếp hàng ngày [124]. Chính vì lý do này, ẩn dụ đƣợc hiểu là cách nói bóng bẩy xuất phát từ nhu cầu biểu đạt những khái niệm hoặc những ý nghĩa mà ngôn ngữ theo lối thông thƣờng khó biểu đạt. Dựa trên những phân tích trên thì ẩn dụ theo hƣớng nghiên cứu truyền thống là cách nói bóng bẩy với mục đích nghệ thuật bởi ẩn dụ dựa trên khái niệm tƣơng đồng hoặc so sánh giữa việc biểu thị nghĩa hình ảnh của hai sự vật hiện tƣợng.

Chính sự tƣơng đồng này cho phép giải thích sự vật hiện tƣợng theo lối ẩn dụ. * Các nghiên cứu trong nước Theo quan điểm truyền thống, ở Việt Nam, nhiều nhà ngôn ngữ học định nghĩa ẩn dụ dựa trên cơ sở là sự tƣơng đồng. Nguyễn Thiện Giáp (2011) có quan điểm tƣơng tự: ―Ẩn dụ là sự chuyển đổi tên gọi dựa vào sự giống nhau giữa các sự vật hoặc hiện tƣợng đƣợc so sánh với nhau‖ [17]. Từ những năm 1990 cách tiếp cận tri nhận trong nghiên cứu ngôn ngữ đã bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam.

Năm 1990, Nguyễn Lai nghiên cứu Từ chỉ hướng vận động trong tiếng Việt, phân tích sự phát triển của ngữ nghĩa dựa trên những trải nghiệm của tâm lý và vật lý của các từ chỉ hƣớng ra-vào, lên-xuống, đến-tới, lại- qua, sang-về. Công trình này không dùng thuật ngữ ―ngôn ngữ học tri nhận‖, tuy nhiên theo các nhà nghiên cứu đây là công trình mang màu sắc tri nhận đầu tiên, mở ra hƣớng nghiên cứu mới cho các nhà ngôn ngữ học ở Việt Nam [44]. Năm 2002, tác giả Nguyễn Đức Tồn đã bƣớc đầu sử dụng thuật ngữ tri giác khi bàn đến ẩn dụ 8 dƣới lăng kính là một kiểu ―tƣ duy phạm trù‖. Đặc biệt, Trần Văn Cơ (2009) với chuyên khảo Khảo luận ẩn dụ tri nhận đã tổng thuật hai công trình kinh điển của Lakoff và Johnson là ―Metaphors We Live by và Women, Fire and the Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind‖ một cách toàn diện, hệ thống các vấn đề cốt lõi về ẩn dụ ý niệm, các khái niệm then chốt đƣợc phân tích, diễn giải tỉ mỉ bằng ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam, mở ra hƣớng đi mới cho các nghiên cứu sau này [6].

Tóm lại với hƣớng nghiên cứu truyền thống thì ẩn dụ chỉ đƣợc xem xét nhƣ một hiện tƣợng chuyển nghĩa của từ, có thể chỉ là hiện tƣợng lời nói (ẩn dụ tu từ) hoặc hiện tƣợng ngôn ngữ (ẩn dụ từ vựng) chứ chƣa đƣợc coi là một phƣơng thức tƣ duy nhƣ ngôn ngữ học tri nhận quan niệm sau này. Phần tiếp theo chúng tôi sẽ trình bày riêng về nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ học tri nhận. Nghiên cứu ẩn dụ theo hướng ngôn ngữ học tri nhận * Các nghiên cứu ở ngoài nước Ngôn ngữ học tri nhận ra đời dẫn đến những thay đổi khi nghiên cứu về ẩn dụ. Dẫn đầu trong nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ tri nhận bắt đầu từ những năm 1980 với những công trình nghiên cứu của những nhà khoa học thế giới nhƣ G.

Grady… Nghiên cứu điển hình nhất và đƣợc coi là thành công nhất đối với nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ tri nhận là công trình ―Metaphors We Live By‖ của G. Trong công trình này, Lakoff và Johnson bắt đầu phát triển các khái niệm mới về ẩn dụ ý niệm và bắt đầu liên kết ẩn dụ trong nghiên cứu ngôn ngữ tới những ngành khoa học khác. Lakoff và Johnson cho rằng, ẩn dụ là một quá trình liên quan đến nhận thức hơn là một quá trình ngôn ngữ. Dƣới góc nhìn của ngôn ngữ học tri nhận, ẩn dụ là một phƣơng thức truyền đạt (công cụ) để ý niệm hóa các khái niệm trừu tƣợng hoặc tƣ duy về sự vật; ―hệ thống ý niệm thông thƣờng của chúng ta, dựa vào đó chúng ta vừa suy nghĩ, vừa hành động, về cơ bản mang bản chất ẩn dụ‖.

Ban đầu, xu hƣớng nghiên cứu ẩn dụ theo hƣớng ngôn ngữ tri nhận dựa vào trải nghiệm, tuy nhiên xu hƣớng này đã có những phát triển mới về sau. Lakoff 9 và Johnson cho rằng những ẩn dụ cảm xúc xuất hiện trong ngôn ngữ và xuất phát từ cơ sở văn hóa và sinh học của con ngƣời [130]. Dựa trên nền tảng về ngôn ngữ học tri nhận, Lakoff (1993) tiếp tục phát triển các khái niệm về ẩn dụ, ông phát triển tƣ tƣởng về sự liên hệ giữa quá trình tạo lập hệ thống ý niệm của con ngƣời, cấu trúc của ngôn ngữ tự nhiên và vai trò của ẩn dụ để xây dựng học thuyết về ―tƣ duy nghiệm thân‖ (embodied mind). Học thuyết này nghiên cứu sự liên hệ và phụ thuộc giữa năng lực nhận thức và tƣ duy đến thế giới quan trong đó liên kết với khía cạnh sinh học của con ngƣời: đặc điểm não bộ và cơ thể ngƣời [127].

Việc ứng dụng những thành tựu của các lĩnh vực khoa học khác vào nghiên cứu ẩn dụ đã tạo tiền đề cho việc ứng dụng lý thuyết ẩn dụ vào nghiên cứu ẩn dụ ý niệm trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống. Các nghiên cứu cấu trúc của ẩn dụ đã góp phần làm sáng tỏ thêm cách thức con ngƣời tƣ duy ở một số lĩnh vực quan trọng. Xa hơn, đến nghiên cứu của Grady (1997) thì tác giả còn chỉ ra rằng kinh nghiệm hàng ngày, kinh nghiệm cảm giác của con ngƣời là cơ sở đƣa ra các đánh giá chủ quan của nhận thức ngôn ngữ [111, 112]. Về mối quan hệ giữa ẩn dụ trong văn học và trong ngôn ngữ đời thƣờng, Lakoff và Tunner (1989) chứng minh rằng các ẩn dụ văn học đều có cơ sở sâu xa từ các ẩn dụ đời thƣờng và chỉ khi phép ẩn dụ trong thơ ca ổn định thì ẩn dụ đó mới đƣợc tiếp tục sử dụng, nhập vào ngôn ngữ đời thƣờng.

Các ý niệm về đạo đức đƣợc thể hiện một cách rõ ràng trong văn học thông qua các ẩn dụ và thảo luận về ẩn dụ. Qua những thảo luận này những ý niệm hoặc thông điệp đƣợc truyền đạt nhanh và rõ ràng hơn [126]. Trong lĩnh vực pháp luật, chính trị và xã hội, Lakoff và Johnson (1996) đã chứng minh đƣợc rằng: ―Ẩn dụ đóng vai trò then chốt trong kiến tạo thực trạng xã hội và chính trị‖. Trong nghiên cứu của mình, Lakoff và Johnson đã tiến hành nghiên cứu đối tƣợng là thế giới quan của những ngƣời có quan điểm bảo thủ và cấp tiến ở Mỹ.

Ông tiến hành nghiên cứu và xem xét quan điểm về kiểm soát súng đạn, thuế phí, các luật liên quan đến nhân quyền, môi trƣờng và nghệ thuật trong một cấu trúc khung tri nhận nhất định [128].