Nâng Cao Vai Trò Của Rừng Đối Với Phát Triển Kinh Tế Hộ Ở Xã Tú Trĩ, Huyện Bạch Thông, Tỉnh Bắc Kạn

Lâm nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, đặc biệt ở các vùng nông thôn và miền núi. 75 trang · Đại học Thái Nguyên · 2015.

• Tác giả: Hoàng Kim Mẫn
• Người hướng dẫn: Th.s Nguyễn Thị Châu
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Nâng Cao Vai Trò Của Rừng Đối Với Phát Triển Kinh Tế Hộ Ở Xã Tú Trĩ, Huyện Bạch Thông
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn
• 1.4. Kết cấu khoá luận
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở lý luận về vai trò của phát triển kinh tế từ rừng
• 2.2. Một số khái niệm cơ bản
• 2.2.1. Vai trò của rừng đối với sự phát triển kinh tế hộ gia đình
• 2.2.2. Những yếu tố tác động đến thu nhập của người dân từ rừng
• 2.2.3. Những thu nhập từ rừng
• 2.3. Cơ sở thực tiễn về vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ
• 2.3.1. Vai trò, đóng góp của rừng trong phát triển kinh tế của một số nước trên thế giới
• 2.3.2. Vai trò, đóng góp của rừng trong phát triển kinh tế ở một số địa phương ở Việt Nam
• 2.3.3. Những bài học kinh nghiệm rút ra từ nghiên cứu lý luận và thực tiễn
• 3. PHẦN 3: ĐỐI TƯỢNG NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu
• 3.3. Phạm vi nghiên cứu
• 3.4. Nội dung nghiên cứu
• 3.5. Câu hỏi nghiên cứu
• 3.6. Phương pháp nghiên cứu
• 3.6.1. Phương pháp chọn mẫu nghiên cứu
• 3.6.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.6.3. Phương pháp tổng hợp thông tin
• 3.6.4. Phương pháp phân tích, đánh giá thông tin
• 3.6.5. Phương pháp phân tích SWOT
• 3.6.6. Phương pháp minh họa bằng biểu đồ, hình ảnh
• 3.7. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu vai trò của rừng trong phát triển kinh tế
• 3.8. Vai trò của rừng trong phát triển kinh tế địa phương
• 3.9. Vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ gia đình
• 4. PHẦN 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 4.2. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 4.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 4.4. Phương hướng phát triển rừng ở xã Tú Trĩ
• 4.5. Thực trạng vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ ở xã Tú Trĩ, huyện Bạch Thông
• 4.5.1. Vai trò của rừng trong phát triển kinh tế
• 4.5.2. Vai trò trong tạo việc làm cho người dân lao động
• 4.5.3. Phân tích các yếu tố tác động đến vai trò của rừng đối với phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương
• 4.5.3.1. Cơ sở hạ tầng
• 4.5.3.2. Yếu tố về kinh phí đầu tư
• 4.5.3.3. Các chính sách nhà nước về lĩnh vực lâm nghiệp
• 4.5.3.4. Phong tục tập quán, trình độ học vấn chuyên môn, khoa học kỹ thuật của hộ gia đình, khả năng tiếp cận thông tin của hộ gia đình
• 4.5.4. Đánh giá vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ gia đình ở xã Tú Trĩ
• 4.5.5. Thông tin chung về đối tượng điều tra
• 4.5.6. Đánh giá chung về thuận lợi, khó khăn của các hộ gia đình trong phát triển kinh tế từ rừng tại xã Tú Trĩ
• 5. PHẦN 5: MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA RỪNG TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ
• 5.1. Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ ở xã Tú Trĩ, huyện Bạch Thông
• 5.2. Quan điểm - Mục tiêu
• 5.3. Một số giải pháp
• 5.4. Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò Của Rừng Với Kinh Tế Hộ Tú Trĩ

Lâm nghiệp đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân, đặc biệt ở các vùng nông thôn và miền núi. Rừng không chỉ cung cấp nguồn tài nguyên gỗ và lâm sản ngoài gỗ mà còn góp phần vào bảo vệ môi trường, điều tiết khí hậu và bảo tồn đa dạng sinh học. Tại xã Tú Trĩ, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn, nơi có diện tích đất lâm nghiệp lớn, việc phát triển kinh tế hộ gắn liền với rừng có ý nghĩa quan trọng trong việc cải thiện đời sống người dân và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, việc khai thác và sử dụng rừng cần được thực hiện một cách bền vững để đảm bảo lợi ích lâu dài cho cộng đồng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

1.1. Tiềm năng phát triển kinh tế lâm nghiệp tại xã Tú Trĩ

Xã Tú Trĩ có tiềm năng lớn để phát triển kinh tế lâm nghiệp nhờ diện tích đất lâm nghiệp chiếm phần lớn diện tích tự nhiên. Người dân có thể khai thác các sản phẩm từ rừng như gỗ, măng, nấm, dược liệu để tăng thu nhập. Ngoài ra, việc phát triển du lịch sinh thái cũng là một hướng đi tiềm năng, thu hút du khách đến tham quan và trải nghiệm sinh kế từ rừng. Để khai thác hiệu quả tiềm năng này, cần có quy hoạch sử dụng đất hợp lý, đầu tư vào kỹ thuật lâm sinh và hỗ trợ người dân tiếp cận thị trường tiêu thụ sản phẩm.

1.2. Thực trạng khai thác và sử dụng rừng hiện nay

Hiện nay, việc khai thác và sử dụng rừng tại xã Tú Trĩ vẫn còn nhiều hạn chế. Phần lớn người dân khai thác rừng tự phát, chưa có quy hoạch và kỹ thuật bài bản, dẫn đến hiệu quả kinh tế chưa cao và gây ảnh hưởng đến môi trường. Các chương trình, dự án hỗ trợ phát triển lâm nghiệp còn hạn chế về nguồn vốn và phạm vi triển khai. Cần có sự thay đổi trong nhận thức và hành động của người dân, cũng như sự hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức để phát triển lâm nghiệp bền vững.

II. Thách Thức và Rào Cản Phát Triển Kinh Tế Hộ Từ Rừng

Mặc dù có tiềm năng lớn, việc nâng cao vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ tại xã Tú Trĩ vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như thiếu vốn đầu tư, kỹ thuật canh tác lạc hậu, thị trường tiêu thụ bấp bênh, và chính sách hỗ trợ chưa đủ mạnh mẽ đang cản trở sự phát triển của ngành lâm nghiệp. Bên cạnh đó, tình trạng khai thác rừng trái phép, phá rừng làm nương rẫy cũng gây ảnh hưởng tiêu cực đến tài nguyên rừng và sinh kế của người dân. Để vượt qua những thách thức này, cần có giải pháp đồng bộ từ chính quyền địa phương, các tổ chức và cộng đồng.

2.1. Thiếu vốn đầu tư và kỹ thuật canh tác lạc hậu

Một trong những rào cản lớn nhất đối với phát triển kinh tế hộ từ rừng là thiếu vốn đầu tư. Người dân thường không có đủ tiền để mua giống cây trồng chất lượng, phân bón, và các thiết bị cần thiết cho sản xuất lâm nghiệp. Kỹ thuật canh tác lạc hậu cũng là một vấn đề đáng quan ngại. Người dân thường áp dụng các phương pháp truyền thống, chưa được cải tiến, dẫn đến năng suất thấp và hiệu quả kinh tế không cao. Cần có các chương trình hỗ trợ vốn vay ưu đãi và đào tạo kỹ thuật cho người dân để giải quyết vấn đề này.

2.2. Thị trường tiêu thụ lâm sản bấp bênh

Thị trường tiêu thụ lâm sản tại xã Tú Trĩ còn nhiều hạn chế. Người dân thường bán sản phẩm cho các thương lái nhỏ lẻ, giá cả không ổn định và dễ bị ép giá. Việc tiếp cận thị trường lớn, có giá trị gia tăng cao còn gặp nhiều khó khăn. Cần có sự hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức để xây dựng chuỗi giá trị lâm sản, kết nối người dân với các doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ, đồng thời quảng bá sản phẩm lâm sản địa phương đến thị trường trong và ngoài tỉnh.

III. Giải Pháp Nâng Cao Thu Nhập Hộ Từ Kinh Tế Lâm Nghiệp

Để nâng cao vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ tại xã Tú Trĩ, cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này tập trung vào việc cải thiện kỹ thuật canh tác, phát triển chuỗi giá trị lâm sản, tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, và hỗ trợ người dân tiếp cận các nguồn lực và thông tin. Đồng thời, cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng và sự phối hợp chặt chẽ giữa các bên liên quan để đảm bảo tính bền vững và hiệu quả của các giải pháp.

3.1. Áp dụng kỹ thuật lâm sinh tiên tiến và bền vững

Việc áp dụng kỹ thuật lâm sinh tiên tiến và bền vững là yếu tố then chốt để nâng cao năng suất và chất lượng rừng. Người dân cần được đào tạo về các kỹ thuật trồng, chăm sóc, và khai thác rừng một cách khoa học, đảm bảo tái sinh rừng và bảo vệ môi trường. Các kỹ thuật như trồng rừng thâm canh, sử dụng giống cây trồng chất lượng cao, và áp dụng các biện pháp phòng trừ sâu bệnh hại cần được phổ biến rộng rãi.

3.2. Phát triển chuỗi giá trị lâm sản và kết nối thị trường

Để tăng giá trị gia tăng cho sản phẩm lâm sản, cần phát triển chuỗi giá trị từ khâu sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Người dân cần được hỗ trợ để thành lập các tổ hợp tác, hợp tác xã, liên kết với các doanh nghiệp chế biến và tiêu thụ lâm sản. Đồng thời, cần xây dựng thương hiệu cho sản phẩm lâm sản địa phương, quảng bá trên các kênh truyền thông và tham gia các hội chợ, triển lãm để mở rộng thị trường tiêu thụ.

IV. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Kinh Tế Lâm Nghiệp Bền Vững

Để thúc đẩy phát triển kinh tế lâm nghiệp bền vững tại xã Tú Trĩ, cần có các chính sách hỗ trợ từ nhà nước và chính quyền địa phương. Các chính sách này tập trung vào việc cung cấp vốn vay ưu đãi, hỗ trợ kỹ thuật, bảo hiểm rủi ro, và tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia vào các hoạt động lâm nghiệp. Đồng thời, cần có sự giám sát chặt chẽ và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng.

4.1. Cung cấp vốn vay ưu đãi và bảo hiểm rủi ro

Nhà nước cần cung cấp các khoản vay ưu đãi với lãi suất thấp và thời gian trả nợ linh hoạt cho người dân để đầu tư vào sản xuất lâm nghiệp. Đồng thời, cần có các chương trình bảo hiểm rủi ro để bảo vệ người dân khỏi các thiệt hại do thiên tai, dịch bệnh, và biến động thị trường. Các chương trình này sẽ giúp người dân yên tâm sản xuất và đầu tư vào lâm nghiệp.

4.2. Hỗ trợ kỹ thuật và thông tin thị trường

Chính quyền địa phương cần tổ chức các lớp tập huấn, hội thảo, và các hoạt động chuyển giao kỹ thuật để nâng cao trình độ chuyên môn cho người dân. Đồng thời, cần cung cấp thông tin thị trường đầy đủ và kịp thời để người dân có thể đưa ra các quyết định sản xuất và kinh doanh hiệu quả. Các thông tin về giá cả, nhu cầu thị trường, và các chính sách mới cần được phổ biến rộng rãi đến người dân.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Mô Hình Kinh Tế Hộ Thành Công

Nghiên cứu và nhân rộng các mô hình kinh tế hộ thành công từ rừng là một trong những giải pháp quan trọng để thúc đẩy phát triển kinh tế tại xã Tú Trĩ. Các mô hình này có thể là trồng rừng kết hợp với chăn nuôi, trồng cây dược liệu dưới tán rừng, hoặc phát triển du lịch sinh thái cộng đồng. Việc chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức từ các mô hình thành công sẽ giúp người dân học hỏi và áp dụng vào thực tế sản xuất của mình.

5.1. Mô hình trồng rừng kết hợp chăn nuôi

Mô hình trồng rừng kết hợp chăn nuôi là một giải pháp hiệu quả để tăng thu nhập cho người dân. Người dân có thể trồng các loại cây lâm nghiệp có giá trị kinh tế cao, đồng thời chăn nuôi các loại gia súc, gia cầm dưới tán rừng. Phân gia súc có thể được sử dụng làm phân bón cho cây trồng, giảm chi phí sản xuất và tăng năng suất. Mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường.

5.2. Mô hình du lịch sinh thái cộng đồng

Phát triển du lịch sinh thái cộng đồng là một hướng đi tiềm năng để khai thác giá trị của rừng. Người dân có thể tổ chức các tour du lịch khám phá rừng, giới thiệu văn hóa địa phương, và cung cấp các dịch vụ lưu trú, ăn uống cho du khách. Mô hình này không chỉ tạo ra nguồn thu nhập mới cho người dân mà còn góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống và bảo vệ tài nguyên rừng.

VI. Kết Luận và Tầm Quan Trọng Của Phát Triển Rừng Bền Vững

Nâng cao vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ tại xã Tú Trĩ là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, các tổ chức, và cộng đồng. Các giải pháp cần được triển khai một cách đồng bộ và hiệu quả, đảm bảo tính bền vững và công bằng. Phát triển rừng bền vững không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

6.1. Cam kết bảo vệ và phát triển rừng lâu dài

Để đảm bảo tính bền vững của các hoạt động lâm nghiệp, cần có cam kết bảo vệ và phát triển rừng lâu dài từ tất cả các bên liên quan. Người dân cần nâng cao ý thức về bảo vệ rừng, khai thác rừng một cách hợp lý, và tham gia vào các hoạt động trồng rừng, phục hồi rừng. Chính quyền địa phương cần tăng cường quản lý và giám sát các hoạt động lâm nghiệp, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng.

6.2. Hướng tới tương lai kinh tế lâm nghiệp thịnh vượng

Với sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan, xã Tú Trĩ có thể hướng tới một tương lai kinh tế lâm nghiệp thịnh vượng. Rừng sẽ không chỉ là nguồn cung cấp tài nguyên mà còn là nguồn sinh kế bền vững cho người dân, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Phát triển rừng bền vững là chìa khóa để xây dựng một cộng đồng thịnh vượng và một môi trường sống xanh, sạch, đẹp.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Lâm nghiệp là một ngành kinh tế - kỹ thuật đặc thù bao gồm toàn bộ các hoạt động sản xuất hàng hóa và cung ứng dịch vụ gắn liền với tài nguyên rừng, từ gây trồng, khoanh nuôi, bảo vệ, khai thác cho đến vận chuyển và chế biến lâm sản. Trong tiến trình đổi mới kinh tế tại Việt Nam, ngành lâm nghiệp đã chuyển dịch căn bản từ mô hình lâm nghiệp truyền thống (chủ yếu dựa vào khai thác rừng tự nhiên và doanh nghiệp quốc doanh) sang nền lâm nghiệp xã hội, huy động sự tham gia của các thành phần kinh tế, đặc biệt là kinh tế hộ gia đình ở khu vực miền núi.

Huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn có tổng diện tích tự nhiên là 54.649 ha, trong đó diện tích đất đã sử dụng là 51.733,34 ha và quỹ đất lâm nghiệp chiếm tới 46.852 ha. Nằm trong cấu trúc địa lý này, xã Tú Trĩ có diện tích tự nhiên 1.345,72 ha với diện tích đất lâm nghiệp đạt 1.022,01 ha (chiếm 75,95%), trong khi diện tích đất sản xuất nông nghiệp chỉ có 206,08 ha (chiếm 15,31%). Do quỹ đất nông nghiệp hạn hẹp, sinh kế của 2.054 nhân khẩu (năm 2014) trên địa bàn xã phụ thuộc mật thiết vào tài nguyên rừng và các sản phẩm khai thác từ rừng như gỗ, củi, tre, nứa, măng và dược liệu.

Mặc dù có tiềm năng lâm nghiệp lớn, việc phát triển kinh tế rừng tại xã Tú Trĩ trong thời gian dài chủ yếu dựa vào nguồn vốn ngân sách nhà nước thông qua các dự án như Chương trình 327 và Dự án 661. Cơ cấu đầu tư còn thiếu cân đối khi tập trung chủ yếu vào rừng phòng hộ và rừng đặc dụng, chưa chú trọng đúng mức đến rừng sản xuất để tạo sinh kế lâu dài. Suất đầu tư thực tế còn thấp, năng lực huy động vốn từ nhân dân còn hạn chế do người dân chưa nắm vững phương thức phát triển rừng bền vững và hạch toán kinh tế hiệu quả. Xuất phát từ thực tiễn trên, khóa luận tập trung nghiên cứu giải pháp nâng cao vai trò của rừng đối với kinh tế hộ gia đình tại địa phương.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài gồm:

1. Mục tiêu chung: Thông qua việc phân tích thực trạng vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ gia đình ở xã Tú Trĩ, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn, đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ, cải thiện đời sống người dân sống phụ thuộc vào rừng, góp phần thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương.
2. Mục tiêu cụ thể:
   • Mục tiêu 1: Hệ thống hóa cơ sở lý luận khoa học về rừng và vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ gia đình.
   • Mục tiêu 2: Đánh giá thực trạng vai trò của rừng trong việc phát triển kinh tế hộ gia đình tại xã Tú Trĩ, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn.
   • Mục tiêu 3: Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ gia đình và địa phương trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các hộ dân sinh sống trên địa bàn có nguồn thu nhập từ rừng; hiện trạng tài nguyên rừng và công tác phát triển rừng (đặc biệt là rừng trồng sản xuất); vai trò của rừng đối với phát triển kinh tế hộ gia đình.
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu được thực hiện tại xã Tú Trĩ, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn, khai thác chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2012–2014 và số liệu điều tra hộ năm 2014.
• Phạm vi thời gian: Thực hiện từ tháng 01/2015 đến tháng 05/2015.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về cơ sở lý luận, khóa luận tiếp cận khái niệm rừng từ góc độ sinh thái học và lâm nghiệp của Morozov (1930), E. Tcachenco, S. Mêlêkhôp, cùng định nghĩa pháp lý theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004. Rừng được phân loại theo chức năng quản lý gồm ba loại chính: rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất; phân loại theo trữ lượng gồm rừng giàu (>150 m³/ha), rừng trung bình (100–150 m³/ha), rừng nghèo (80–100 m³/ha) và rừng kiệt (<50 m³/ha). Khái niệm lâm sản ngoài gỗ được định hình theo khung chuẩn của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO, 1999). Về lý thuyết kinh tế hộ, tác giả tổng hợp định nghĩa từ Từ điển kinh tế, Liên Hợp Quốc và Hội thảo Quốc tế lần thứ 2 về quản lý nông trại tại Hà Lan (1980), xác định hộ gia đình là đơn vị kinh tế cơ sở vừa sản xuất vừa tiêu dùng, phân công lao động dựa trên quan hệ huyết thống và chia sẻ ngân quỹ chung.

Khung thể chế điều chỉnh hoạt động lâm nghiệp trong khóa luận bao gồm: Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004; Luật Đất đai năm 2003; Quyết định số 18/2007/QĐ-TTg về Chiến lược phát triển lâm nghiệp Việt Nam đến năm 2020; Quyết định số 147/2007/QĐ-TTg về chính sách phát triển rừng sản xuất giai đoạn 2007–2015; Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg ban hành Quy chế quản lý rừng; Quyết định số 73/2010/QĐ-TTg về quản lý đầu tư xây dựng công trình lâm sinh; Quyết định số 08/2011/QĐ-TTg về quy chế quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ, sản xuất; và Quyết định số 57/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch bảo vệ và phát triển rừng giai đoạn 2011–2020 với tổng vốn 49.384 tỷ đồng (ngân sách nhà nước chiếm 28,5% tương đương 14.067 tỷ đồng, vốn ngoài ngân sách chiếm 71,5% tương đương 35.317 tỷ đồng).

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm:

• Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với các hộ gia đình chuyên sản xuất lâm nghiệp. Tác giả chọn 3 thôn đại diện trên địa bàn xã Tú Trĩ gồm thôn Quan Làng, thôn Pác Kéo và thôn Bản Mới, tiến hành phát 20 phiếu điều tra tại mỗi thôn, tổng quy mô mẫu khảo sát sơ cấp đạt 60 hộ.
• Phương pháp thu thập thông tin: Thu thập dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tổng kết, niên giám thống kê của UBND xã Tú Trĩ, Phòng Nông nghiệp & PTNT, Phòng Tài nguyên & Môi trường huyện Bạch Thông; thu thập dữ liệu sơ cấp qua phương pháp quan sát thực địa, phỏng vấn bán cấu trúc và điều tra trực tiếp chủ hộ bằng bảng hỏi soạn sẵn.
• Phương pháp tổng hợp và phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm Microsoft Excel và Word để làm sạch, mã hóa và tổng hợp số liệu; áp dụng phương pháp thống kê mô tả (tính số tuyệt đối, số tương đối, số bình quân) nhằm phản ánh hiện trạng kinh tế; phương pháp thống kê so sánh để đối chiếu biến động qua các năm 2012–2014; phương pháp phân tích ma trận SWOT để làm rõ điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của kinh tế rừng tại địa phương.
• Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu: Tỷ lệ lao động lâm nghiệp tham gia sản xuất ($K%$), tổng thu nhập lâm nghiệp, tổng chi phí lâm nghiệp, lợi nhuận lâm nghiệp ($LNLN = \sum \text{Thu} - \sum \text{Chi}$), tỷ lệ thu nhập từ lâm nghiệp so với tổng thu nhập hộ ($TN%$), tỷ lệ thu nhập từ rừng phòng hộ - đặc dụng ($TNRPH\text{-}ĐD%$), và tỷ lệ thu nhập từ rừng sản xuất ($TNRSX%$).

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Tác giả trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh tái cơ cấu ngành lâm nghiệp từ phương thức quản lý tập trung sang kinh tế hộ gia đình miền núi. Xác định rõ mục tiêu chung, 3 mục tiêu cụ thể, 4 câu hỏi nghiên cứu trọng tâm, khẳng định ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc cung cấp dữ liệu cơ sở cho công tác quy hoạch, giao đất giao rừng và hoạch định chính sách lâm nghiệp tại huyện Bạch Thông.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết hệ thống lý luận về kinh tế hộ và kinh tế lâm nghiệp; tổng quan kinh nghiệm quốc tế về phát triển kinh tế rừng tại Trung Quốc (chính sách giao đất lâm nghiệp thời hạn 70 năm, mô hình hợp tác xã lâm nghiệp và chứng chỉ rừng FSC) và Cộng hòa Liên bang Đức (quản lý 11,1 triệu ha rừng với trữ lượng bình quân 317 m³/ha, tăng trưởng 11 m³/ha/năm, doanh thu bình quân 69,7 euro/ha). Đồng thời, tác giả phân tích các bài học kinh nghiệm trong nước tại tỉnh Hòa Bình (quản lý 332.813 ha đất lâm nghiệp, duy trì trên 1.000 trang trại rừng cho thu nhập 50–60 triệu đồng/năm) và huyện Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa (mô hình trồng keo kết hợp mía và chăn nuôi cho thu nhập 70–120 triệu đồng/hộ/năm).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Xác định cụ thể các nhóm đối tượng nghiên cứu, phạm vi thời gian (tháng 01/2015 – 05/2015) và không gian (xã Tú Trĩ). Trình bày chi tiết quy trình chọn mẫu điều tra 60 hộ tại 3 thôn (Quan Làng, Pác Kéo, Bản Mới), quy trình thu thập thông tin thứ cấp và sơ cấp, thiết lập khung phân tích SWOT và hệ thống công thức xác định các chỉ tiêu kinh tế hộ, lao động, doanh thu, chi phí và tỷ suất lợi nhuận lâm nghiệp.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là phần nội dung trọng tâm của khóa luận, phản ánh toàn diện điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và kết quả điều tra thực nghiệm tại địa bàn xã Tú Trĩ:

Hiện trạng đất đai và dân sinh xã Tú Trĩ năm 2014: Tổng diện tích tự nhiên của xã là 1.345,72 ha. Cơ cấu các loại đất cụ thể được tổng hợp tại bảng số liệu sau:

Loại đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu so với tổng diện tích tự nhiên (%)
1. Đất nông nghiệp	1.234,74	91,75
- Đất sản xuất nông nghiệp	206,08	15,31
+ Đất trồng cây hằng năm (trồng lúa)	168,21	12,49
+ Đất trồng cây lâu năm	37,87	2,81
- Đất lâm nghiệp	1.022,01	75,95
+ Đất rừng sản xuất	737,20	54,78
+ Đất rừng phòng hộ	164,41	12,22
+ Đất rừng đặc dụng	120,40	8,95
- Đất nuôi trồng thủy sản	6,65	0,49
2. Đất phi nông nghiệp	44,57	3,31
- Đất ở	9,61	0,71
- Đất chuyên dùng	15,74	1,17
- Đất nghĩa địa	0,31	0,02
- Đất sông suối, mặt nước chuyên dùng	18,91	1,41
3. Đất chưa sử dụng	66,41	4,94
- Đất bằng chưa sử dụng	34,20	2,54
- Đất đồi núi chưa sử dụng	32,21	2,39
Tổng cộng	1.345,72	100,00

Về dân số và lao động: Năm 2014, xã có 523 hộ với 2.054 nhân khẩu (nam 1.102 người, nữ 952 người), tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là 1,1%/năm; bình quân 3,9 nhân khẩu/hộ và 2,2 lao động/hộ. Lực lượng lao động đạt 1.150 người (chiếm 56% dân số), trong đó lao động nông lâm nghiệp có 813 người (chiếm 70,7%), lao động phi nông nghiệp có 337 người (chiếm 29,3%). Tỷ lệ lao động thiếu việc làm lúc nông nhàn dao động từ 45% đến 50%.

Sản xuất nông - lâm nghiệp toàn xã năm 2014: Sản xuất lúa nước đạt 189,93 ha (năng suất 52,2 tạ/ha); ngô 36,44 ha (sản lượng 147 tấn); thuốc lá 22,59 ha (sản lượng 40,6 tấn); dong riềng 8,64 ha (năng suất 700 tạ/ha, sản lượng 604,8 tấn); tổng sản lượng lương thực quy thóc đạt 1.063 tấn (đạt 105,3% kế hoạch). Đàn gia súc gồm 158 con trâu, 2.897 con lợn và 12.500 con gia cầm. Về lâm nghiệp, xã đã cấp 37 giấy phép khai thác gỗ với khối lượng 566 m³ (gỗ mỡ, xoan, bồ đề); trồng rừng theo Dự án 147 đạt 108 ha/80 ha kế hoạch (đạt 135,4%).

Đặc điểm nhóm hộ điều tra thực tế: Khảo sát 60 hộ tại 3 thôn cho thấy:

• Tuổi bình quân của chủ hộ là 47,7 tuổi. Chủ hộ là nam giới chiếm 80%, nữ giới chiếm 20% (riêng thôn Pác Kéo tỷ lệ chủ hộ nữ chiếm 30%).
• Trình độ học vấn của chủ hộ: Trình độ đại học, cao đẳng chiếm 5% (tập trung tại Quan Làng và Pác Kéo); tốt nghiệp trung học phổ thông (cấp 3) chiếm 21,7%; tốt nghiệp trung học cơ sở (cấp 2) chiếm 73,3%.
• Tư liệu sản xuất cơ bản: Bình quân đất rừng sản xuất tại thôn Pác Kéo là 15.500 m²/hộ, thôn Quan Làng là 18.250 m²/hộ, thôn Bản Mới là 16.500 m²/hộ. Đất rừng phòng hộ bình quân tại Pác Kéo đạt 650 m²/hộ, Bản Mới 750 m²/hộ, riêng Quan Làng là 0 m²/hộ. Tỷ lệ hộ có máy cắt gỗ cầm tay phục vụ khai thác lâm nghiệp tại thôn Quan Làng đạt 45%, thôn Pác Kéo và Bản Mới đều đạt 30%. Số lao động lâm nghiệp bình quân đạt từ 2,45 đến 3,0 lao động/hộ.

Phần 5: Một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao vai trò của rừng trong phát triển kinh tế hộ

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và mô hình SWOT, tác giả xác định quan điểm và mục tiêu phát triển kinh tế lâm nghiệp xã Tú Trĩ theo hướng bền vững; đề xuất các nhóm giải pháp đồng bộ về quy hoạch vùng nguyên liệu gắn với chế biến lâm sản, giải pháp tín dụng đầu tư, chuyển giao tiến bộ khoa học kỹ thuật và kiện toàn chính sách giao đất giao rừng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp và lượng hóa được những kết quả kinh tế cụ thể từ hoạt động phát triển lâm nghiệp trên địa bàn xã Tú Trĩ:

• Về giá trị kinh tế trực tiếp: Năm 2014, tổng giá trị các sản phẩm lâm nghiệp được thống kê chính thức trên địa bàn xã đạt trên 1,5 tỷ đồng. Nguồn thu này bao gồm giá trị từ 566 m³ gỗ tròn khai thác hợp pháp (gỗ mỡ, xoan, bồ đề), 23,17 ha trồng mới rừng sản xuất, 5,7 ha trồng mới rừng phòng hộ, 93,12 ha giao khoán bảo vệ và khoanh nuôi tái sinh rừng tự nhiên, 65,10 ha trồng cây phân tán, cùng sản lượng củi đun, tre (8.000 cây) và nứa (20.000 cây).
• Về giải quyết việc làm: Hoạt động lâm nghiệp thu hút sự tham gia của phần lớn trong số 813 lao động nông lâm nghiệp toàn xã (chiếm 70,7% tổng lực lượng lao động), tạo công ăn việc làm trực tiếp từ khâu ươm giống, trồng, chăm sóc, khoanh nuôi, bảo vệ và khai thác gỗ, đồng thời giải quyết hiệu quả tình trạng nhàn rỗi cho 45–50% lao động lúc nông nhàn.
• Về đóng góp khoa học và thực tiễn: Khóa luận phản ánh bức tranh thực tế về năng lực sở hữu tư liệu sản xuất và trình độ canh tác lâm nghiệp của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Dao, Kinh tại địa phương. Tác giả đã chỉ rõ khoảng trống giữa các chương trình hỗ trợ của Nhà nước với nhu cầu vốn thực tế của hộ dân, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp mang tính ứng dụng:
  • Đẩy mạnh liên kết giữa hộ gia đình với các cơ sở chế biến băm dăm, bóc ván và xưởng mộc địa phương nhằm ổn định đầu ra.
  • Đơn giản hóa thủ tục tiếp cận nguồn vốn tín dụng ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội và Ngân hàng Nông nghiệp & PTNT theo Dự án 147.
  • Đưa các giống cây bản địa gỗ lớn và cây nhập nội sinh trưởng nhanh có giá trị kinh tế cao (keo, bạch đàn, mỡ, quế) vào cơ cấu trồng rừng kinh tế thâm canh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn tồn tại một số hạn chế do tác giả tự nhận định và điều kiện nghiên cứu thực tế quy định:

• Về phạm vi mẫu: Điều tra khảo sát thực địa mới chỉ tiến hành trên quy mô 60 hộ gia đình tại 3 trong tổng số 11 thôn của xã Tú Trĩ, thời gian nghiên cứu thực địa ngắn (từ tháng 01/2015 đến tháng 05/2015).
• Về thu thập số liệu: Do người dân canh tác tự phát và hạch toán kinh tế hộ mang tính gia đình, khóa luận chưa thống kê và lượng hóa đầy đủ giá trị kinh tế của các loại lâm sản ngoài gỗ (như măng tre, nấm hương, mộc nhĩ, mật ong, phong lan, củ mài, củ nâu, sa nhân và thịt động vật rừng như con dúi) cũng như nguồn thu gián tiếp từ tiểu thủ công nghiệp chế biến gỗ gia dụng.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng khảo sát trên toàn bộ 11 thôn của xã Tú Trĩ; thực hiện theo dõi chu kỳ kinh tế dài hạn từ khi trồng đến khi khai thác (5–7 năm) của các mô hình rừng trồng sản xuất keo, mỡ; hạch toán chi tiết chi phí - lợi nhuận theo từng giai đoạn sinh trưởng của cây rừng; đánh giá tác động của chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng và cơ chế REDD+ đối với việc gia tăng thu nhập hộ nghèo tại địa bàn miền núi.

Giá trị tham khảo

Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Hoàng Kim Mẫn là tài liệu tham khảo thiết thực cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản lý tài nguyên rừng, Khuyến nông và Phát triển nông thôn đang thực hiện đồ án, luận văn về đánh giá hiệu quả kinh tế rừng và sinh kế nông hộ vùng trung du miền núi phía Bắc.
• Cán bộ quản lý kinh tế, công chức phụ trách lâm nghiệp xã Tú Trĩ, Phòng Nông nghiệp & PTNT, Phòng Tài nguyên & Môi trường huyện Bạch Thông trong việc tham mưu xây dựng kế hoạch sử dụng đất lâm nghiệp, triển khai Dự án 147 và điều chỉnh chính sách giao rừng, cho thuê đất rừng.
• Các nội dung có giá trị tham khảo chuyên sâu gồm: Bảng tổng hợp cơ cấu quỹ đất năm 2014 (Bảng 4.1), hệ thống chỉ tiêu xác định tỷ trọng thu nhập lâm nghiệp (Mục 3.4), dữ liệu điều tra thực trạng sở hữu tư liệu sản xuất và nhân khẩu học của 60 hộ dân (Bảng 4.5 và Bảng 4.6), cùng phương pháp tiếp cận phân tích SWOT đối với kinh tế đồi rừng cấp xã.

Câu hỏi thường gặp

1. Cơ cấu đất lâm nghiệp của xã Tú Trĩ năm 2014 được phân chia như thế nào?

Theo số liệu thống kê năm 2014 của UBND xã Tú Trĩ, toàn xã có 1.022,01 ha đất lâm nghiệp (chiếm 75,95% tổng diện tích đất tự nhiên), bao gồm ba phân định chức năng: đất rừng sản xuất chiếm diện tích lớn nhất với 737,20 ha (54,78% diện tích tự nhiên); đất rừng phòng hộ đạt 164,41 ha (chiếm 12,22%); và đất rừng đặc dụng chiếm 120,40 ha (chiếm 8,95%).

2. Mẫu khảo sát kinh tế hộ trong khóa luận được phân bổ cụ thể ra sao?

Tác giả đã chọn mẫu ngẫu nhiên 60 hộ gia đình chuyên làm kinh tế rừng phân bổ đều tại 3 thôn của xã Tú Trĩ gồm: thôn Quan Làng (20 hộ), thôn Pác Kéo (20 hộ) và thôn Bản Mới (20 hộ). Số liệu điều tra cho thấy chủ hộ có độ tuổi bình quân 47,7 tuổi; 80% chủ hộ là nam giới và 20% là nữ giới; quy mô nhân khẩu bình quân đạt 4,13 người/hộ và lao động bình quân đạt 2,75 người/hộ.

3. Trình độ học vấn của các chủ hộ làm kinh tế rừng tại địa bàn nghiên cứu có đặc điểm gì?

Số liệu điều tra sơ cấp chỉ ra rằng mặt bằng học vấn của các chủ hộ làm kinh tế rừng còn ở mức thấp: chỉ có 5% số chủ hộ đạt trình độ đại học hoặc cao đẳng (tập trung tại thôn Quan Làng và Pác Kéo); 21,7% chủ hộ có trình độ học vấn cấp 3 (trung học phổ thông, đa số là các chủ hộ trẻ tuổi mới lập gia đình); và có tới 73,3% số chủ hộ chỉ có trình độ học vấn cấp 2 (trung học cơ sở).

4. Quy mô diện tích đất rừng sản xuất bình quân của mỗi hộ gia đình tại 3 thôn khảo sát là bao nhiêu?

Căn cứ bảng thống kê tư liệu sản xuất của 60 hộ khảo sát, diện tích đất rừng sản xuất bình quân được giao của các hộ gia đình khá lớn: hộ gia đình tại thôn Quan Làng sở hữu diện tích bình quân cao nhất với 18.250 m²/hộ; tiếp đến là các hộ tại thôn Bản Mới với 16.500 m²/hộ; và các hộ tại thôn Pác Kéo đạt mức 15.500 m²/hộ.

5. Kết quả sản xuất lâm nghiệp nổi bật nhất của xã Tú Trĩ được ghi nhận trong năm 2014 là gì?

Trong năm 2014, xã Tú Trĩ đã cấp 37 giấy phép khai thác gỗ hợp pháp với tổng sản lượng đạt 566 m³ gỗ mỡ, xoan, bồ đề; diện tích trồng rừng sản xuất mới thực hiện theo Dự án 147 đạt 108 ha/80 ha kế hoạch (đạt 135,4% chỉ tiêu giao); và tổng giá trị các sản phẩm lâm nghiệp được thống kê chính thức của xã mang lại nguồn thu trên 1,5 tỷ đồng.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Hoàng Kim Mẫn đã phản ánh chân thực vai trò trụ cột của kinh tế lâm nghiệp đối với sinh kế của đồng bào các dân tộc thiểu số tại xã vùng cao Tú Trĩ, huyện Bạch Thông, tỉnh Bắc Kạn. Nghiên cứu khẳng định tiềm năng kinh tế vượt trội của diện tích 1.022,01 ha đất lâm nghiệp trong việc giải quyết việc làm cho hơn 70% lực lượng lao động địa phương và tạo ra nguồn thu tiền tỉ từ khai thác gỗ, trồng rừng dự án. Các giải pháp quy hoạch vùng nguyên liệu, củng cố liên kết sản xuất và khơi thông nguồn vốn vay ưu đãi là cơ sở thực tiễn quan trọng nhằm hiện thực hóa mục tiêu giảm nghèo bền vững và phát triển nông thôn miền núi.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2: Tổng quan tài liệu Phần 3: Đối tƣợng, nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Phần 5: Các giải pháp nâng cao vai trò của rừng đối với phát triển kinh té hộ 5 Phần 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở lý luận về vai trò của phát triển kinh tế từ rừng 2. Một số khái niệm cơ bản 2. Rừng và phát triển kinh tế từ rừng Khái niệm về rừng Có nhiều khái niệm khác nhau về rừng.

Năm 1930, Morozov đƣa ra khái niệm: Rừng là một tổng thể cây gỗ, có mối liên hệ lẫn nhau, nó chiếm một phạm vi không gian nhất định ở mặt đất và trong khí quyển. Rừng chiếm phần lớn bề mặt Trái Đất và là một bộ phận của cảnh quan địa lý.E Tcachenco đã phát biểu : Rừng là một bộ phận của cảnh quan địa lý, trong đó bao gồm một tổng thể các cây gỗ, cây bụi, cây cỏ, động vật và vi sinh vật. Trong quá trình phát triển của mình chúng có mối quan hệ sinh học và ảnh hƣởng lẫn nhau và với hoàn cảnh bên ngoài.S Mê lê khôp cho rằng: Rừng là sự hình thành phức tạp của tự nhiên, là thành phần cơ bản của sinh quyển địa cầu (Bách khoa toàn thƣ- Tiếng Việt,2013). Rừng là một hệ sinh thái bao gồm quần thể thực vật rừng, động vật rừng, vi sinh vật rừng, đất rừng và các yếu tố môi trƣờng khác, trong đó cây gỗ ,tre nứa hoặc hệ thực vật đặc trƣng là thành phần chính có độ che phủ của tán rừng 0,1 trở lên.

Rừng gồm rừng trồng và rừng tự nhiên trên đất rừng sản xuất, đất rừng phòng hộ, đất rừng đặc dụng (Luật Bảo và phát triển rừng Việt Nam, 2004). Từ các khái niệm trên có thể tổng hợp ra một khái niệm là: Rừng là quần xã sinh vật trong đó cây rừng là thành phần chủ yếu. Quần xã sinh vật phải có diện tích lớn,giữa quần xã sinh vật và môi trƣờng, các thành phần trong quần xã sinh vật phải có mối quan hệ mật thiết với nhau để đảm bảo khác biệt giữa hoàn cảnh rừng và các hoàn cảnh khác. 6 Về phân loại rừng: có nhiều cách phân loại rừng.

Phân loại theo chức năng sử dụng thì có 3 loại rừng: Rừng đặc dụng: Là loại rừng đƣợc thành lập với mục đích chủ yếu để bảo tồn thiên nhiên, mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng của quốc gia, nguồn gen sinh vật rừng, nghiên cứu khoa học, bảo vệ di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh phục vụ nghỉ ngơi du lịch kết hợp với phòng hộ bảo vệ môi trƣờng sinh thái. Rừng phòng hộ: là rừng đƣợc sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nƣớc, bảo vệ đất, chống xói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai, điều hòa khí hậu, bảo vệ môi trƣờng. Rừng sản xuất: Là rừng đƣợc dùng chủ yếu trong sản xuất kinh doanh gỗ, lâm sản ngoài gỗ và kết hợp phòng hộ, góp phần bảo vệ môi trƣờng. Phân loại rừng theo trữ lƣợng thì có: Rừng giàu: Trữ lƣợng rừng trên 150m3 /ha Rừng trung bình: Trữ lƣợng rừng nằm trong khoảng (100-150) m3 /ha Rừng nghèo: Trữ lƣợng rừng nằm trong khoảng (80-100) m3 /ha Rừng kiệt: Trữ lƣợng rừng thấp hơn 50 m3 /ha Phân loại rừng dựa vào tác đông của con ngƣời thì có rừng tự nhiên và rừng nhân tạo Phân loại dựa vào nguồn gốc thì có rừng chồi và rừng hạt.

Phân loại rừng theo tuổi: Rừng non, rừng sào (là rừng bất đầu khép tán, xuất hiện quan hệ cạnh tranh gay gắt về ánh sáng và chiều cao giữa các cá thể cây gỗ ), rừng trung niên và rừng già. Phát triển kinh tế rừng tại Việt Nam: Theo số liệu thống kê của Viện điều tra và quy hoạch rừng Việt Nam, trƣớc năm 1945 Việt Nam có 14 triệu ha rừng chiếm hơn 24% diện tích tự nhiên của cả nƣớc, năm 1975 còn 7,8 triệu ha (23,6%), đến năm 1989 chỉ còn 6,5 triệu ha (19,7%). Tính đến ngày 31/12/2011, Việt Nam có tổng diện tích 7 rừng là 13.064 ha, trong đó rừng tự nhiên là 10.383 ha và rừng trồng là 3. Độ che phủ rừng toàn quốc là 39,7% (Theo Quyết định số 2089/QĐ-BNN-TCLN ngày 30 tháng 8 năm 2012).

Rừng Việt Nam là một kho tài nguyên vô cùng quý giá với 12.000 loài thực vật. trong đó có khoảng 10% là loài đặc hữu, 800 loài rêu, 600 loài nấm … Khoảng 2.300 loài cây có mạch đã đƣợc dùng làm lƣơng thực, thực phẩm, làm thức ăn cho gia súc. Chúng ta có 41 loài gỗ quí (nhóm 1) 20 loài gỗ bền chắc (nhóm 2), 24 loài gỗ đồ mộc và xây dựng (nhóm 3) …, loại rừng cho gỗ này chiếm khoảng 6 triệu ha. Đó là chƣa kể các loại rừng tre, trúc chiếm khoảng 1,5 triệu ha gồm khoảng 25 loài đã đƣợc gây trồng có giá trị kinh tế cao.

Hàng nghìn loài dƣợc liệu quý để chữa bệnh và có giá trị cao (http://www.com/13-trieu-ha- rung-bi-pha-huy-moi-nam/141/6220933. Gỗ đƣợc sử dụng rất rộng rãi trong công nghiệp, nông nghiệp, giao thông vận tải, kiến trúc, xây dựng và khai khoáng. Ngoài ra gỗ còn đƣợc dùng làm văn phòng phẩm nhạc cụ, dụng cụ thể thao, đóng toa tầu,thuyền bè,xe cộ,bàn ghế, đồ dùng sinh hoạt … “Lâm sản ngoài gỗ bao gồm những sản phẩm có nguồn gốc sinh vật, khác gỗ, đƣợc khai thác từ rừng, đất có rừng và từ cây gỗ ở ngoài rừng” (FAO,1999). Nhƣ vậy, lâm sản ngoài gỗ bao gồm tất cả các vật liệu sinh học khác gỗ đƣợc khai thác từ rừng (cả rừng tự nhiên và rừng trồng) phục vụ mục đích của con ngƣời.

Bao gồm các loại thực vật, động vật dùng làm thực phẩm, làm dƣợc liệu, tinh dầu, nhựa sáp, nhựa dính, nhựa dầu,cao su, tannin, màu nhuộm, chất béo, song mây, tre nứa, cây cảnh, nguyên liệu giấy, sợi,… 8 2. Sự phụ thuộc sinh kế của con người vào rừng Theo ƣớc tính của Ngân hàng thế giới, 1,6 tỷ ngƣời sống phụ thuộc vào rừng trên toàn cầu, và rừng là nguồn cung cấp nhiều việc làm, góp phần vào sự tăng trƣởng kinh tế của quốc gia va khu vực. Qua thống kê cho thấy, 30% diện tích rừng đƣợc sử dụng để sản xuất gỗ và các sản phẩm phi gỗ, thƣơng mại-lâm sản ƣớc đạt 327 tỷ USD/năm. Còn tại Việt Nam theo thống kê sơ bộ của các nghiên cứu trƣớc đây thì có khoảng 25 triệu ngƣời dân nông thôn ở Việt Nam sống ở các vùng rừng và gần rừng, và đời sống của họ phụ thuộc phần lớn vào rừng (RECOFTC, 2011).

Đa số ngƣời dân sống phụ thuộc vào rừng là thuộc nhóm dân tộc thiểu số sống trong và gần rừng ở các vùng núi cao dân tộc ít ngƣời, có trình độ dân trí thấp, phƣơng thức canh tác lạc hậu, kinh tế chậm phát triển và đời sống còn khó khăn. Tuy nhiên, các quyền lợi của họ đối với tài nguyên rừng vẫn chƣa đƣợc đảm bảo và tỷ lệ nghèo đói vẫn còn khá cao (UN-REDD 2008). Rừng ngày càng có vai trò quan trọng trong việc phát triển kinh tế bền vững ở mỗi quốc gia. Ngoài ra nó còn có vai trò trong việc đảm bảo môi trƣờng đất, nƣớc, khí hậu đƣợc trong sạch, giữ vững đa dạng dinh học.

Trong vùng có sự quản lý rừng chặt chẽ thì con ngƣời có thể khai thác các tiềm năng của rừng một các bền vững nhƣ các loại gỗ, tre nứa, động vật rừng, các loại cây dƣợc liệu làm thuốc chữa bệnh. Ngày nay con ngƣời còn biết sử dụng rừng làm các khu du lịch sinh thái nhƣ vƣờn quốc gia Ba Bể, vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng, Khu du lịch Cần Giờ, Vƣờn quốc gia U Minh Hạ. Từ các mô hình phát triển rừng hiệu quả đã làm cho đời sống dân cƣ ổn định. Cùng với rừng ngƣời dân đƣợc nhà nƣớc hỗ trợ đất sản xuất rừng, vốn cùng với các biện pháp kỹ thuật, cơ sở hạ tầng để tạo nguồn thu nhập cho ngƣơi dân.

9 Rừng và sản phẩm từ rừng mang lại thu nhập cho ngƣời dân. Cây rừng đƣợc dân khai thác làm nguyên vật liệu. Không chỉ ở trong nƣớc, các sản phẩm còn đƣợc xuất khẩu ra thị trƣờng ngoài làm tăng giá trị sản phẩm. Vì vậy thu nhập của ngƣời dân cũng tăng lên.

Hoạt động du lịch mở rộng là nguồn thu nhập mới cho ngƣời dân. Rừng mang lại thực phẩm, dƣợc liệu tự nhiên có giá trị cho con ngƣời. Vì vậy có thể nói đối với đại bộ phận ngƣời dân Việt Nam còn sinh sống khá phụ thuộc vào rừng, rừng trở thành một yếu tố không thể tách rời với họ. Chính vì thế mà chính phủ hiện nay rất đề cao việc bảo vệ rừng, khai thác rừng theo hƣớng bền vững để cuộc sống ngƣời dân ngày càng ổn định và nâng cao hơn.

Hiệu lực và hiệu quả công tác quản lý rừng nhất là quản lý quy hoạch, chuyển mục đích sử dụng rừng, giao đất,giao rừng, kiểm kê, thống kê rừng đã đƣợc nâng cao một bƣớc. Nhà nƣớc đã đẩy mạnh việc giao quyền sử dụng, sử dụng rừng ,khoán bảo vệ rừng ổn định lâu dài đến các chủ rừng qua đó thúc đẩy sự tham gia của các thành phần kinh tế trong quản lý, bảo vệ rừng trong đó có việc phát triển kinh tế hộ gia đình gắn với lợi ích từ rừng. Điều này chứng tỏ ngƣời dân ngày càng nhận thức rõ đƣợc tầm quan trọng của rừng đối với đời sống kinh tế của hộ gia đình, cùng với những chính sách vĩ mô của Nhà nƣớc thì ngƣời dân lại càng có cơ sở và quyền hạn để bảo vệ và khai thác rừng một cách hiệu quả mang lại nguồn lợi kinh tế bền vững. Khái niệm về hộ và kinh tế hộ Khái niệm về hộ: Hộ đã có từ lâu đời, cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển.

Trải qua mỗi thời kỳ kinh tế khác nhau, hộ và kinh tế hộ đƣợc biểu hiện dƣới nhiều hình thức khác nhau song vẫn có bản chất chung đó là “Sự hoạt động kinh doanh của các thành viên trong gia đình cố gắng làm sao để tạo ra nhiều của cải vật chất để nuôi sống và tăng thêm tích lũy cho gia đình 10 và xã hội”. Qua nghiên cứu cho thấy, có nhiều quan niệm của các nhà khoa học về hộ: - Theo từ điển chuyên ngành kinh tế và từ điển ngôn ngữ “ Hộ là tất cả những ngƣời cùng chung sống trong một mái nhà. Nhóm ngƣời đó bao gồm những ngƣời cùng chung huyết tộc và những ngƣời làm công”. - Theo Liên hợp quốc “ Hộ là những ngƣời cùng chung sống chung dƣới một mái nhà, cùng làm ăn và có chung một ngân quỹ”.