CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ NGHỊ LUẬN BÁO CHÍ 1.1 Nghị luận báo chí Nghị luận báo chí (hay còn được gọi là chính luận báo chí) là một dạng tác phẩm báo chí trình bày quan điểm của cá nhân, tòa soạn (cơ quan báo chí) về một vấn đề thời sự, chính trị, xã hội mà công chúng đang quan tâm nhằm cung cấp thông tin và định hướng dư luận xã hội. Dạng bài này đã hình thành và phát triển khá lâu trên thế giới cũng như nước ta nhưng tên gọi của nó cho đến nay vẫn chưa được thống nhất. Điều này không có gì lạ, thông thường, thực tiễn văn học cũng như báo chí, sáng tác tác phẩm đi trước rồi sau đó dần dần người ta mới thống nhất tên gọi cho một loại thể nào đó ra đời. Thời gian định danh nhanh hay chậm còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó thành tựu nghiên cứu đóng vai trò quan trọng.
Nửa cuối thế kỷ XX, tác phẩm chính luận báo chí trên báo chí Việt Nam được gọi bằng nhiều thuật ngữ khác nhau. Tác giả xin lược trích một số ý kiến: Năm 1961, Hội Nhà báo Việt Nam đã dùng từ “Ngôn luận báo chí” trong cuốn sách cùng tên để chỉ loại thể này Năm 1975, khi nói chuyện tại tại lớp phóng viên trẻ báo Sài Gòn giải phóng, ông Lưu Quý Kỳ cho rằng: Trong các thể loại chủ yếu của vân văn có: tin tức, ảnh, điều tra, phóng sự và nghị luận (thuật ngữ này đã được dùng từ lâu. Tờ Đông Pháp thời báo ra đời ở Sài Gòn ngày 2/5/1923; đến giữa năm 1927, khi Diệp Văn Kỳ làm Chủ nhiệm, trong “Chương trình 6 điểm” của ông, điểm thứ ba có ghi: “Nghị luận những vấn đề nông thương công nghệ để giúp đồng bang rộng mở tài nguyên, vãn hồi quyền lợi”. Trong cuộc nói chuyện tại trường Tuyên huấn Trung ương năm 1976, đồng chí Hà Đăng, báo Nhân dân đã dùng: Nghị luận trên báo để chỉ loại tác phẩm này.
Trong cuốn Nghề nghiệp và công việc của nhà báo do Hội Nhà báo Việt Nam xuất bản năm 1992 lại gọi loại thể này là “thể loại chính luận”. Mặc dù tồn tại nhiều cách gọi cùng 2 một sự vật, hiện tượng hay một hoạt động tinh thần của con người như trên nhưng phản ánh tình hình nghiên cứu loại thể báo chí ở Việt Nam chưa có những thành tựu đáng kể. Năm 1995, cuốn sách Tác phẩm báo chí, tập 3, xuất bản Giáo dục ấn hành nằm trong hệ thống giáo trình nghiệp vụ báo chí của Phân viện Báo chí và Tuyên truyền (nay là Học viện Báo chí và Tuyên truyền), thuật ngữ “Chính luận báo chí” được dùng lần đầu tiên để gọi tên một trong những loại thể có bài của báo chí. Nó dần dần được dùng không những trên các giảng đường đại học mà còn được dùng ở các lớp bồi dưỡng báo chí, ở trên các phương tiện thông tin đại chúng.
Năm 2000, ông Trần Quang xuất bản cuốn Các thể loại chính luận báo chí. Tháng 4-2004, báo Nhân dân mở lớp bồi dưỡng nghiệp vụ viết loại thể chính luận báo chí. Phát biểu trong lễ khai mạc tại lớp bồi dưỡng nghiệp vụ này, Tiến sĩ Đinh Thế Huynh, Tổng Biên tập báo Nhân dân, có viết bài “Chính luận là nhóm thể loại có sức chiến đấu cao”. (Trần Thế Phiệt: “Về tên gọi của một loại tác phẩm báo chí”, Tạp chí Báo chí và tuyên truyền, số 1, 1995) Mặc dù tồn tại nhiều cách gọi khác nhau nhưng khái niệm Nghị luận báo chí hay Chính luận báo chí đều có đặc điểm là dạng bài báo có sự phân tích, giải thích, trao đổi, bàn luận về một sự kiện, vấn đề.
Thể loại này phản ánh hiện thực bằng phương thức luận bàn, phân tích, lý giải, nhằm giải quyết những vấn đề bằng lý lẽ. Phương thức phản ánh này được các nhà ngôn ngữ học gọi là phong cách chính luận, các nhà nghiên cứu lý luận văn học gọi là những “tác phẩm chính luận”. Và trong văn học, người ta đã đưa thêm một loại thể mới là: “Chính luận nghệ thuật” vào “gia đình” các loại thể văn học bên cạnh, như: loại thể trữ tình, tự sự, kịch và ký. Nghị luận báo chí là thể loại tác phẩm báo chí phân tích, bình luận các vấn đề chính trị, xã hội đương thời.
Dạng bài này gồm 3 nhóm tác phẩm chính là Bình luận, xã luận vằ chuyên luận. Nội dung các tác phẩm thuộc nhóm nghị luận báo chí phản ánh các vấn đề được công chúng quan tâm, nhằm định hướng dư luận xã hội và thể hiện quan điểm, lập trường của cơ quan báo chí về các vấn đề thời sự.2 Nghị luận báo chí trong hệ thống loại thể báo chí Lý luận về loại thể báo chí ở nước ta được hình thành cùng với sự hình thành và phát triển của các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng báo chí. Manh nha cho những hiểu biết về thể loại tác phẩm phải kể đến hai tập Giáo trình nghiệp vụ báo chí của Trường Tuyên huấn Trung ương, lưu hành nội bộ từ năm 1977 – 1978. Đây là những đề cương bài ginagr và bài giảng về Công tác bình luận trên báo và một số thể bài phản ánh trên báo.
Và cuốn Tác phẩm báo chí (tập 1) đã đưa ra khái niệm về loại thể tác phẩm báo chí, tính quy luật trong sự hình thành, phát triển và một số vấn đề có tính phương pháp luận trong việc phân chia thể loại tác phẩm báo chí. Trên cơ sở đó, các tác giả phân chia tác phẩm báo chí thành ba loại: “Loại tác phẩm thông tấn có các thể loại: tin, tường thuật, phỏng vấn bài báo, ghi nhanh, điều tra, phóng sự”; “loại tác phẩm chính luận bao gồm các thể loại bình luận, xã luận và chuyên luận”; “loại tác phẩm chính luận nghệ thuật bao gồm các thể bút ký, ký sự, nhật ký phóng viên, tiểu phẩm”. Đến năm 2007, trong cuốn Những vấn đề của báo chí hiện đại cho rằng, hệ thống thể loại báo chí ở nước ta gồm ba nhóm sau: “Nhóm các thể loại thông tin báo chí” có tin, bài thông tấn, tường thuật, điều tra, ghi nhanh, phỏng vấn sự kiện, phóng sự sự kiện. “Nhóm các thể loại chính luận báo chí” có bình luận, xã luận, điều tra, bài phê bình, phỏng vấn vấn đề.
“Nhóm các thể loại tài liệu - nghệ thuật” có phóng sự, phỏng vấn chân dung, ký chân dung, ký chính luận, thư phóng viên, sổ tay phóng viên, nhật ký phóng viên. Với mục đích xác định vị trí của loại thể tác phẩm chính luận trong hệ thống loại thể báo chí, đồng thời bày tỏ quan điểm của tác giả về vấn đề đạng được tranh luận, tác giả Trần Thế Phiệt trong cuốn Chính luận báo chí đã tổng hợp hệ thống loại thể báo chí thành 4 cấp độ loại hình – loại thể - thể loại – dạng: Cấp độ 1 là cấp độ Loại hình (hình). Nó tồn tại bên cạnh các loại hình khác như văn học, nghệ thuật, triết học, sử học. Báo chí hiện nay đang tồn tại 4 loại hình chính: báo in, báo nói, báo hình và báo mạng điện tử.
4 Cấp độ 2 là cấp độ Loại thể (loại). Khái niệm này đồng nhất với cách phân loại tác phẩm báo chí với 3 nhóm: loại thể thông tấn báo chí, loại thể chính luận báo chí và loại thể thông tấn – nghệ thuật. Ở cấp độ 2, loại thể tác phẩm có những đặc điểm khái quát như sau: - Tác phẩm thông tấn: + Đối tượng phản ánh là các sự kiện, hiện tượng, vấn đề thời sự nóng hổi, có ý nghĩa xã hội; đáp ứng nhu cầu thông tin nhanh, khách quan mà dư luận xã hội quan tâm. Thông tin trong loại thể tác phẩm này cung cấp những số liệu thể hiện quy mô, tính chất, ý nghĩa và mối quan hệ của các sự kiện, hiện tượng, vấn đề trên cơ sở quan sát trực tiếp của nhà báo.
+ Mục đích thông tin là cung cấp cho công chúng những thông tin mới nhất về các sự kiện, hiện tượng, vấn đề phong phú đang xảy ra hằng ngày, hằng giờ. Nó giúp cho con người hình dung được diện mạo chung của thế giới xung quanh mình, làm cơ sở cho việc xác định, lựa chọn kịp thời tính chất, phương hướng, cách thức cho các hành vi xã hội. + Ngôn ngữ trình bày là ngôn ngữ mô tả, tường thuật. Ngôn ngữ trong loại tác phẩm này mang tính chất sự kiện, phản ánh khách quan, trực tiếp những gì đang xảy ra.
Ngôn ngữ đó phải ngắn gọn, mạch lạc, dễ hiểu. Kết cấu loại tác phẩm này thường năng động nhằm mục đích phản ánh rõ nhất, nhanh nhất, đem lại những nhận biết đầu tiên về sự kiện khách quan. - Các tác phẩm chính luận báo chí: + Đối tượng phản ánh là các sự kiện, hiện tượng, vấn đề mà xã hội quan tâm muốn nhận thức về mối quan hệ phức tạp, tính chất, quy luật, nguyên nhân cũng như xu hướng vận động của chúng. Chất lượng thông tin ở loại thể này chủ yếu là những phán đoán khái quát dựa trên cơ sở phân tích, lý giải toàn diện các mối quan hệ bên trong và bên ngoài của sự kiện, hiện tượng, vấn đề mà bài viết đề cập.
+ Mục đích thông tin là giúp cho công chúng nhận thức một cách hợp lý về tính chất, bản chất sự kiện, hiện tượng, vấn đề thời sự. Trên cơ sở đó, nó tạo điều kiện hình thành trong công chúng một phương pháp ứng xử đúng đắn, chỉ đạo cho những hành động thực tiễn phù hợp với sự vận động, phát triển của xã hội. 5 + Ngôn ngữ ở loại tác phẩm chính luận mang đậm tính lôgíc. Kết cấu tác phẩm thường được hình thành theo các quy luật của tư duy, liên kết chặt chẽ, giàu sức thuyết phục.
- Loại thể thông tấn nghệ thuật (ký báo chí) Quan điểm về loại thể này còn nhiều tồn tại bất động nhưng cũng có thể nêu một số đặc điểm chung như sau: + Nội dung các tác phẩm thông tấn nghệ thuật là sự kiện, vấn đề khách quan tồn tại trong thực tiễn mang tính thời sự, hay quan hệ chặt chẽ với sự chủ lựu có. nghĩa chính trị hoặc giáo dục, hướng dẫn suy nghĩ hàng. vi của con người. Chất lượng thông tin ở loại thể này là sự thống nhất giữa nhận thức, phán đoán khách quan với nhận thức thẩm mỹ chủ quan của người viết về những sự kiện, hiện tượng, vấn đề hiện thực cuộc sống đang diễn ra.
+ Mục đích của loại thể này là cung cấp cho công chúng về các sự kiện, hiện tượng, vấn đề đang xảy ra một cách toàn diện hơn trong các mối quan hệ với giá trị thẩm mỹ.