Năng Lực Cạnh Tranh và Mức Độ Ổn Định của Các Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam trong Bối Cảnh CPTPP

Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, đặc biệt là thông qua… 258 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh · 2020.

• Tác giả: Phạm Thủy Tú
• Người hướng dẫn: PGS. Đoàn Thanh Hà
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Năng Lực Cạnh Tranh và Ổn Định của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam trong Bối Cảnh CPTPP
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• TÓM TẮT LUẬN ÁN
• SUMMARY OF THESIS
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Sự cần thiết của nghiên cứu
• 1.1.1. Bối cảnh nghiên cứu
• 1.1.2. Tổng quan nghiên cứu
• 1.1.3. Khe hở nghiên cứu
• 1.1.4. Sự cần thiết nghiên cứu về năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong bối cảnh hội nhập CPTPP
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu
• 1.4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 1.5. Đóng góp của luận án
• 1.6. Kết cấu của luận án
• 1.7. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 2.1. Một số khái niệm liên quan đến nghiên cứu
• 2.1.1. Khái niệm hội nhập quốc tế trong lĩnh vực ngân hàng
• 2.1.2. Khái niệm tự do hóa tài chính
• 2.1.3. Khái niệm cạnh tranh và năng lực cạnh tranh
• 2.1.4. Khái niệm ổn định ngân hàng
• 2.2. Lý thuyết tự do hóa tài chính trong hội nhập quốc tế về ngân hàng
• 2.3. Lý thuyết liên quan đến năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại trong bối cảnh hội nhập
• 2.4. Lý thuyết về mức độ ổn định ngân hàng thương mại
• 2.5. Cơ sở lý thuyết về tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng
• 2.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng
• 2.7. Phương pháp xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP
• 2.8. Các bằng chứng thực nghiệm có liên quan đến nghiên cứu
• 2.8.1. Các nghiên cứu về năng lực cạnh tranh của ngân hàng thương mại
• 2.8.2. Các nghiên cứu về mức độ ổn định của ngân hàng thương mại
• 2.8.3. Các nghiên cứu về tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng thương mại
• 2.8.4. Các nghiên cứu về hiệu ứng từ sự hiện diện của ngân hàng nước ngoài đến các ngân hàng thương mại nội địa
• 2.8.5. Các nghiên cứu về tác động của CPTPP đến ngành ngân hàng
• 2.9. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.1. Phương pháp nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Phương pháp nghiên cứu định lượng
• 3.3. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng hoạt động của ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018
• 4.1.1. Vốn và tài sản
• 4.1.2. Hệ số an toàn vốn (CAR)
• 4.1.3. Huy động vốn và cho vay
• 4.1.4. Hiệu quả hoạt động kinh doanh
• 4.1.5. Vấn đề an toàn thanh khoản
• 4.1.6. Vấn đề nợ xấu
• 4.1.7. Một số yếu tố khác
• 4.2. Một số kết quả hoạt động ngân hàng trong khối CPTPP giai đoạn 2010 - 2018
• 4.2.1. Năng lực tài chính
• 4.2.2. Các chỉ tiêu đánh giá khả năng sinh lời
• 4.2.3. Mức độ phát triển và đóng góp của ngành ngân hàng đối với nền kinh tế
• 4.2.4. Mạng lưới hoạt động
• 4.3. Kết quả nghiên cứu thực nghiệm
• 4.3.1. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.2. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.3.3. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy tác động của cạnh tranh đến ổn định ngân hàng của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 4.4. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.4.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu tổng quan
• 4.4.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu thực nghiệm
• 4.5. Điểm mạnh, điểm yếu, triển vọng và thách thức đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam khi hội nhập CPTPP
• 4.5.1. Những điểm mạnh các ngân hàng thương mại Việt Nam trong khối CPTPP
• 4.5.2. Những yếu điểm của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong khối CPTPP
• 4.5.3. Cơ hội gia tăng năng lực cạnh tranh và tăng cường ổn định cho các ngân hàng thương mại Việt Nam khi gia nhập CPTPP
• 4.5.4. Những thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong việc gia tăng vị thế cạnh tranh và ổn định ngân hàng khi gia nhập CPTPP
• 4.6. KẾT LUẬN CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. Kết quả nghiên cứu chính của luận án
• 5.2. Hàm ý chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và tăng cường ổn định tài chính của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh hội nhập CPTPP
• 5.2.1. Nâng cao năng lực tài chính
• 5.2.2. Có chiến lược cạnh tranh hiệu quả tại các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 5.2.3. Mở rộng đầu tư, phát triển dịch vụ ngân hàng đến khách hàng
• 5.2.4. Mở rộng thị trường ra ngoài nước
• 5.2.5. Kịp thời ứng phó với những biến động từ nền kinh tế vĩ mô trong khối CPTPP
• 5.2.6. Nâng cao năng lực quản lý điều hành và phát triển nguồn nhân lực
• 5.2.7. Xây dựng hành lang pháp lý theo chuẩn mực quốc tế
• 5.3. Những hạn chế và hướng phát triển
• 5.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC NGHIÊN CỨU
• PHỤ LỤC 3
• PHỤ LỤC 4
• PHỤ LỤC 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Năng Lực Cạnh Tranh Ngân Hàng Trong CPTPP 50 60

Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, đặc biệt là thông qua Hiệp định CPTPP, việc nghiên cứu về năng lực cạnh tranh ngân hàng trở nên vô cùng cấp thiết. Hiệp định CPTPP mang đến những cơ hội lớn nhưng cũng đặt ra không ít thách thức đối với các Ngân hàng Thương mại Việt Nam (NHTM VN). Để tận dụng tối đa lợi ích và giảm thiểu rủi ro, các NHTM VN cần phải đánh giá đúng thực trạng, xác định rõ điểm mạnh, điểm yếu, từ đó xây dựng chiến lược nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo ổn định tài chính. Việc nghiên cứu này không chỉ giúp các NHTM VN phát triển bền vững mà còn góp phần vào sự phát triển chung của nền kinh tế Việt Nam. Theo tổng hợp từ (Trung tâm WTO và Hội nhập, 2020), Việt Nam có thể được xem là một trong những nước có số lượng FTA được ký kết nhiều nhất thế giới, với 16 FTA.

1.1. Bối Cảnh Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế và Tác Động CPTPP

Hội nhập kinh tế quốc tế, đặc biệt là thông qua các Hiệp định thương mại tự do (FTA) như CPTPP, đã trở thành xu hướng tất yếu. CPTPP không chỉ mở ra cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn mà còn thúc đẩy các NHTM VN phải cải thiện hiệu quả hoạt động ngâng hàng, nâng cao khả năng sinh lời ngân hàng và đáp ứng các chuẩn mực quốc tế về ngân hàng. Tuy nhiên, sự cạnh tranh gay gắt từ các tổ chức tài chính quốc tế (WB, IMF, ADB) cũng là một thách thức lớn. Các NHTM VN cần thích ứng để phát triển.

1.2. Tầm Quan Trọng của Năng Lực Cạnh Tranh và Ổn Định Ngân Hàng

Năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng là hai yếu tố then chốt quyết định sự thành công của các NHTM VN trong bối cảnh CPTPP. Năng lực cạnh tranh giúp NHTM VN thu hút khách hàng, mở rộng thị phần và gia tăng lợi nhuận. Ổn định tài chính ngân hàng đảm bảo sự an toàn, bền vững của hệ thống ngân hàng, góp phần vào sự ổn định kinh tế vĩ mô. Việc nghiên cứu này giúp xác định phương hướng và giải pháp để nâng cao cả hai yếu tố này.

1.3. Mục Tiêu và Câu Hỏi Nghiên Cứu Của Đề Tài

Mục tiêu của đề tài là đánh giá thực trạng năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các NHTM VN trong bối cảnh CPTPP, so sánh với các nước thành viên khác, đo lường tác động của các yếu tố vĩ mô và vi mô. Các câu hỏi nghiên cứu tập trung vào việc xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức, và đề xuất các giải pháp để gia tăng năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng.

II. Thách Thức CPTPP Đối Với Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam 50 60

Hiệp định CPTPP tạo ra môi trường cạnh tranh khốc liệt hơn cho các Ngân hàng Thương mại Việt Nam. Các ngân hàng nước ngoài với tiềm lực tài chính mạnh mẽ và kinh nghiệm quản lý hiện đại sẽ tăng cường sự hiện diện tại thị trường Việt Nam, gây áp lực lên thị phần ngân hàng và hiệu quả hoạt động. Bên cạnh đó, các NHTM VN còn phải đối mặt với những thách thức về quản trị rủi ro ngân hàng, công nghệ ngân hàng, và phát triển sản phẩm dịch vụ ngân hàng để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng. Các NHTM VN cần thích ứng để phát triển.

2.1. Áp Lực Cạnh Tranh Từ Các Ngân Hàng Nước Ngoài

Sự gia nhập của các ngân hàng nước ngoài vào thị trường Việt Nam theo CPTPP tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với các NHTM VN. Các ngân hàng nước ngoài có lợi thế về vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý, và mạng lưới quốc tế. Điều này đòi hỏi các NHTM VN phải nỗ lực cải thiện năng lực cạnh tranh, nâng cao hiệu quả hoạt động, và đổi mới sản phẩm dịch vụ để giữ vững thị phần.

2.2. Yêu Cầu Nâng Cao Quản Trị Rủi Ro và Tuân Thủ Chuẩn Mực Quốc Tế

CPTPP yêu cầu các NHTM VN phải tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về ngân hàng, đặc biệt là trong lĩnh vực quản trị rủi ro ngân hàng. Các NHTM VN cần phải tăng cường năng lực quản lý rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro hoạt động, và rủi ro thị trường. Việc tuân thủ các chuẩn mực quốc tế không chỉ giúp NHTM VN hoạt động an toàn, hiệu quả mà còn nâng cao uy tín trên thị trường quốc tế.

2.3. Sự Thay Đổi Nhu Cầu Khách Hàng và Yêu Cầu Đổi Mới Sản Phẩm

CPTPP làm thay đổi nhu cầu và kỳ vọng của khách hàng đối với các dịch vụ ngân hàng. Khách hàng ngày càng đòi hỏi các sản phẩm dịch vụ ngân hàng đa dạng, tiện lợi, và có tính cá nhân hóa cao. Điều này đòi hỏi các NHTM VN phải liên tục đổi mới sản phẩm dịch vụ, ứng dụng công nghệ ngân hàng, và nâng cao chất lượng dịch vụ khách hàng để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường.

III. Giải Pháp Tăng Năng Lực Cạnh Tranh Cho Ngân Hàng Việt 50 60

Để đối phó với những thách thức và tận dụng cơ hội từ CPTPP, các Ngân hàng Thương mại Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Các giải pháp này tập trung vào việc nâng cao năng lực tài chính, đổi mới công nghệ ngân hàng, phát triển sản phẩm dịch vụ ngân hàng đáp ứng nhu cầu thị trường, tăng cường quản trị rủi ro ngân hàng, và xây dựng đội ngũ nhân sự chất lượng cao. Ngoài ra, các NHTM VN cần chủ động hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế (WB, IMF, ADB) để học hỏi kinh nghiệm và tiếp cận nguồn vốn ưu đãi.

3.1. Nâng Cao Năng Lực Tài Chính và Quản Lý Vốn Hiệu Quả

Nâng cao năng lực tài chính là yếu tố then chốt để các NHTM VN tăng cường năng lực cạnh tranh. Các NHTM VN cần tập trung vào việc tăng vốn chủ sở hữu, cải thiện khả năng sinh lời, và quản lý vốn hiệu quả. Việc tăng vốn có thể được thực hiện thông qua phát hành cổ phiếu, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, hoặc giữ lại lợi nhuận. Quản lý vốn hiệu quả giúp NHTM VN tối ưu hóa việc sử dụng vốn, giảm thiểu rủi ro, và tăng cường ổn định tài chính.

3.2. Đẩy Mạnh Chuyển Đổi Số và Ứng Dụng Công Nghệ Ngân Hàng

Chuyển đổi số ngân hàng là xu hướng tất yếu trong bối cảnh CPTPP. Các NHTM VN cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ ngân hàng vào hoạt động kinh doanh, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động, giảm chi phí, và cải thiện dịch vụ khách hàng. Các công nghệ cần được ưu tiên ứng dụng bao gồm trí tuệ nhân tạo (AI), blockchain, big data, và điện toán đám mây.

3.3. Phát Triển Sản Phẩm Dịch Vụ Ngân Hàng Đa Dạng và Tiện Lợi

Để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của khách hàng, các NHTM VN cần phát triển sản phẩm dịch vụ ngân hàng đa dạng và tiện lợi. Các sản phẩm dịch vụ mới cần được thiết kế dựa trên nhu cầu thực tế của khách hàng, có tính cá nhân hóa cao, và được cung cấp thông qua nhiều kênh khác nhau, bao gồm cả kênh truyền thống và kênh trực tuyến. Các sản phẩm như tài khoản ngân hàng, thẻ tín dụng, vay tín chấp, vay thế chấp, và các dịch vụ thanh toán điện tử nên được cung cấp một cách thuận tiện.

IV. Nâng Cao Ổn Định Tài Chính Ngân Hàng Trong Bối Cảnh CPTPP 50 60

Song song với việc nâng cao năng lực cạnh tranh, các Ngân hàng Thương mại Việt Nam cần đặc biệt chú trọng đến việc tăng cường ổn định tài chính. Điều này bao gồm việc quản lý chặt chẽ rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, và rủi ro hoạt động. Đồng thời, các NHTM VN cần tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về ngân hàng, nâng cao khả năng sinh lời, và đảm bảo đủ vốn để đối phó với các cú sốc từ bên ngoài. Sự ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng có vai trò quan trọng đối với sự phát triển bền vững của nền kinh tế.

4.1. Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng Hiệu Quả và Nâng Cao Chất Lượng Tín Dụng

Rủi ro tín dụng là một trong những rủi ro lớn nhất mà các NHTM VN phải đối mặt. Để quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả, các NHTM VN cần xây dựng hệ thống đánh giá tín dụng chặt chẽ, nâng cao chất lượng thẩm định dự án, và tăng cường giám sát sau cho vay. Việc kiểm soát nợ xấu ngân hàng và tăng trưởng tín dụng cũng là yếu tố quan trọng để đảm bảo ổn định tài chính.

4.2. Đảm Bảo Thanh Khoản và Quản Lý Rủi Ro Thanh Khoản

Thanh khoản ngân hàng là yếu tố quan trọng để đảm bảo hoạt động liên tục và ổn định của hệ thống ngân hàng. Các NHTM VN cần quản lý thanh khoản chặt chẽ, đảm bảo có đủ nguồn vốn để đáp ứng nhu cầu rút tiền của khách hàng và các nghĩa vụ thanh toán khác. Việc đa dạng hóa nguồn vốn, tăng cường quản lý tài sản nợ và tài sản có, và xây dựng kế hoạch ứng phó với khủng hoảng thanh khoản là những biện pháp cần thiết.

4.3. Tuân Thủ Chuẩn Mực Quốc Tế Basel III và ICAAP

Việc tuân thủ các chuẩn mực quốc tế như Basel III và ICAAP giúp các NHTM VN nâng cao năng lực quản trị rủi ro ngân hàng và tăng cường ổn định tài chính. Basel III tập trung vào việc tăng cường vốn, quản lý thanh khoản, và kiểm soát rủi ro hoạt động. ICAAP yêu cầu các NHTM VN phải tự đánh giá rủi ro và xác định mức vốn cần thiết để đối phó với các rủi ro này.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Nghiên Cứu Năng Lực Cạnh Tranh Ngân Hàng 50 60

Các nghiên cứu thực nghiệm về năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong bối cảnh CPTPP cung cấp những bằng chứng quan trọng để các Ngân hàng Thương mại Việt Nam xây dựng chiến lược phát triển phù hợp. Các nghiên cứu này thường sử dụng các phương pháp định lượng như phân tích hồi quy, phân tích dữ liệu bảng, và mô hình hóa kinh tế lượng để đánh giá tác động của các yếu tố vĩ mô và vi mô lên năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng. Kết quả nghiên cứu giúp các NHTM VN xác định được những yếu tố quan trọng cần tập trung cải thiện và những rủi ro cần phòng ngừa.

5.1. Phân Tích SWOT Điểm Mạnh Điểm Yếu Cơ Hội và Thách Thức

Phân tích SWOT (Strengths, Weaknesses, Opportunities, Threats) là công cụ hữu ích để các NHTM VN đánh giá năng lực cạnh tranh và xây dựng chiến lược phát triển. Phân tích SWOT giúp xác định điểm mạnh để phát huy, điểm yếu cần khắc phục, cơ hội cần tận dụng, và thách thức cần đối phó. Kết quả phân tích SWOT cung cấp thông tin quan trọng để các NHTM VN đưa ra các quyết định chiến lược phù hợp với bối cảnh CPTPP.

5.2. Mô Hình CAMELS Đánh Giá Sức Khỏe Tài Chính Ngân Hàng

Mô hình CAMELS (Capital adequacy, Asset quality, Management, Earnings, Liquidity, Sensitivity) là công cụ phổ biến để đánh giá sức khỏe tài chính của các NHTM VN. Mô hình CAMELS giúp đánh giá khả năng sinh lời, chất lượng tài sản, quản trị rủi ro ngân hàng, thanh khoản, và mức độ nhạy cảm với các yếu tố thị trường. Kết quả đánh giá CAMELS cung cấp thông tin quan trọng để các nhà quản lý và cơ quan quản lý giám sát hoạt động của các NHTM VN và đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời.

5.3. Phân Tích PESTLE Ảnh Hưởng Môi Trường Kinh Doanh Đến Ngân Hàng

Phân tích PESTLE (Political, Economic, Social, Technological, Legal, Environmental) là công cụ quan trọng để đánh giá ảnh hưởng của môi trường kinh doanh đến hoạt động của các NHTM VN trong bối cảnh CPTPP. Phân tích PESTLE giúp xác định các yếu tố chính trị, kinh tế, xã hội, công nghệ, pháp lý, và môi trường có thể tác động đến năng lực cạnh tranh và ổn định ngân hàng. Kết quả phân tích PESTLE cung cấp thông tin quan trọng để các NHTM VN đưa ra các quyết định chiến lược phù hợp với môi trường kinh doanh.

VI. Kết Luận và Triển Vọng Năng Lực Cạnh Tranh Ngân Hàng 50 60

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đặc biệt là thông qua CPTPP, việc nâng cao năng lực cạnh tranh và đảm bảo ổn định tài chính là yêu cầu cấp thiết đối với các Ngân hàng Thương mại Việt Nam. Các NHTM VN cần chủ động đổi mới, sáng tạo, và ứng dụng công nghệ ngân hàng để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của thị trường. Đồng thời, các NHTM VN cần tăng cường quản trị rủi ro ngân hàng, tuân thủ các chuẩn mực quốc tế về ngân hàng, và xây dựng đội ngũ nhân sự chất lượng cao. Sự phát triển bền vững của các NHTM VN có vai trò quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam.

6.1. Tóm Tắt Các Giải Pháp Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh

Để nâng cao năng lực cạnh tranh, các NHTM VN cần tập trung vào các giải pháp sau: Nâng cao năng lực tài chính, đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển sản phẩm dịch vụ ngân hàng đa dạng và tiện lợi, tăng cường quản trị rủi ro ngân hàng, và xây dựng đội ngũ nhân sự chất lượng cao. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp này sẽ giúp các NHTM VN thích ứng với những thay đổi của thị trường và cạnh tranh hiệu quả với các ngân hàng nước ngoài.

6.2. Triển Vọng Phát Triển và Cơ Hội Cho Ngân Hàng Việt Nam

Thị trường ngân hàng Việt Nam còn nhiều tiềm năng phát triển trong bối cảnh CPTPP. Sự gia tăng của tầng lớp trung lưu, sự phát triển của thương mại điện tử, và sự gia tăng của đầu tư nước ngoài tạo ra nhiều cơ hội cho các NHTM VN. Các NHTM VN có thể tận dụng những cơ hội này để mở rộng thị phần, phát triển sản phẩm dịch vụ mới, và tăng cường hợp tác với các đối tác quốc tế.

6.3. Khuyến Nghị Chính Sách và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Để hỗ trợ các NHTM VN phát triển bền vững trong bối cảnh CPTPP, cần có những chính sách phù hợp từ phía Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN). Các chính sách này nên tập trung vào việc tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích đổi mới sáng tạo, tăng cường giám sát hoạt động, và hỗ trợ đào tạo nguồn nhân lực. Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc đánh giá tác động của CPTPP đến từng loại hình NHTM VN, xác định các yếu tố then chốt quyết định sự thành công, và đề xuất các giải pháp cụ thể để giải quyết những thách thức.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng (mã số: 9 34 02 01) của tác giả Phạm Thủy Tú với đề tài "Năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương", được thực hiện tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đoàn Thanh Hà và TS. Đào Lê Kiều Oanh (bảo vệ tháng 12 năm 2020).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) được ký kết chính thức vào tháng 3 năm 2018 tại Chile và có hiệu lực tại Việt Nam từ ngày 14 tháng 01 năm 2019. Khối CPTPP bao gồm 11 quốc gia thành viên với quy mô dân số 500 triệu người, tổng GDP vượt hơn 10 nghìn tỷ USD (chiếm khoảng 13,5% GDP và 14% tổng thương mại toàn cầu), loại bỏ khoảng 11.000 dòng thuế. Đây là hiệp định thương mại tự do thế hệ mới với mức độ tự do hóa tài chính sâu rộng, mở rộng phạm vi cam kết sang các dịch vụ tài chính mới như tái bảo hiểm qua biên giới, xử lý dữ liệu tài chính, dịch vụ tư vấn phụ trợ và quản lý danh mục đầu tư qua biên giới.

Trong bối cảnh đó, ngành ngân hàng giữ vai trò huyết mạch của nền kinh tế Việt Nam, vừa đứng trước cơ hội mở rộng thị trường và tiếp nhận công nghệ, vừa chịu sức ép cạnh tranh trực tiếp từ các tổ chức tài chính nước ngoài có quy mô vốn lớn và trình độ quản trị cao. Việc mở cửa thị trường đặt ra yêu cầu phải đánh giá đồng thời hai phương diện: năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định tài chính của hệ thống ngân hàng thương mại nội địa. Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là:

• Các nghiên cứu trước năm 2016 chưa bao quát bối cảnh CPTPP được ký kết, chưa phản ánh giai đoạn tái cấu trúc gắn với xử lý nợ xấu và việc áp dụng chuẩn mực Basel II tại Việt Nam.
• Phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận đơn lẻ: hoặc đo lường năng lực cạnh tranh, hoặc đánh giá ổn định tài chính, hoặc thuần túy sử dụng phương pháp định tính khi bàn về CPTPP.
• Rất ít công trình định lượng tác động từ sự hiện diện của các ngân hàng thương mại nước ngoài (thông qua số lượng chi nhánh và tỷ trọng tài sản) đến năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của hệ thống ngân hàng nội địa.
• Thiếu các nghiên cứu so sánh đối chiếu hệ thống chỉ tiêu tài chính vĩ mô của hệ thống ngân hàng Việt Nam với 10 quốc gia thành viên còn lại trong khối CPTPP.

Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là đo lường năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP, từ đó đề xuất các hàm ý chính sách phù hợp.

Mục tiêu cụ thể được xác định gồm 6 nội dung:

1. Xác định thực trạng hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam và so sánh với các nước thành viên còn lại trong CPTPP giai đoạn 2010 – 2018.
2. Đo lường năng lực cạnh tranh và chiều hướng tác động của các yếu tố đến năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP.
3. Đo lường mức độ ổn định và chiều hướng tác động của các yếu tố đến mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP.
4. Đo lường chiều hướng tác động của năng lực cạnh tranh đến ổn định ngân hàng trong bối cảnh tham gia CPTPP.
5. Xác định điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP.
6. Đề xuất hàm ý chính sách nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định ngân hàng trong bối cảnh tham gia CPTPP.

Tương ứng với các mục tiêu trên, luận án xây dựng 6 câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Thực trạng kết quả hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam so với các nước thành viên trong CPTPP như thế nào?
• Câu hỏi 2: Năng lực cạnh tranh và chiều hướng tác động của các yếu tố đến năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP được đo lường ra sao?
• Câu hỏi 3: Mức độ ổn định và chiều hướng tác động của các yếu tố đến mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP được xác định như thế nào?
• Câu hỏi 4: Chiều hướng tác động của năng lực cạnh tranh đến mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam diễn ra theo hướng nào?
• Câu hỏi 5: Các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của các ngân hàng thương mại Việt Nam khi tham gia CPTPP là gì?
• Câu hỏi 6: Những hàm ý chính sách nào giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định cho các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại Việt Nam trong bối cảnh tham gia CPTPP.
• Phạm vi không gian: Khảo sát trên mẫu gồm 31 ngân hàng thương mại Việt Nam (gồm 4 ngân hàng thương mại Nhà nước và 27 ngân hàng thương mại cổ phần). Tính đến ngày 31/12/2018, tổng tài sản của 31 ngân hàng này đạt 9.556.489 tỷ đồng, chiếm 99,78% tổng tài sản của 35 ngân hàng thương mại Việt Nam thuộc hệ thống. Luận án cũng thu thập dữ liệu của 11 ngân hàng thương mại có vốn nước ngoài (liên doanh và 100% vốn nước ngoài) để đo lường mức độ hiện diện của định chế tài chính ngoại.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2018 (thời kỳ triển khai Luật Các tổ chức tín dụng năm 2010, đề án tái cấu trúc hệ thống ngân hàng và hoàn tất đàm phán, ký kết CPTPP), có cập nhật một số chỉ tiêu so sánh đến quý 3 năm 2019.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các hướng nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm trong và ngoài nước xoay quanh ba trục nội dung chính:

Các hướng nghiên cứu trước được điểm lại

1. Nghiên cứu về tự do hóa tài chính và hội nhập quốc tế:

   • Trường phái Keynesian: Nhấn mạnh vai trò thụ động của hệ thống tài chính và quan điểm tiết kiệm bắt buộc thông qua lạm phát; nghiên cứu của Kitchen (1986) tại Nigeria cho rằng tài chính phát triển sau tăng trưởng thực.
   • Lý thuyết kìm hãm tài chính của McKinnon (1973) và Shaw (1973; 2004): Khẳng định kìm hãm lãi suất làm sai lệch phân bổ nguồn lực; tự do hóa tài chính kích thích tiết kiệm và đầu tư hiệu quả. Robert G. King và Ross Levine (1993) chứng minh mối liên hệ đồng biến giữa phát triển tài chính và tăng trưởng GDP dài hạn.
   • Cảnh báo rủi ro tự do hóa: Gerard Caprio và Daniela Klingebiel (1996), Wassim Shahin và Elias El-Achkar (2016) chỉ ra nguy cơ bất ổn tài chính gia tăng nếu tự do hóa diễn ra vội vã mà thiếu kiểm soát an toàn vĩ mô.
   • Về hội nhập tài chính và ngân hàng: Baele (2004), Saab và Vacher (2007), cùng nghiên cứu của Trần Thị Thu Hương (2018) tại Việt Nam phân tích các tiêu chí đo lường mức độ mở cửa và hội nhập ngân hàng.

2. Nghiên cứu về đo lường năng lực cạnh tranh:

   • Các phương pháp phi cấu trúc: Phương pháp Panzar và Rosse (1987) sử dụng chỉ số H; phương pháp chỉ số Lerner đo lường sức mạnh thị trường và khả năng định giá trên chi phí biên (áp dụng bởi Claessens, 2001; Carbó, Humphrey và Maudos, 2009; Berger và cộng sự, 2009; Fungáčová và cộng sự, 2013; Fu và cộng sự, 2014; Soedarmono).
   • Tại Việt Nam: Các nghiên cứu thực nghiệm chủ yếu lựa chọn chỉ số Lerner do tính sẵn có của dữ liệu kế toán và sự tương thích cao với cấu trúc thị trường nội địa.

3. Nghiên cứu về đo lường mức độ ổn định và quan hệ cạnh tranh – ổn định:

   • Đo lường ổn định: Kế thừa mô hình Z-score của Edward I. Altman (1968), kết hợp các chỉ tiêu khả năng sinh lời và điều chỉnh rủi ro như ROA, ROE, RARROA, RARROE.
   • Hai trường phái lý thuyết đối lập:
     • Quan điểm "cạnh tranh – ổn định" (Competition-stability): Cho rằng cạnh tranh làm giảm lãi suất cho vay, giảm gánh nặng nợ cho người đi vay, từ đó giảm rủi ro nợ xấu cho ngân hàng.
     • Quan điểm "cạnh tranh – dễ tổn thương" (Competition-vulnerability): Cho rằng cạnh tranh gia tăng làm xói mòn sức mạnh thị trường và biên lợi nhuận, thúc đẩy ngân hàng tìm kiếm lợi nhuận thông qua việc gia tăng tài sản rủi ro, làm suy giảm mức độ an toàn hệ thống.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Luận án định vị là công trình nghiên cứu toàn diện kết hợp cả phân tích định tính (so sánh thực trạng 11 nước CPTPP, xây dựng ma trận SWOT) và định lượng thực nghiệm (ước lượng chỉ số Lerner, chỉ số Z-score và mô hình hồi quy dữ liệu bảng) trên mẫu 31 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018. Luận án giải quyết trực tiếp khoảng trống về việc kiểm định thực nghiệm quan hệ giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng trong điều kiện mở cửa theo cam kết CPTPP, đồng thời đưa biến số phản ánh sự hiện diện của định chế tài chính nước ngoài vào mô hình kinh tế lượng.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Khung lý thuyết nền tảng: Lý thuyết thương mại tự do và lợi thế cạnh tranh của Adam Smith, John Stuart Mill, Karl Marx (1877), Michael Porter (1980, 1996, 1998 với mô hình lợi thế cạnh tranh), P. Nordhaus (1985); Lý thuyết tự do hóa tài chính của McKinnon – Shaw; Khung đánh giá an toàn hệ thống ngân hàng CAMELS và bộ chỉ tiêu đo lường năng lực hoạt động của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).
• Khái niệm then chốt:
  • Hội nhập quốc tế ngành ngân hàng: Quá trình mở cửa, gắn kết hoạt động ngân hàng nội địa với chuẩn mực và thị trường quốc tế, dỡ bỏ rào cản hành chính đối với lãi suất, tỷ giá và phân bổ tín dụng.
  • Tự do hóa tài chính: Giảm thiểu và xóa bỏ sự kiểm soát trực tiếp của Nhà nước đối với lãi suất, tín dụng, ngoại hối và hoạt động của các định chế tài chính, chuyển giao vai trò điều tiết cho cơ chế thị trường.
  • Năng lực cạnh tranh ngân hàng: Khả năng duy trì và mở rộng thị phần, tối ưu hóa chi phí biên và xác lập lợi thế định giá bền vững trên thị trường.
  • Mức độ ổn định ngân hàng: Trạng thái hệ thống duy trì khả năng thanh toán cho các nghĩa vụ nợ đến hạn, kiểm soát tổn thất rủi ro tín dụng và bảo toàn vốn hoạt động bình thường mà không rơi vào trạng thái vỡ nợ.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp đồng thời phương pháp định tính và định lượng:

Phương pháp	Kỹ thuật / Công cụ thực hiện	Mục tiêu áp dụng
Định tính	Thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh dữ liệu vĩ mô và vi mô, ma trận SWOT.	Đánh giá thực trạng hoạt động hệ thống NHTM Việt Nam so với 10 nước CPTPP; nhận diện điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức.
Định lượng: Chỉ số Lerner	Ước lượng hàm chi phí chuyển dạng Translog để xác định chi phí biên ($MC$), từ đó tính $Lerner = \frac{P - MC}{P}$.	Đo lường mức độ cạnh tranh và sức mạnh thị trường của từng ngân hàng thương mại qua các năm.
Định lượng: Chỉ số Z-score	Tính toán chỉ số $Zscore = \frac{ROA + CAR}{\sigma(ROA)}$ (biến thể $ZscoreMH2$).	Đo lường khoảng cách đến ngưỡng phá sản và mức độ ổn định tài chính của ngân hàng.
Kinh tế lượng	Hồi quy dữ liệu bảng không cân bằng (Unbalanced Panel Data) trên phần mềm Stata 14.0 với các kiểm định đa cộng tuyến, phương sai thay đổi, tự tương quan.	Ước lượng mô hình các yếu tố tác động đến năng lực cạnh tranh, mức độ ổn định và tác động của cạnh tranh lên ổn định.

Nguồn tư liệu và dữ liệu nghiên cứu

• Dữ liệu vi mô cấp ngân hàng: Thu thập từ cơ sở dữ liệu Bankscope, báo cáo tài chính kiểm toán hợp nhất, báo cáo thường niên và tài liệu đại hội đồng cổ đông của 31 ngân hàng thương mại Việt Nam và 11 ngân hàng có vốn nước ngoài giai đoạn 2010 – 2018.
• Dữ liệu vĩ mô và ngành: Báo cáo thường niên của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; dữ liệu World Economic Outlook (WEO) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF); số liệu từ Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO); cơ sở dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (World Bank) và Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu tổng quan về nghiên cứu

Chương mở đầu xác lập bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam với trọng tâm là việc tham gia 16 hiệp định thương mại tự do, tiêu biểu là CPTPP. Tác giả trình bày tính cấp thiết của việc nghiên cứu năng lực cạnh tranh và sự ổn định hệ thống ngân hàng thương mại khi rào cản dịch vụ tài chính dần được gỡ bỏ. Chương 1 làm rõ mục tiêu tổng quát, 6 mục tiêu cụ thể, 6 câu hỏi nghiên cứu; xác định đối tượng nghiên cứu là 31 NHTM Việt Nam (đại diện 99,78% tổng tài sản hệ thống năm 2018) trong khung thời gian 2010 – 2018; đồng thời phác thảo khung quy trình nghiên cứu gồm 5 bước logic từ cơ sở lý thuyết đến đề xuất hàm ý chính sách.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu trước

Chương 2 cung cấp nền tảng lý luận toàn diện về:

• Các khái niệm hội nhập tài chính, các nội dung cốt lõi của hội nhập ngân hàng: tự do hóa lãi suất, tự do hóa cơ chế tín dụng, tự do hóa tỷ giá hối đoái, tự do hóa quản lý ngoại hối và các luồng vốn quốc tế, cùng việc mở cửa thị trường dịch vụ tài chính.
• Hệ thống các học thuyết kinh tế: lý thuyết cạnh tranh cổ điển (Adam Smith, K. Marx), tân cổ điển và hiện đại (Michael Porter); lý thuyết tự do hóa tài chính của McKinnon – Shaw đối lập với trường phái Keynesian; các lý luận về an toàn và ổn định hệ thống ngân hàng.
• Lược khảo các bằng chứng thực nghiệm quốc tế và trong nước về đo lường năng lực cạnh tranh (chỉ số H, chỉ số Lerner), đo lường ổn định (Z-score), cũng như các nghiên cứu về tác động hai chiều giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng, tác động lan tỏa và cạnh tranh từ sự gia nhập của ngân hàng ngoại.

Chương 3: Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình xử lý dữ liệu và thiết lập các phương trình hồi quy thực nghiệm:

• Xây dựng mô hình ước lượng hàm chi phí Translog nhằm trích xuất chi phí biên ($MC$) phục vụ tính toán chỉ số Lerner cho 31 NHTM Việt Nam.
• Thiết lập công thức đo lường mức độ ổn định qua chỉ số $ZscoreMH2$.
• Xác định hệ thống các biến độc lập thuộc đặc trưng nội tại ngân hàng (quy mô vốn chủ sở hữu, quy mô tổng tài sản, quy mô tín dụng, tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng, quy mô huy động vốn, tốc độ tăng trưởng tài sản, mức độ đa dạng hóa thu nhập), biến phản ánh sự hiện diện của ngân hàng ngoại (tổng tài sản và số lượng chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam), và biến kinh tế vĩ mô (tăng trưởng GDP, tỷ lệ lạm phát).
• Xây dựng 3 nhóm mô hình hồi quy trên phần mềm Stata 14.0 và thiết lập các giả thuyết nghiên cứu có kiểm định thống kê.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là chương trọng tâm của luận án, tích hợp kết quả thực chứng và thảo luận chuyên sâu qua ba mảng nội dung chính:

1. Thực trạng hoạt động của NHTM Việt Nam và so sánh với khối CPTPP (2010 – 2018)

• Tại Việt Nam: Quy mô tài sản và vốn chủ sở hữu tăng trưởng đều qua các năm; hệ số an toàn vốn (CAR) có xu hướng cải thiện nhưng áp lực đạt chuẩn Basel II vẫn lớn; tỷ lệ thu nhập lãi thuần cận biên (NIM) bình quân duy trì ổn định; tỷ lệ nợ xấu trên tổng dư nợ toàn hệ thống giảm dần sau giai đoạn cao điểm nhờ các biện pháp tái cấu trúc và xử lý nợ qua VAMC; tỷ lệ cấp tín dụng trên vốn huy động (LDR) duy trì ở mức cao.
• So sánh với khối CPTPP: Hệ thống ngân hàng Việt Nam có mạng lưới chi nhánh và máy ATM phát triển nhanh, tỷ lệ tín dụng/GDP ở mức cao; tuy nhiên, năng lực tài chính (quy mô vốn tự có), hệ số CAR và các chỉ tiêu sinh lời (ROA, ROE) còn ở nhóm trung bình thấp so với các quốc gia phát triển trong khối như Nhật Bản, Canada, Úc, Singapore.

2. Kết quả ước lượng mô hình hồi quy thực nghiệm

Tổng hợp kết quả ước lượng chiều hướng tác động của các biến độc lập lên năng lực cạnh tranh (Lerner) và mức độ ổn định ngân hàng ($ZscoreMH2$):

Nhóm biến	Biến nghiên cứu	Tác động đến NLCT (Chỉ số Lerner)	Tác động đến Ổn định ($ZscoreMH2$)
Độ trễ	Năng lực cạnh tranh năm trước	Dương (+)	Không đưa vào
Nội tại ngân hàng	Quy mô vốn chủ sở hữu	Dương (+)	Dương (+)
	Quy mô tổng tài sản (Quy mô ngân hàng)	Dương (+)	Dương (+)
	Quy mô tín dụng	Dương (+)	Dương (+)
	Tốc độ tăng trưởng tổng tài sản	Dương (+)	Dương (+)
	Chỉ số khả năng đa dạng hóa thu nhập	Dương (+)	Dương (+)
	Tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng	Âm (-)	Âm (-)
	Quy mô huy động vốn	Âm (-)	Âm (-)
Thị trường ngoại	Gia tăng sự hiện diện của TCTC nước ngoài	Dương (+)	Dương (+)
Kinh tế vĩ mô	Tỷ lệ lạm phát	Dương (+)	Dương (+)
	Tốc độ tăng trưởng GDP	Âm (-)	Dương (+)
Quan hệ cốt lõi	Tác động của Cạnh tranh (Lerner) đến Ổn định	—	Dương (+)

Phát hiện quan trọng: Chỉ số Lerner có tương quan dương với chỉ số Z-score (khi sức mạnh thị trường tăng lên / mức độ cạnh tranh giảm xuống thì độ ổn định tài chính tăng lên). Kết quả này ủng hộ quan điểm lý thuyết "cạnh tranh – dễ tổn thương" (competition-vulnerability) trong bối cảnh hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam.

3. Phân tích ma trận SWOT của các NHTM Việt Nam khi gia nhập CPTPP

• Điểm mạnh (S): Am hiểu sâu sắc thị trường và thói quen tiêu dùng nội địa; mạng lưới phòng giao dịch phủ rộng khắp cả nước; tốc độ tăng trưởng tín dụng và tài sản duy trì ở mức cao.
• Điểm yếu (W): Quy mô vốn chủ sở hữu nhỏ bé so với chuẩn mực quốc tế; tỷ lệ đệm vốn CAR thấp; năng lực quản trị rủi ro và nền tảng công nghệ tài chính chưa đồng đều; tỷ lệ dự phòng và nợ xấu còn tiềm ẩn rủi ro.
• Cơ hội (O): Mở rộng thị trường cung ứng dịch vụ tài chính cho các chuỗi cung ứng xuất nhập khẩu; tiếp cận các nguồn vốn đầu tư quốc tế; tiếp nhận chuyển giao công nghệ ngân hàng số hiện đại.
• Thách thức (T): Cạnh tranh quyết liệt từ các định chế tài chính quốc tế có ưu thế về công nghệ và chi phí vốn; rủi ro biến động dòng vốn ngoại và lan truyền sốc kinh tế vĩ mô trong khối; áp lực duy trì an toàn thanh khoản và tuân thủ các chuẩn mực giám sát quốc tế khắt khe.

Chương 5: Kết luận và hàm ý chính sách

Chương cuối cùng tổng kết các kết luận thực nghiệm then chốt và xây dựng 7 nhóm khuyến nghị chính sách có tính thực tiễn:

1. Nâng cao năng lực tài chính: Tăng vốn điều lệ, củng cố tỷ lệ an toàn vốn CAR nhằm đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn Basel II và hướng tới Basel III.
2. Xây dựng chiến lược cạnh tranh hiệu quả: Tối ưu hóa chi phí hoạt động, định vị phân khúc khách hàng mục tiêu, kiểm soát biên lãi thuần hợp lý.
3. Mở rộng đầu tư và phát triển dịch vụ ngân hàng: Đa dạng hóa nguồn thu phi tín dụng, đẩy mạnh số hóa quy trình và cung cấp sản phẩm bán lẻ hiện đại.
4. Mở rộng thị trường ra nước ngoài: Từng bước thiết lập chi nhánh, văn phòng đại diện hoặc liên kết thanh toán quốc tế tại các quốc gia thành viên CPTPP nhằm phục vụ doanh nghiệp Việt Nam.
5. Kịp thời ứng phó với biến động kinh tế vĩ mô khối CPTPP: Nâng cao năng lực dự báo, quản trị rủi ro tỷ giá, lãi suất và kiểm soát chặt chẽ danh mục nợ vay.
6. Nâng cao năng lực quản lý điều hành và phát triển nguồn nhân lực: Đào tạo đội ngũ chuyên môn cao về ngân hàng quốc tế, luật pháp tài chính quốc tế và an toàn thông tin.
7. Hoàn thiện hành lang pháp lý theo chuẩn mực quốc tế: Cơ quan quản lý (NHNN) cần tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý về thanh tra, giám sát thận trọng, tạo lập môi trường cạnh tranh minh bạch, phù hợp với các cam kết mở cửa trong CPTPP.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Xây dựng khung phân tích toàn diện kết hợp lý thuyết tự do hóa tài chính, lý thuyết cạnh tranh và lý thuyết an toàn ngân hàng để đánh giá đồng thời năng lực cạnh tranh và sự ổn định hệ thống trong điều kiện thực thi hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
• Cung cấp bằng chứng thực nghiệm khẳng định mối quan hệ cùng chiều giữa sức mạnh thị trường (đo bằng chỉ số Lerner) và mức độ ổn định tài chính (đo bằng chỉ số Z-score) tại Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018, qua đó bổ sung luận cứ khoa học ủng hộ giả thuyết "cạnh tranh – dễ tổn thương" đối với các thị trường ngân hàng đang phát triển.
• Xác định và lượng hóa được tác động tích cực từ sự hiện diện của các định chế tài chính nước ngoài đối với việc thúc đẩy năng lực cạnh tranh và củng cố mức độ ổn định của các ngân hàng nội địa (chứng minh sự tồn tại của hiệu ứng lan tỏa tích cực).

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

• Cung cấp bức tranh so sánh chi tiết, có hệ thống về các chỉ số phát triển ngân hàng giữa Việt Nam và 10 quốc gia thành viên CPTPP trong cả giai đoạn 2010 – 2018.
• Nhận diện hệ thống nhân tố tác động nghịch chiều đến an toàn hệ thống (tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng và quy mô huy động vốn) và các nhân tố thúc đẩy tích cực (vốn chủ sở hữu, quy mô ngân hàng, đa dạng hóa thu nhập, tăng trưởng tài sản).
• Đề xuất hệ thống 7 nhóm hàm ý chính sách đồng bộ cho cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước) và ban điều hành các ngân hàng thương mại Việt Nam nhằm nâng cao vị thế cạnh tranh và bảo đảm an toàn hệ thống trong tiến trình thực thi đầy đủ hiệp định CPTPP.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về dữ liệu: Bộ dữ liệu thứ cấp của luận án dừng lại ở năm 2018 (kèm một số số liệu cập nhật năm 2019), thời điểm hiệp định CPTPP mới bắt đầu có hiệu lực tại Việt Nam; do đó chưa phản ánh toàn diện tác động thực tế nhiều năm sau khi hiệp định được thực thi trọn vẹn.
• Hạn chế về phạm vi mẫu: Nghiên cứu tập trung vào 31 ngân hàng thương mại Việt Nam và 11 ngân hàng có vốn nước ngoài; chưa bao quát các tổ chức tài chính phi ngân hàng, công ty tài chính, công ty công nghệ tài chính (Fintech) vốn đang tham gia ngày càng sâu vào thị trường dịch vụ tài chính.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng chuỗi dữ liệu sang các năm sau 2019 để kiểm chứng độ trễ tác động thực tế của CPTPP.
  • Ứng dụng các mô hình kinh tế lượng phi tuyến để kiểm tra tính chất phi tuyến trong mối quan hệ giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng.
  • Nghiên cứu sâu hơn về tác động của các dịch vụ tài chính xuyên biên giới và công nghệ số đến an toàn hệ thống ngân hàng thương mại.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu chuyên khảo có giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao:

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung phương pháp luận chuẩn xác về quy trình ước lượng hàm chi phí Translog tính chỉ số Lerner, kỹ thuật chuẩn hóa chỉ số Z-score trên dữ liệu bảng bằng phần mềm Stata, cùng cách tiếp cận kết hợp ma trận SWOT trong nghiên cứu kinh tế lượng ứng dụng.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu: Là tài liệu tham khảo giá trị về chuyên đề kinh tế học ngân hàng, tự do hóa tài chính, hội nhập kinh tế quốc tế và phân tích cấu trúc thị trường tài chính các nước CPTPP.
• Đối với các nhà quản trị ngân hàng thương mại: Cung cấp các bằng chứng định lượng giúp ban điều hành nhận thức rõ vai trò của việc tăng cường đệm vốn chủ sở hữu, đa dạng hóa thu nhập phi tín dụng và kiểm soát chi phí hoạt động trước áp lực gia tăng từ các ngân hàng ngoại.
• Đối với cơ quan quản lý (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Cung cấp cơ sở khoa học phục vụ công tác hoạch định chính sách điều hành tín dụng, lộ trình thực thi cam kết tài chính quốc tế và xây dựng hệ thống chỉ tiêu cảnh báo sớm rủi ro hệ thống.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những công cụ định lượng nào để đo lường năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của các ngân hàng thương mại?

Tác giả sử dụng chỉ số Lerner để đo lường năng lực cạnh tranh (phản ánh sức mạnh thị trường thông qua chênh lệch giữa giá dịch vụ và chi phí biên trích xuất từ hàm chi phí Translog) và chỉ số Z-score (biến thể $ZscoreMH2$ kết hợp tỷ suất sinh lời trên tài sản ROA, hệ số an toàn vốn CAR và độ lệch chuẩn của ROA) để đo lường khoảng cách tới ngưỡng phá sản và mức độ ổn định tài chính của 31 ngân hàng thương mại Việt Nam.

2. Kết quả kiểm định thực nghiệm của luận án ủng hộ quan điểm lý thuyết nào về mối quan hệ giữa cạnh tranh và ổn định ngân hàng?

Kết quả hồi quy cho thấy chỉ số Lerner có tác động cùng chiều (+) và có ý nghĩa thống kê đến chỉ số Z-score. Điều này chỉ ra rằng khi sức mạnh thị trường tăng lên (mức độ cạnh tranh giảm), độ ổn định tài chính của ngân hàng tăng lên; ngược lại khi cạnh tranh gia tăng, tính ổn định có xu hướng giảm. Kết quả này ủng hộ quan điểm lý thuyết "cạnh tranh – dễ tổn thương" (competition-vulnerability) trong bối cảnh ngành ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2010 – 2018.

3. Sự hiện diện của các tổ chức tài chính nước ngoài tác động như thế nào đến hệ thống NHTM Việt Nam theo mô hình nghiên cứu?

Biến số phản ánh sự hiện diện của các tổ chức tài chính nước ngoài (đo lường qua tổng tài sản và số lượng chi nhánh trên thị trường nội địa) có tác động tích cực (+) đến cả chỉ số Lerner (năng lực cạnh tranh) và chỉ số Z-score (mức độ ổn định) của các ngân hàng thương mại Việt Nam. Kết quả này phản ánh hiệu ứng lan tỏa (spillover effect): sự gia nhập của ngân hàng ngoại thúc đẩy các ngân hàng nội địa cải thiện công nghệ, nâng cao kỹ năng quản trị và tối ưu hóa hiệu quả hoạt động.

4. Những yếu tố nội tại nào của ngân hàng có tác động tiêu cực đến mức độ ổn định tài chính trong mô hình hồi quy?

Mô hình ước lượng chỉ ra hai yếu tố nội tại có tác động âm (-) đến chỉ số Z-score là: tỷ lệ dự phòng rủi ro tín dụng (tỷ lệ trích lập dự phòng cao phản ánh chất lượng tài sản xấu, làm giảm mức độ ổn định) và quy mô huy động vốn (tăng trưởng huy động vốn quá nhanh mà không đi kèm năng lực quản trị thanh khoản và kiểm soát chi phí đầu vào sẽ làm gia tăng rủi ro tổn thương tài chính).

5. Những hạn chế cơ bản của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam khi so sánh với các quốc gia thành viên CPTPP là gì?

Khi so sánh với 10 quốc gia thành viên CPTPP, hệ thống ngân hàng Việt Nam còn bộc lộ những điểm yếu cốt lõi: quy mô vốn chủ sở hữu và tổng tài sản còn khiêm tốn; hệ số an toàn vốn (CAR) ở mức thấp và chịu áp lực lớn trong việc đáp ứng chuẩn mực Basel II; tỷ lệ nợ xấu còn tiềm ẩn rủi ro; hiệu quả sinh lời (ROA, ROE) và năng lực quản trị rủi ro còn khoảng cách so với các nước phát triển trong khối như Nhật Bản, Canada, Úc và Singapore.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thủy Tú là công trình nghiên cứu kinh tế lượng thực nghiệm có hệ thống về mối quan hệ giữa năng lực cạnh tranh và mức độ ổn định của 31 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2010 – 2018 gắn với bối cảnh hội nhập CPTPP. Bằng việc kết hợp chỉ số Lerner, chỉ số Z-score và phương pháp phân tích so sánh quốc tế, luận án đã chứng minh thực nghiệm cho quan điểm "cạnh tranh – dễ tổn thương" và khẳng định hiệu ứng lan tỏa tích cực từ sự hiện diện của các định chế tài chính nước ngoài. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học vững chắc và 7 nhóm hàm ý chính sách thiết thực nhằm giúp các ngân hàng thương mại nội địa nâng cao năng lực tài chính, tối ưu hóa cấu trúc kinh doanh và duy trì an toàn hệ thống trong môi trường tự do hóa tài chính thế hệ mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, nhằm cung cấp thông tin khái quát về vấn đề nghiên cứu của luận án, tác giả trình bày những vấn đề cơ bản và tổng quan nhất của nghiên cứu bao gồm: sự cần thiết của nghiên cứu, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp và dữ liệu nghiên cứu, đóng góp mới và kết cấu của luận án. Sự cần thiết của nghiên cứu 1. Bối cảnh nghiên cứu Hội nhập kinh tế thế giới theo xu thế tự do hóa tài chính được coi là hướng đi thích hợp trong bối cảnh hiện nay và được nhiều quốc gia thực hiện, trong đó có Việt Nam. Để mở rộng quy mô và thị trường hợp tác thương mại quốc tế, các quốc gia tiến hành tự do hóa tài chính từng bước thông qua các hiệp định thương mại tự do (FTA) với các đối tác trong khu vực tham gia.

Hiện nay, theo tổng hợp từ (Trung tâm WTO và Hội nhập, 2020), Việt Nam có thể được xem là một trong những nước có số lượng FTA được ký kết nhiều nhất thế giới, với 16 FTA. Việc ký kết các hiệp định thương mại được kỳ vọng giúp Việt Nam tăng khả năng khai thác nguồn lực và cơ hội toàn cầu để đẩy nhanh công cuộc phát triển, đồng thời gia cường năng lực thích ứng của quốc gia với sự đổi thay và biến động trong thị trường quốc tế. Trong các FTA đã được kí kết, Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (The Comprehensive and Progressive Agreement for Trans-Pacific Partnership – sau đây gọi là Hiệp định CPTPP) được xem là hiệp định thương mại tự do có quy mô và tầm cỡ lớn, có tác động sâu và rộng trên nhiều quan hệ thương mại giữa các quốc gia trong khối thành viên. Trải qua nhiều cuộc đàm phán, Hiệp định CPTPP được chính thức kí kết tại Chile vào tháng 3 năm 2018.

Khối CPTPP có 11 thành viên với tổng dân số 500 triệu người, tổng GDP vượt hơn 10 nghìn tỷ USD, chiếm khoảng 13,5% GDP toàn cầu và khoảng 14% tổng thương mại thế giới. CPTPP là hiệp định thương mại có quy mô rộng và được đánh giá là chứa nhiều “tham vọng”. Quan chức cấp cao của các nước tham gia đàm phán đều tin tưởng rằng việc xây dựng thành công Bản mô tả các lĩnh vực đàm phán chính của hiệp định sẽ tạo cơ sở và động 2 lực cần thiết để kết thúc đàm phán hiệp định thành công. CPTPP được xác định là một hiệp định mang tính bước ngoặc về thương mại của thế kỷ 21, thiết lập một tiêu chuẩn mới cho thương mại toàn cầu và đưa ra những vấn đề thuộc thế hệ mới có khả năng tăng cường năng lực cạnh tranh của các nước thành viên CPTPP trong nền kinh tế toàn cầu.

Khi có hiệu lực, CPTPP sẽ loại bỏ 11.000 dòng thuế của các bên và có khả năng sẽ đóng vai trò như một khuôn mẫu cho các điều ước mậu dịch trong tương lai. Nội dung CPTPP đã xây dựng được khung tổng thể của một hiệp định thương mại thế hệ mới, góp phần tăng cường hơn nữa mối quan hệ thương mại và đầu tư, tạo cơ sở cho việc hình thành một Khu vực thương mại tự do trên toàn khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời hỗ trợ việc làm, tăng trưởng kinh tế, nâng cao mức sống tại các quốc gia. Theo (Vụ Chính sách thương mại đa biên, 2018), các nội dung cam kết trong hiệp định CPTPP mang 5 đặc trưng chính như sau: Thứ nhất, Tiếp cận thị trường toàn diện: bãi bỏ thuế quan và các hàng rào khác đối với thương mại hàng hóa và đầu tư giữa các nước thành viên, tạo ra và duy trì việc làm ngày càng nhiều.