Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đẩy mạnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa, ngành tư vấn xây dựng đóng vai trò quyết định đến chất lượng, tiến độ và hiệu quả kinh tế của các dự án hạ tầng kỹ thuật. Theo số liệu thống kê của Bộ Xây dựng, cả nước có khoảng 5.616 tổ chức hoạt động tư vấn xây dựng, tạo nên môi trường cạnh tranh vô cùng quyết liệt. Tại tỉnh Lạng Sơn, quá trình đô thị hóa mạnh mẽ thúc đẩy nhu cầu đầu tư giao thông với hàng loạt dự án quy mô lớn như tuyến đường Bản Nằm – Bình Độ – Đào Viên trị giá 613,4 tỷ đồng và cầu 17/10 trị giá 454 tỷ đồng. Tuy nhiên, toàn tỉnh có 61 tổ chức tư vấn nhưng chỉ có 4 đơn vị đủ điều kiện sở hữu trên 20 kỹ sư hành nghề, khiến các doanh nghiệp địa phương thường chịu sức ép lớn và chỉ đóng vai trò nhà thầu phụ trước các tổng công ty tư vấn Trung ương.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết điểm nghẽn về năng lực quản lý, sự biến động nguồn nhân lực chất lượng cao và hạn chế trong ứng dụng công nghệ tại Công ty Cổ phần Tư vấn Xây dựng Giao thông Lạng Sơn (LSTC). Mục tiêu nghiên cứu cụ thể là phân tích toàn diện thực trạng hoạt động giai đoạn 2012 - 2016, xác định các nguyên nhân cốt lõi gây suy giảm sức cạnh tranh, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp khả thi nhằm nâng cao năng lực tư vấn giai đoạn 2018 - 2025.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào năng lực tư vấn chuyên ngành công trình giao thông của LSTC trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn trong khung thời gian 5 năm (2012 - 2016) và định hướng trung hạn. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài được thể hiện qua các chỉ số mục tiêu: giúp doanh nghiệp nâng điểm đánh giá hồ sơ kỹ thuật dự thầu vượt ngưỡng 80%, giảm thiểu tỷ lệ chậm tiến độ đồ án và quản lý tối ưu danh mục sản lượng đạt trên 31,7 tỷ đồng mỗi năm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết năng lực cốt lõi của doanh nghiệp kết hợp với lý thuyết cơ cấu tổ chức quản trị hiện đại để xây dựng khung đánh giá năng lực cho tổ chức tư vấn xây dựng. Hoạt động tư vấn xây dựng được định nghĩa theo Luật Xây dựng năm 2014 là loại hình dịch vụ trí tuệ cung cấp các giải pháp kỹ thuật, quản lý và giám sát xuyên suốt vòng đời dự án đầu tư xây dựng. Năng lực tư vấn được cấu thành từ bốn trụ cột chính: năng lực tổ chức quản lý, năng lực chuyên môn của đội ngũ nhân sự, cơ sở vật chất kỹ thuật cùng công nghệ thí nghiệm, và khả năng ứng dụng công nghệ thông tin.

Mô hình nghiên cứu phân tích sự tương tác giữa các nhân tố khách quan như môi trường pháp lý (Nghị định 59/2015/NĐ-CP, Thông tư 17/2016/TT-BXD), áp lực cạnh tranh ngành và các nhân tố chủ quan nội tại của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, luận văn áp dụng tiêu chuẩn đánh giá hồ sơ dự thầu dịch vụ tư vấn theo Nghị định 63/2014/NĐ-CP, trong đó tỷ trọng điểm nhân sự chiếm từ 50% đến 60%, giải pháp phương pháp luận chiếm từ 30% đến 40%, và kinh nghiệm nhà thầu chiếm từ 10% đến 20% tổng số điểm. Khung lý thuyết còn tích hợp các nguyên tắc quản lý chất lượng theo tiêu chuẩn quốc tế ISO 9001:2015 nhằm chuẩn hóa chu trình sản xuất sản phẩm tư vấn.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện từ hệ thống 1.069 hợp đồng tư vấn, các báo cáo tài chính, báo cáo lao động tiền lương của LSTC giai đoạn 2012 - 2016, cùng các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành về đầu tư xây dựng.

Luận văn tiến hành khảo sát toàn bộ cỡ mẫu gồm 85 cán bộ nhân viên đang làm việc tại doanh nghiệp (trong đó có 56 kỹ sư chuyên ngành hoạt động trực tiếp trong lĩnh vực tư vấn), kết hợp phương pháp chọn mẫu có chủ đích với 15 chuyên gia đầu ngành, lãnh đạo Ban Quản lý dự án giao thông tỉnh Lạng Sơn. Lý do lựa chọn phương pháp chọn mẫu khảo sát toàn bộ kết hợp chuyên gia là nhằm bao quát toàn bộ chuỗi mắt xích sản xuất, phản ánh chính xác thực trạng năng lực mà không làm sai lệch số liệu thống kê.

Phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp, so sánh chuỗi thời gian 5 năm và phương pháp chuyên gia. Việc lựa chọn tổ hợp phương pháp này giúp định lượng chính xác các biến động về cơ cấu nhân sự, năng suất lao động và tài chính, đồng thời kiểm chứng định tính các nguyên nhân gây nghẽn tiến độ công trình. Quá trình thu thập và xử lý số liệu được triển khai từ tháng 6/2017 đến tháng 1/2018.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả sản xuất kinh doanh của đơn vị đạt quy mô lớn nhưng thiếu tính bứt phá ở các dự án kỹ thuật cao. Trong 5 năm (2012 - 2016), LSTC đã thực hiện 1.069 hợp đồng với tổng doanh số đạt 158.471,4 triệu đồng, trung bình mỗi năm hoàn thành trên 200 hợp đồng khảo sát thiết kế và giám sát thi công. Tuy nhiên, khi tham gia các dự án trọng điểm cấp quốc gia và cấp tỉnh như nâng cấp Quốc lộ 1A hay cao tốc Bắc Giang - Lạng Sơn, doanh nghiệp hầu như chỉ đảm nhận vai trò thầu phụ với biên lợi nhuận thấp.

Thứ hai, lực lượng lao động có trình độ học vấn cao nhưng biến động mạnh và thiếu hụt đội ngũ chuyên gia kế cận. Đến cuối năm 2017, doanh nghiệp có 85 cán bộ nhân viên, trong đó trình độ đại học chiếm 69,40% (59 người), cao đẳng và trung cấp chiếm 15,30%, công nhân kỹ thuật chiếm 15,30%. Trong 56 kỹ sư tư vấn chuyên sâu, kỹ sư cầu đường chiếm áp đảo với 57,10% (32 người), kỹ sư xây dựng chiếm 12,50% và kỹ sư kinh tế xây dựng chiếm 12,50%. Mặc dù nhóm tuổi 31 - 50 chiếm 67,06%, nhưng hiện tượng chảy máu chất xám diễn ra nghiêm trọng khi có tới 15 cán bộ có năng lực chuyển công tác trong năm 2017, dẫn đến tình trạng 36 trên tổng số 85 nhân sự có thâm niên dưới 5 năm.

Thứ ba, vị thế cạnh tranh của doanh nghiệp được khẳng định trong phạm vi địa phương nhưng còn khiêm tốn ở bình diện quốc gia. Bộ Giao thông Vận tải xếp hạng LSTC đứng thứ 46 trên 123 đơn vị trong lĩnh vực thiết kế đường bộ và thứ 60 trên 105 đơn vị trong lĩnh vực tư vấn giám sát đường bộ trên toàn quốc năm 2016. Tại Lạng Sơn, LSTC là một trong số rất ít đơn vị sở hữu Phòng thí nghiệm chuyên ngành LAS-XD 302 với 11 phép thử và 67 chỉ tiêu thí nghiệm hợp chuẩn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ cơ chế quản lý điều hành còn mang nặng tính hành chính sau khi chuyển đổi từ doanh nghiệp nhà nước sang công ty cổ phần. Cơ chế phân phối tiền lương khoán chưa tạo được động lực đột phá để giữ chân nhân sự giỏi. Mặt khác, khi đối chiếu với tiêu chuẩn đánh giá theo Nghị định 63/2014/NĐ-CP, việc thiếu hụt các chủ nhiệm đồ án có chứng chỉ hành nghề Hạng I khiến hồ sơ dự thầu của công ty thường bị mất điểm ở tiêu chí năng lực nhân sự chủ chốt (vốn chiếm 50% đến 60% tổng điểm).

So sánh với các nghiên cứu tương tự về doanh nghiệp tư vấn địa phương, LSTC có lợi thế vượt trội về cơ sở vật chất và dữ liệu địa chất bản địa, nhưng lại chậm chuyển đổi công nghệ mô hình hóa thông tin so với các doanh nghiệp tại các đô thị lớn. Mối quan hệ giữa sự gia tăng số lượng nhân sự trẻ thiếu kinh nghiệm và tỷ lệ đồ án phải chỉnh sửa thiết kế có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ tương quan hai trục, cho thấy đường tỷ lệ biến động nhân sự đồng biến với thời gian thẩm tra hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tái cấu trúc mô hình quản lý điều hành sản xuất kinh doanh sang mô hình ma trận kết hợp chuyên môn hóa và tổng hợp. Ban Giám đốc cùng Phòng Hành chính - Tổ chức cần hoàn thành việc sắp xếp lại các phòng Khảo sát - Thiết kế thành các tổ dự án chuyên trách trước quý IV/2018, đặt mục tiêu rút ngắn 20% thời gian xử lý hồ sơ và nâng cao tính chủ động cho các chủ nhiệm đồ án.

Thứ hai, đổi mới quy chế trả lương khoán và xây dựng chính sách đãi ngộ nhân tài dựa trên hệ thống đánh giá hiệu suất công việc. Phòng Kế hoạch - Tài chính phối hợp Công đoàn ban hành khung thu nhập gắn liền chất lượng sản phẩm trong năm 2018, nhằm mục tiêu giảm tỷ lệ thôi việc của kỹ sư giàu kinh nghiệm xuống dưới 5%/năm và thu hút ít nhất 5 kỹ sư chất lượng cao trong giai đoạn 2018 - 2020.

Thứ ba, tăng cường đầu tư trang thiết bị khảo sát hiện đại và chuẩn hóa bản quyền phần mềm chuyên ngành. Phòng Tin học - Dịch vụ tổng hợp triển khai kế hoạch mua sắm các phần mềm thiết kế đường, tính toán kết cấu cầu và số hóa dữ liệu phòng thí nghiệm LAS-XD 302 trong lộ trình 2018 - 2019, đảm bảo 100% đồ án áp dụng quy trình kiểm soát chất lượng theo tiêu chuẩn ISO 9001:2015.

Thứ tư, chủ động thiết lập liên danh chiến lược với các viện nghiên cứu và tổng công ty tư vấn lớn của Bộ Giao thông Vận tải. Ban Lãnh đạo công ty cần trực tiếp xúc tiến việc ký kết thỏa thuận hợp tác giai đoạn 2018 - 2022, hướng tới mục tiêu tham gia tối thiểu 30% khối lượng công việc với tư cách nhà thầu chính tại các dự án giao thông cấp I và cấp II trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là ban lãnh đạo và các nhà quản trị doanh nghiệp tư vấn xây dựng tại các địa phương. Luận văn cung cấp bài học thực tiễn về lộ trình chuyển đổi mô hình tổ chức, tối ưu hóa cơ cấu chi phí quản lý và giải pháp giữ chân nhân sự chủ chốt sau cổ phần hóa.

Nhóm thứ hai là các kỹ sư chủ nhiệm đồ án, kỹ sư tư vấn giám sát và chuyên viên đấu thầu. Luận văn cung cấp phương pháp chi tiết để hoàn thiện hồ sơ đề xuất kỹ thuật đáp ứng chuẩn khung điểm 70% - 80% theo đúng quy chuẩn pháp lý hiện hành.

Nhóm thứ ba là các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Xây dựng và Sở Giao thông Vận tải. Nội dung nghiên cứu là cơ sở tham chiếu tin cậy để xây dựng các chính sách quản lý, phân cấp công trình và thẩm định điều kiện năng lực hành nghề của các tổ chức tư vấn trên địa bàn tỉnh.

Nhóm thứ tư là các học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế xây dựng và Quản lý kinh tế. Công trình là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu tình huống với hệ thống dữ liệu sơ cấp và thứ cấp hoàn chỉnh trong ngành xây dựng cơ bản.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố nào quyết định lớn nhất đến khả năng thắng thầu của một tổ chức tư vấn xây dựng giao thông? Năng lực và kinh nghiệm của đội ngũ nhân sự chủ chốt là yếu tố quyết định hàng đầu, chiếm từ 50% đến 60% tổng số điểm đánh giá kỹ thuật theo Nghị định 63/2014/NĐ-CP. Điểm số của chủ nhiệm dự án, chủ nhiệm khảo sát và các kỹ sư thiết kế chính phải vượt qua ngưỡng tối thiểu 60% điểm thành phần thì hồ sơ dự thầu mới đủ điều kiện được xem xét mở tiếp đề xuất tài chính.

Tại sao các công ty tư vấn địa phương thường gặp khó khăn khi làm nhà thầu chính các dự án lớn? Nguyên nhân chủ yếu do doanh nghiệp địa phương thiếu các chứng chỉ năng lực công trình cấp I, quy mô vốn điều lệ hạn chế và thiếu các chuyên gia có kinh nghiệm quốc tế. Do đó, doanh nghiệp địa phương thường chỉ đáp ứng yêu cầu các gói thầu cấp III, cấp IV và phải liên danh hoặc làm nhà thầu phụ cho các đơn vị trung ương tại những dự án quy mô hàng trăm tỷ đồng.

Làm thế nào để hạn chế tình trạng biến động nhân sự kỹ thuật tại các công ty tư vấn? Doanh nghiệp cần áp dụng cơ chế khoán lương minh bạch theo mức độ phức tạp của đồ án, thưởng tiến độ và tạo cơ hội chia cổ tức cho người lao động. Điển hình tại LSTC, việc xây dựng lộ trình thăng tiến rõ ràng cho nhóm kỹ sư độ tuổi 31 - 50 (chiếm 67,06% nhân lực) giúp tạo động lực cống hiến lâu dài và giảm tỷ lệ luân chuyển lao động.

Phòng thí nghiệm chuyên ngành xây dựng đóng vai trò như thế nào trong chuỗi giá trị tư vấn? Phòng thí nghiệm hợp chuẩn như LAS-XD 302 với 11 phép thử và 67 chỉ tiêu cho phép đơn vị tự chủ 100% công tác thí nghiệm địa chất và kiểm định vật liệu. Điều này giúp kiểm soát chặt chẽ sai số kỹ thuật ngay từ khâu khảo sát, giảm thời gian lập hồ sơ báo cáo nghiên cứu khả thi và tiết kiệm đáng kể chi phí thuê ngoài.

Mô hình tổ chức sản xuất nào tối ưu nhất cho doanh nghiệp tư vấn quy mô dưới 100 người? Mô hình kết hợp giữa chuyên môn hóa và tổng hợp là lựa chọn tối ưu nhất. Mô hình này giúp giải quyết nhanh gọn 50% - 70% khối lượng công việc là các dự án vừa và nhỏ thông qua các phòng tổng hợp, đồng thời linh hoạt huy động tổ chuyên gia mũi nhọn khi triển khai các công trình có tính chất kỹ thuật phức tạp.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành các mục tiêu khoa học và thực tiễn cơ bản sau:

  • Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và khung pháp lý về quản trị năng lực tổ chức tư vấn xây dựng trong nền kinh tế thị trường.
  • Đánh giá thực chứng năng lực của LSTC giai đoạn 2012 - 2016 thông qua phân tích 1.069 hợp đồng kinh tế và cơ cấu 85 cán bộ nhân viên.
  • Nhận diện chính xác điểm nghẽn về nguy cơ chảy máu chất xám và hạn chế về công cụ phần mềm thiết kế chuyên ngành.
  • Thiết lập hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ về mô hình tổ chức, nhân lực, công nghệ, tài chính và liên danh đấu thầu.
  • Xây dựng lộ trình phát triển giai đoạn 2018 - 2025 giúp doanh nghiệp củng cố vững chắc vị thế dẫn đầu ngành giao thông tại Lạng Sơn.

Đóng góp quan trọng nhất của luận văn là cung cấp mô hình thực tiễn giúp các doanh nghiệp tư vấn xây dựng sau cổ phần hóa nâng cao năng lực cạnh tranh. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi ban lãnh đạo LSTC triển khai thí điểm quy chế khoán mới ngay trong quý I/2018 và hoàn thành số hóa quy trình quản lý trước năm 2020. Các nhà quản lý và kỹ sư tư vấn quan tâm đến phương pháp nâng cao năng lực doanh nghiệp nên tìm đọc toàn văn luận văn để áp dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị dự án.