Nâng Cao Năng Lực Sáng Tạo Cho Học Sinh Trong Dạy Học Hóa Học

Khóa luận trình bày phương pháp dạy học hóa học với hệ thống bài tập ancol phenol lớp 11, phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh.

• Tác giả: Phạm Ngọc Thảo Vi
• Người hướng dẫn: ThS. Trịnh Lê Hồng Phương
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm TP.HCM
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Phương Pháp Dạy Học Bộ Môn Hóa Học
• Đề tài: Nâng Cao Năng Lực Sáng Tạo Trong Dạy Học Hóa Học Tại Trường Trung Học Phổ Thông
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 1.1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Khái niệm bài tập hóa học. Tác dụng của bài tập hóa học
• 1.3. Vị trí của bài tập hóa học trong quá trình dạy học
• 2. CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG ANCOL - PHENOL LỚP 11 NÂNG CAO
• 2.1. Cấu trúc, nội dung chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao
• 2.2. Nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực sáng tạo
• 2.3. Quy trình xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực sáng tạo
• 2.4. Hệ thống bài tập chương Ancol - Phenol
• 2.5. Sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho HS
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Tiến hành thực nghiệm
• 3.2. Kết quả định tính
• KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nâng Cao Năng Lực Sáng Tạo Trong Dạy Học Hóa Học

Nâng cao năng lực sáng tạo trong dạy học hóa học tại trường trung học phổ thông là một nhiệm vụ quan trọng. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy mà còn tạo ra những sản phẩm học tập chất lượng. Việc áp dụng các phương pháp dạy học sáng tạo sẽ giúp học sinh hứng thú hơn với môn học này.

1.1. Khái Niệm Năng Lực Sáng Tạo Trong Dạy Học Hóa Học

Năng lực sáng tạo trong dạy học hóa học được hiểu là khả năng của học sinh trong việc áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này bao gồm việc giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và khả năng sáng tạo trong các bài tập hóa học.

1.2. Vai Trò Của Năng Lực Sáng Tạo Trong Giáo Dục

Năng lực sáng tạo không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Điều này rất quan trọng trong bối cảnh giáo dục hiện đại, nơi mà sự sáng tạo được coi là một yếu tố then chốt.

II. Những Thách Thức Trong Việc Nâng Cao Năng Lực Sáng Tạo

Mặc dù việc nâng cao năng lực sáng tạo trong dạy học hóa học là cần thiết, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức. Các giáo viên thường gặp khó khăn trong việc áp dụng các phương pháp dạy học mới và tạo ra môi trường học tập tích cực.

2.1. Thiếu Tài Nguyên Và Hỗ Trợ

Nhiều trường học thiếu tài nguyên cần thiết để thực hiện các phương pháp dạy học sáng tạo. Điều này bao gồm cả thiết bị thí nghiệm và tài liệu học tập phong phú.

2.2. Khó Khăn Trong Việc Đánh Giá

Việc đánh giá năng lực sáng tạo của học sinh không dễ dàng. Các phương pháp đánh giá truyền thống thường không phản ánh đúng khả năng sáng tạo của học sinh.

III. Phương Pháp Nâng Cao Năng Lực Sáng Tạo Trong Dạy Học Hóa Học

Để nâng cao năng lực sáng tạo, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích sự sáng tạo và tư duy độc lập.

3.1. Sử Dụng Bài Tập Hóa Học Đa Dạng

Việc sử dụng bài tập hóa học đa dạng giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo. Các bài tập này nên được thiết kế để khuyến khích học sinh tìm ra nhiều cách giải khác nhau.

3.2. Tích Hợp Công Nghệ Trong Dạy Học

Công nghệ có thể được tích hợp vào dạy học hóa học để tạo ra các trải nghiệm học tập phong phú hơn. Việc sử dụng phần mềm mô phỏng và các ứng dụng học tập có thể giúp học sinh hiểu rõ hơn về các khái niệm hóa học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Năng Lực Sáng Tạo Trong Dạy Học Hóa Học

Năng lực sáng tạo không chỉ có giá trị trong học tập mà còn trong cuộc sống hàng ngày. Học sinh có thể áp dụng những gì đã học vào thực tiễn, từ đó phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề và tư duy phản biện.

4.1. Các Dự Án Hóa Học Thực Tế

Thực hiện các dự án hóa học thực tế giúp học sinh áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Điều này không chỉ giúp củng cố kiến thức mà còn phát triển kỹ năng làm việc nhóm.

4.2. Khả Năng Giải Quyết Vấn Đề Trong Cuộc Sống

Năng lực sáng tạo giúp học sinh phát triển khả năng giải quyết vấn đề trong cuộc sống hàng ngày. Họ có thể áp dụng các kiến thức hóa học để giải quyết các vấn đề thực tiễn.

V. Kết Luận Về Nâng Cao Năng Lực Sáng Tạo Trong Dạy Học Hóa Học

Nâng cao năng lực sáng tạo trong dạy học hóa học là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc áp dụng các phương pháp dạy học sáng tạo sẽ giúp học sinh phát triển toàn diện hơn.

5.1. Tương Lai Của Năng Lực Sáng Tạo Trong Giáo Dục

Tương lai của năng lực sáng tạo trong giáo dục sẽ phụ thuộc vào việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại và sự hỗ trợ từ các cơ sở giáo dục.

5.2. Khuyến Khích Sự Sáng Tạo Trong Học Sinh

Khuyến khích sự sáng tạo trong học sinh là một yếu tố quan trọng để phát triển năng lực sáng tạo. Các giáo viên cần tạo ra môi trường học tập tích cực và khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động sáng tạo.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển của xã hội tri thức, giáo dục giữ vai trò nòng cốt trong việc đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Quan điểm này được khẳng định trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khi xác định giáo dục là quốc sách hàng đầu. Bên cạnh đó, Nghị quyết Hội nghị lần thứ 4 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (Khóa VII) đã định hướng rõ yêu cầu đổi mới phương pháp giáo dục: phải khuyến khích tự học, áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực sáng tạo và năng lực giải quyết vấn đề. Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X cũng nhấn mạnh ưu tiên nâng cao chất lượng dạy và học, đổi mới phương pháp theo hướng phát huy khả năng sáng tạo và tính độc lập suy nghĩ của học sinh.

Môn Hóa học ở trường phổ thông mang đặc thù là môn khoa học vừa có tính lý thuyết vừa có tính thực nghiệm. Để nắm vững và vận dụng kiến thức linh hoạt, học sinh không chỉ dừng lại ở việc tiếp thu lý thuyết mà phải trải qua quá trình rèn luyện thông qua hoạt động thực nghiệm và giải bài tập. Bài tập hóa học đóng vai trò là phương tiện dạy học quan trọng, giúp học sinh phát triển năng lực tư duy, rèn luyện kỹ năng nhận thức và hình thành tính độc lập sáng tạo. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đó, tác giả Phạm Ngọc Thảo Vi thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Hóa học với đề tài: "Xây dựng hệ thống bài tập chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho HS trường trung học phổ thông".

Mục đích nghiên cứu của đề tài là xây dựng hệ thống bài tập hóa học hữu cơ thuộc chương Ancol - Phenol và nghiên cứu phương thức sử dụng hệ thống bài tập này theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh lớp 11 THPT.

Nhiệm vụ nghiên cứu được xác định bao gồm 4 nội dung cụ thể:

1. Xây dựng cơ sở lý luận của đề tài nghiên cứu về bài tập hóa học và năng lực sáng tạo.
2. Tìm hiểu thực trạng sử dụng bài tập hóa học để phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh tại một số trường THPT.
3. Nghiên cứu nguyên tắc, quy trình và tiến hành xây dựng hệ thống bài tập hóa học chương Ancol - Phenol hỗ trợ học sinh tự lực chiếm lĩnh kiến thức và phát triển năng lực sáng tạo.
4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá chất lượng, hiệu quả và tính khả thi của hệ thống bài tập cùng các biện pháp sử dụng đã đề xuất.

Khách thể nghiên cứu là quá trình dạy học Hóa học ở trường THPT. Đối tượng nghiên cứu tập trung vào việc xây dựng hệ thống bài tập hóa học hữu cơ lớp 11 nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn như sau:

• Về nội dung: Chương 8 (Ancol - Phenol), chương trình Hóa học lớp 11 nâng cao.
• Về địa bàn: Khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm tại một số trường THPT trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh (bao gồm trường THPT Nguyễn Thượng Hiền, THPT Nguyễn Thị Minh Khai, THPT Trần Khai Nguyên).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, khóa luận hệ thống hóa các định nghĩa và quan niệm học thuật liên quan đến bài tập hóa học và năng lực sáng tạo:

• Bài tập hóa học: Theo nghĩa chung, thuật ngữ bài tập (tiếng Anh: Exercise, tiếng Pháp: Exercice) chỉ chuỗi hoạt động rèn luyện thể chất hoặc trí tuệ. Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên), bài tập là bài giao cho học sinh làm để vận dụng điều đã học. Theo Thái Duy Tuyên, bài tập là một hệ thông tin xác định gồm các điều kiện và yêu cầu đặt ra trong dạy học đòi hỏi người học tìm lời giải đáp chưa có sẵn tại thời điểm giao nhiệm vụ. Về mặt lý luận dạy học bộ môn, bài tập bao gồm cả câu hỏi (yêu cầu hoạt động tái hiện) và bài toán (yêu cầu hoạt động sáng tạo, định tính hoặc định lượng).
• Năng lực và cấu trúc năng lực hành động: Khái niệm năng lực (tiếng La-tinh: competentia, tiếng Pháp: Capacité, tiếng Anh: Capacity) phản ánh tổ hợp các thuộc tính tâm lý phức hợp, kỹ năng và phẩm chất giúp cá nhân giải quyết thành công các tình huống cụ thể. Khóa luận tiếp cận mô hình cấu trúc năng lực hành động bao gồm 4 thành phần: năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể.
• Năng lực sáng tạo: Là cấp độ nhận thức cao nhất trong thang bậc học tập (biết - hiểu - vận dụng - sáng tạo). Năng lực sáng tạo của học sinh biểu hiện qua khả năng chuyển tải tri thức sang hoàn cảnh mới, phát hiện bản chất vấn đề, đề xuất nhiều phương án giải quyết bài toán, và tìm lời giải độc đáo. Khóa luận đi sâu vào 4 năng lực sáng tạo thành phần chủ yếu: năng lực tư duy - sáng tạo, năng lực quan sát và sáng tạo, năng lực tưởng tượng - liên tưởng, và năng lực phát hiện vấn đề.
• Xu hướng xây dựng bài tập hóa học hiện đại: Tác giả tiếp thu các định hướng của Nguyễn Xuân Trường, bao gồm việc loại bỏ bài tập có nội dung hóa học nghèo nàn nhưng thuật toán quá phức tạp, loại bỏ các giả định rắc rối phi thực tiễn; đồng thời tăng cường bài tập thực nghiệm, trắc nghiệm khách quan, bài tập có nội dung gắn với đời sống, bảo vệ môi trường và bài tập rèn năng lực phát hiện, giải quyết vấn đề.

Khóa luận kết hợp đồng bộ các nhóm phương pháp nghiên cứu:

• Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: Thu thập, đọc, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa và khái quát hóa các tài liệu lý luận dạy học, chương trình, sách giáo khoa và các luận văn thạc sĩ chuyên ngành liên quan (công trình của Nguyễn Thị Hồng Gấm, Vương Cẩm Hường, Ngô Thị Bích Thảo, Dương Thị Kim Tiên, Nguyễn Chí Linh, Nguyễn Thị Ngọc An, Văn Thị Ngọc Linh, Lại Tế Trân, Vũ Thị Phương Thủy).
• Phương pháp điều tra thực trạng: Sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến kết hợp đàm thoại trực tiếp với mẫu nghiên cứu gồm 52 giáo viên dạy Hóa học và 360 học sinh tại các trường THPT tại TP.HCM.
• Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Bố trí giảng dạy song song giữa các cặp lớp thực nghiệm (TN) và đối chứng (ĐC) gồm 5 cặp lớp (TN1 - ĐC1, TN2 - ĐC2, TN3 - ĐC3, TN4 - ĐC4, TN5 - ĐC5) tại trường THPT Nguyễn Thượng Hiền.
• Phương pháp thống kê toán học: Xử lý định lượng điểm số các bài kiểm tra thực nghiệm thông qua bảng phân phối tần số, phân phối tần suất, phân phối tần suất lũy tích, vẽ đồ thị đường lũy tích và so sánh các tham số đặc trưng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 1 trình bày tổng quan các nghiên cứu trong nước về việc sử dụng bài tập phát triển tư duy và năng lực sáng tạo trong dạy học Hóa học. Tác giả phân tích khái niệm, vai trò, vị trí và hệ thống tiêu chí phân loại bài tập hóa học (theo nội dung toán học, nội dung hóa học, tính chất hoạt động, chức năng nhận thức, dạng bài, hình thức kiểm tra, phương pháp giải và mục đích sử dụng). Đồng thời, chương này làm rõ cơ sở tâm lý học của năng lực sáng tạo, cấu trúc năng lực hành động, quy luật hình thành tư duy sáng tạo và các tiêu chí kiểm tra, đánh giá năng lực sáng tạo ở học sinh phổ thông.

Phần thực tiễn của Chương 1 công bố số liệu điều tra thu được từ 52 giáo viên và 360 học sinh các trường THPT trên địa bàn TP.HCM:

Chỉ số khảo sát	Đối tượng	Dữ liệu định lượng trích xuất
Nhận thức về vai trò của bài tập đến phát triển năng lực sáng tạo	Giáo viên	80,77% đánh giá "Rất tốt"; 19,23% đánh giá "Bình thường"; 0,00% đánh giá "Không phát triển"
Đánh giá mức độ phát triển năng lực sáng tạo qua giờ giải bài tập	Giáo viên	51,92% đánh giá mức độ "Rất tốt"; 32,69% đánh giá "Bình thường"
Thời lượng giải bài tập hóa học trong tuần	Giáo viên	Đa số dành từ 1 - 2 tiết/tuần (tùy thời điểm trong năm học)
Mức độ chú trọng các hướng phát triển năng lực qua bài tập	Giáo viên	Suy luận logic: 90%; Rèn phương pháp giải nhanh: 80%; Rèn tính linh hoạt giải toán/tổng hợp: 80%; Phát hiện và giải quyết vấn đề: 70%; Yêu cầu HS tự xây dựng bài tập: 40% cho rằng không cần thiết
Đánh giá tính cần thiết của bài tập hóa học	Học sinh	93,04% cho rằng bài tập hóa học là công cụ hỗ trợ rất cần thiết
Quỹ thời gian tự học và giải bài tập hóa học	Học sinh	3 tiếng/tuần: 43,88%; 2 tiếng/tuần: 23,05%; 4 tiếng/tuần: 21,67%; 1 tiếng/tuần: 11,38%
Nguồn tài liệu bài tập chủ yếu của học sinh	Học sinh	Sách giáo khoa: 53,05%; phần còn lại phân bổ ở sách bài tập, sách tham khảo và Internet
Hứng thú với bài tập phát triển năng lực sáng tạo	Học sinh	50% - 70% học sinh hứng thú và cho rằng giúp học tốt hơn; khoảng 30% học sinh e ngại do xem đây là bài tập khó

Kết quả điều tra xác nhận tính cấp thiết của việc xây dựng hệ thống bài tập được chuẩn hóa, phong phú về dạng bài và gắn liền với thực tiễn nhằm khắc phục tình trạng thiếu hụt tài liệu chuyên biệt.

Chương 2: Xây dựng hệ thống bài tập nhằm phát triển năng lực sáng tạo trong dạy học chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao

Chương 2 là nội dung trọng tâm của khóa luận. Trước hết, tác giả phân tích cấu trúc Chương 8 (Ancol - Phenol) trong chương trình Hóa học 11 nâng cao, bao gồm Bài 53 (Ancol: Cấu tạo, danh pháp), Bài 54 (Ancol: Tính chất hóa học, điều chế và ứng dụng), các bài về Phenol và Bài 57 (Thực hành: Tính chất của Ancol - Phenol). Mục tiêu chuẩn kiến thức và kỹ năng được phân định rõ ràng giữa nhóm hợp chất ancol (đơn chức, đa chức như glixerol) và hợp chất phenol.

Để thiết kế hệ thống bài tập, tác giả đề xuất và tuân thủ 6 nguyên tắc:

1. Đảm bảo góp phần thực hiện mục tiêu môn học: Gắn lý thuyết với thực tiễn đời sống, sản xuất và bảo vệ môi trường.
2. Đảm bảo tính chính xác, khoa học: Đầy đủ dữ kiện, thuật ngữ chuẩn xác, lập luận logic chặt chẽ.
3. Đảm bảo tính hệ thống, tính đa dạng: Đan xen giữa các kỹ năng nhận thức từ cơ bản đến phức tạp, bài trước làm nền tảng cho bài sau.
4. Đảm bảo tính vừa sức: Sắp xếp bài tập từ dễ đến khó, từ áp dụng theo mẫu đến biến đổi linh hoạt, phù hợp phân hóa đối tượng.
5. Đảm bảo củng cố kiến thức cho học sinh: Rèn luyện sâu 3 mức độ nhận thức (biết, hiểu, vận dụng).
6. Đảm bảo phát huy tính tích cực nhận thức, năng lực sáng tạo của học sinh: Chú trọng bài tập đòi hỏi chuỗi liên kết suy luận và vận dụng tình huống mới.

Quy trình biên soạn gồm 5 bước bài bản:

• Bước 1: Xác định mục đích của hệ thống bài tập (phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh lớp 11 nâng cao).
• Bước 2: Xác định nội dung hệ thống bài tập (bao quát toàn diện kiến thức chương Ancol - Phenol).
• Bước 3: Xác định loại bài tập và các kiểu bài tập (chia thành nhóm định tính và định lượng, thể hiện qua tự luận và trắc nghiệm).
• Bước 4: Thu thập thông tin, tư liệu nghiên cứu từ sách báo, tạp chí và đời sống thực tế.
• Bước 5: Tiến hành soạn thảo, phân loại, sắp xếp mức độ nhận thức và lấy ý kiến tham khảo chuyên môn từ đồng nghiệp.

Nội dung hệ thống bài tập tự luận chương Ancol - Phenol được phân loại chi tiết:

• Bài tập định tính: Gồm 8 dạng chính:
  • Dạng 1: Bài tập quan sát và giải thích hiện tượng thí nghiệm thực tế (ví dụ: phản ứng của etanol, propan-1-ol, glixerol với $\text{Cu(OH)}_2$; hiện tượng mẫu phenol tan trong dung dịch $\text{NaOH}$ và vẩn đục khi sục $\text{CO}_2$; cơ chế sát khuẩn của cồn; nguyên lý phát hiện nồng độ cồn của lái xe qua dụng cụ phân tích khí thở; phương pháp sơ cứu bỏng phenol bằng glixerol).
  • Dạng 2: Viết phương trình phản ứng theo dãy biến hóa (chuỗi phản ứng từ tinh bột, canxi cacbua, etilen thành ancol và các dẫn xuất liên quan).
  • Dạng 3: Điều chế các chất (phân tích tính hợp lý của các sơ đồ sản xuất metanol, etanol trong công nghiệp dầu khí).
  • Dạng 4: Nhận biết và phân biệt các chất hữu cơ.
  • Dạng 5: Tách chất và loại bỏ tạp chất ra khỏi hỗn hợp.
  • Dạng 6: So sánh, giải thích cấu tạo và tính chất hóa học.
  • Dạng 7: Viết công thức đồng đẳng, đồng phân và gọi tên danh pháp.
  • Dạng 8: Xác định công thức cấu tạo dựa vào dữ kiện thực nghiệm.
• Bài tập định lượng: Gồm các dạng toán: độ rượu và hiệu suất điều chế; phản ứng cháy và phản ứng với natri của một ancol hoặc hỗn hợp ancol; phản ứng tách nước tạo ete/anken; phản ứng oxi hóa ancol bằng $\text{CuO}$ nung nóng; bài toán hỗn hợp ancol và phenol phản ứng với natri hoặc dung dịch brom.
• Bài tập trắc nghiệm khách quan: Xây dựng hệ thống câu hỏi nhiều lựa chọn bám sát các mức độ nhận thức của chương.

Chương 2 đồng thời đề xuất 4 phương thức sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học: sử dụng khi hình thành kiến thức mới; sử dụng trong tiết ôn tập, luyện tập; sử dụng trong tiết kiểm tra đánh giá; và sử dụng bài tập để liên hệ, mở rộng hiểu biết về các vấn đề thực tiễn.

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 3 mô tả quá trình thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm chứng tính hiệu quả và khả thi của hệ thống bài tập đã biên soạn. Tác giả tiến hành dạy thực nghiệm trên 5 cặp lớp tương đương tại trường THPT Nguyễn Thượng Hiền (TP.HCM), phân định rõ lớp thực nghiệm (TN1 đến TN5) sử dụng hệ thống bài tập và phương pháp mới, đối chứng với các lớp đối chứng (ĐC1 đến ĐC5) dạy theo phương pháp truyền thống.

Nội dung đánh giá thực nghiệm bao gồm:

• Đánh giá định tính: Quan sát thái độ, hứng thú học tập, mức độ chủ động phát biểu, tính linh hoạt trong giải bài tập và khả năng tự phát hiện vấn đề của học sinh ở các lớp thực nghiệm.
• Đánh giá định lượng: Thu thập kết quả điểm số qua các bài kiểm tra được thiết kế thống nhất; sử dụng các công cụ thống kê toán học để lập bảng phân phối tần suất, bảng tần suất lũy tích, vẽ đồ thị đường lũy tích điểm số và xác định các tham số đặc trưng (điểm trung bình, độ lệch chuẩn, phương sai, hệ số biến thiên, kiểm chuẩn $t$-Student) giữa các lớp TN và ĐC.

Kết quả và đóng góp

Về kết quả thực nghiệm và số liệu nghiên cứu:

• Khảo sát thực trạng cung cấp hệ thống số liệu cụ thể phản ánh đúng thực tế giảng dạy môn Hóa học lớp 11: 100% giáo viên được hỏi khẳng định vai trò tích cực của bài tập trong việc bồi dưỡng năng lực sáng tạo; 93,04% học sinh nhận thức bài tập là phương tiện học tập then chốt; tuy nhiên có tới 53,05% học sinh chỉ sử dụng bài tập trong sách giáo khoa và khoảng 30% học sinh còn e ngại trước các dạng bài tập sáng tạo phức tạp.
• Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 5 cặp lớp tại THPT Nguyễn Thượng Hiền bước đầu khẳng định giả thuyết khoa học: việc vận dụng hệ thống bài tập được phân loại hợp lý giúp học sinh ở các lớp thực nghiệm thể hiện tư duy linh hoạt hơn, tỷ lệ đạt điểm khá, giỏi cao hơn và đường lũy tích điểm số của lớp thực nghiệm dịch chuyển về phía điểm cao hơn so với lớp đối chứng.

Về các giải pháp và đóng góp của đề tài:

• Hệ thống hóa bộ 6 nguyên tắc và quy trình 5 bước biên soạn bài tập hóa học phục vụ định hướng phát triển năng lực sáng tạo.
• Xây dựng trọn bộ hệ thống bài tập tự luận phong phú gồm 8 dạng định tính và 6 nhóm bài tập định lượng cho chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao.
• Đưa vào nhiều bài tập có nội dung thực tiễn sinh động (cơ chế sát trùng của cồn y tế, dụng cụ phân tích phát hiện cồn trong hơi thở người lái xe, kỹ thuật sơ cứu bỏng phenol bằng glixerol, quy trình hóa dầu sản xuất etanol/metanol).
• Đề xuất 4 hướng vận dụng hệ thống bài tập vào các khâu khác nhau của tiến trình dạy học (bài mới, luyện tập, kiểm tra, liên hệ thực tế) giúp giáo viên phổ thông có tài liệu tham khảo cụ thể để đổi mới phương pháp giảng dạy.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có những giới hạn nhất định xuất phát từ phạm vi nghiên cứu:

• Giới hạn nội dung: Hệ thống bài tập mới chỉ được xây dựng chuyên sâu cho một đơn vị kiến thức cụ thể là Chương 8 (Ancol - Phenol) trong chương trình Hóa học lớp 11 nâng cao, chưa bao quát toàn bộ học phần Hóa học hữu cơ lớp 11 cũng như các phần kiến thức khác của bậc THPT.
• Giới hạn địa bàn thực nghiệm: Mẫu khảo sát thực trạng và quá trình thực nghiệm sư phạm mới chỉ triển khai tại một số trường THPT trên địa bàn TP.HCM (khảo sát tại THPT Nguyễn Thượng Hiền, THPT Nguyễn Thị Minh Khai, THPT Trần Khai Nguyên; thực nghiệm giảng dạy trực tiếp giới hạn trong phạm vi trường THPT Nguyễn Thượng Hiền).

Hướng mở nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc nhân rộng nguyên tắc và quy trình biên soạn này để xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực sáng tạo cho toàn bộ chương trình Hóa học hữu cơ lớp 11 và lớp 12; đồng thời mở rộng quy mô thực nghiệm sư phạm tại nhiều trường THPT thuộc các khu vực địa lý khác nhau để tăng cường tính khái quát hóa của đề tài.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích đối với:

• Giáo viên Hóa học THPT: Cung cấp tuyển tập bài tập định tính và định lượng chương Ancol - Phenol được chọn lọc, phân dạng tỉ mỉ kèm các hiện tượng thực tế, có thể sử dụng ngay trong các bài giảng trên lớp, giờ luyện tập và thiết kế đề kiểm tra định kỳ.
• Sinh viên ngành Sư phạm Hóa học và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Hóa học: Tham khảo khung lý thuyết về năng lực sáng tạo, cấu trúc năng lực hành động, 6 nguyên tắc và quy trình 5 bước thiết kế bài tập học đường.
• Người làm nghiên cứu về phương pháp dạy học: Tham khảo phương thức thiết kế và triển khai một quy trình thực nghiệm sư phạm mẫu (cách xây dựng phiếu điều tra thực trạng, thiết kế cặp lớp đối chứng - thực nghiệm, và phương pháp thống kê xử lý số liệu kiểm tra).

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đề xuất bao nhiêu nguyên tắc để xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực sáng tạo?
Tác giả đề xuất 6 nguyên tắc xây dựng bài tập: (1) Đảm bảo góp phần thực hiện mục tiêu môn học; (2) Đảm bảo tính chính xác, khoa học; (3) Đảm bảo tính hệ thống, tính đa dạng; (4) Đảm bảo tính vừa sức; (5) Đảm bảo củng cố kiến thức cho học sinh; (6) Đảm bảo phát huy tính tích cực nhận thức và năng lực sáng tạo của học sinh.

2. Thực trạng nguồn tài liệu bài tập mà học sinh sử dụng được khảo sát phản ánh điều gì?
Kết quả khảo sát 360 học sinh cho thấy 53,05% học sinh chỉ sử dụng bài tập từ sách giáo khoa. Số còn lại tìm kiếm bài tập trong sách bài tập, sách tham khảo hoặc mạng Internet. Điều này cho thấy nguồn tài liệu bài tập chất lượng cao và có định hướng phát triển năng lực sáng tạo dành cho học sinh còn tương đối hạn chế.

3. Khóa luận phân chia hệ thống bài tập định tính chương Ancol - Phenol thành những dạng nào?
Tác giả phân loại hệ thống bài tập định tính thành 8 dạng:

• Dạng 1: Giải các bài tập có quan sát và giải thích hiện tượng thí nghiệm và thực tiễn.
• Dạng 2: Viết phương trình phản ứng theo dãy biến hóa của các chất.
• Dạng 3: Điều chế các chất.
• Dạng 4: Nhận biết các chất.
• Dạng 5: Xác định tạp chất, tách hỗn hợp và điều chế chất mới.
• Dạng 6: So sánh, giải thích cấu tạo và tính chất hóa học của chất.
• Dạng 7: Viết đồng đẳng, đồng phân và danh pháp.
• Dạng 8: Xác định công thức cấu tạo dựa vào dữ kiện đề bài.

4. Những hiện tượng đời sống thực tế nào được đưa vào hệ thống bài tập của khóa luận?
Hệ thống bài tập lồng ghép nhiều câu hỏi liên hệ đời sống thiết thực thuộc chương Ancol - Phenol, tiêu biểu như: giải thích cơ chế sát trùng vết thương của cồn y tế; nguyên lý hoạt động của các dụng cụ phân tích khí thở giúp cảnh sát phát hiện tài xế đã uống rượu; biện pháp sơ cứu khi bị bỏng phenol bằng cách rửa nhiều lần bằng glixerol rồi mới rửa lại bằng nước; và phân tích các sơ đồ sản xuất etanol, metanol trong công nghiệp dầu khí.

5. Khóa luận đã tiến hành thực nghiệm sư phạm trên những đối tượng nào?
Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại trường THPT Nguyễn Thượng Hiền (TP.HCM) trên 5 cặp lớp: TN1 - ĐC1, TN2 - ĐC2, TN3 - ĐC3, TN4 - ĐC4, TN5 - ĐC5 nhằm kiểm tra, so sánh kết quả học tập giữa các lớp giảng dạy bằng hệ thống bài tập mới và các lớp đối chứng giảng dạy theo phương pháp thông thường.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phạm Ngọc Thảo Vi đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận về bài tập hóa học và năng lực sáng tạo của học sinh THPT, đồng thời phản ánh khách quan thực trạng dạy và học phần Hóa học hữu cơ tại TP.HCM. Bằng việc xây dựng tuyển tập bài tập định tính, định lượng phong phú thuộc chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao gắn liền với 6 nguyên tắc và quy trình 5 bước biên soạn khoa học, đề tài đã cung cấp giải pháp sư phạm cụ thể nhằm nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 5 cặp lớp tại trường THPT Nguyễn Thượng Hiền đã bước đầu minh chứng tính khả thi và hiệu quả của hệ thống bài tập trong việc kích thích tư duy độc lập và phát triển năng lực sáng tạo cho học sinh phổ thông.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIEN CUA ĐÈ TẢI. Tổng quan vấn dé nghiên COU .ccccscscscccssssssssssessseeenssessssnnenssnscessnnssesenneneesene By| 13; Bài Qạ Ngõ NGỆekkieesennaodiaeeeoiseenediiiniieeiniieei=sdesksese 9 1. Khái niệm bai tập hỏa học.

Tác dụng cũa bài tap hóa họcC:<:⁄s<s-:-22:—0001CG061 25-0220“ 10 1. Vi trí của bai tập hóa học trong quá trinh day học. Phân toại:bài tập hồa de as iicscscica es ccs C05 GCGGCEGGcSCCGGStE lầ 1. Xu hướng xây dung bài tập hóa học hiện nay.

Năng lực sắng FẠO. Khái niệm năng lực va năng lực hành động. Khái niệm sáng tạo và năng lực sáng lQ0. Những biểu hiện của năng lực sảng tạo.

Cách kiêm tra đánh giá nang lực sáng tao của H§. Một số năng lực sáng tạo chủ yếu. Thực trạng việc sử dụng bài tập trong day học phần hoá hữu cơ lớp l1 nâng cao ở một số trường phô thông,. Mục đích điều tra.

Phương pháp va đổi tượng điều tra.ccsccsscssseeecsensesecnsurecesensneseescennesess 28 [Á3::Kếi quá ORR Ngi62004G26L06cGGG012CG001000116 1126460102416 603801á1i2u4s30/8 29 CHƯƠNG?. XÂY DUNG HE THONG BÀI TAP NHAM PHÁT TRIEN NANG LUC SANG TẠO TRONG DAY HOC CHƯƠNG ANCOL - PHENOL LỚP 11 NANG CAO. TP NT HH -—ớn Ga ayuờnin 37 2. Cấu trúc, nội dung chương Ancol - Phenol lớp II nâng cao.

Cấu trúc chương Ancol — Phenol. Nội dung chương Ancol - Phcnol. SR Rear Re NS aE 37 2. Nguyên tắc xây dựng hệ thống bai tập phát triển năng lực sáng tạo.

Dam bảo góp phản thực hiện mục tiêu môn học.2; Dam báo chính xác: Khoa lỌCá<4⁄20ci06000212200512210006ã000ả,8ä 39 2. Đảm báo tính hệ thông. Đảm Da CAMA VừA SU i aia 2c 26 6 c 000 66061 06085565 0221622 se:2ss2z-:2. Dam bao củng có kiến thức cho HS.

Đảm bảo phát huy tính tích cực nhận thức, năng lực sang tạo của HS. Quy trình xây dựng hệ thống bài tập phát triển năng lực sáng tạo. Hệ thống bài tập tự luận chương Ancol — Phenol.----- 43 24:1; Clu trác bệ thông bÀÏ tập. Nội dung hệ thống bai tập chương Ancol ~ Phenol.

Hệ thống bài tập trắc nghiệm. Sử dụng hệ thống bài tập trong day học chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao nhằm phát triển năng lực sáng tạo cho HS. Sử dụng hệ thống bai tập trong việc hình thành kiến thức mới. Sử dụng trong tiết ôn tập luyện tập.

Sử dụng hệ thống bai tập trong tiết kiểm tra. Sử dụng bài tập dé mở rộng hiểu biết các van dé thực tiển. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM.--ccc<ceterseceerxve 107 L6 dị. lo cố CC co no co có ao 107 A aer 107 33: Tiền hành Khực UMÍỆNNGi<SS 122662210 222206xoGesaloGiie 108 HTÁN rn re en 108 3:32: Tiên hành ping day ics i nin ea 108 44: MAG cuit Claire: ragga he caine sneer teem 108 3.

Kết quả định tính. 108 342: Kê quả đinh RHỢNG:S4222062222022C400 0060/2006 ie 109 KET LUẬN - KIÊN NGHỊ. y09)00)0210010009000)01104/900 05/0000 en 120 TÀI LIÊU THAM MBA O Go 2ó ee 123 PHU LUC MO DAU 1. Lí đo chọn đề tài Con người là chủ thẻ kiến tạo xã hội va là yếu 16 trung tâm trong xã hội tri thức, Đỏi với con người cụ thé, tri thức là một cơ sở đẻ xác định vị trí xa hội và khả năng hành động.

Giáo dục đóng vai trò then chốt trong việc đào tạo con người, góp phan then chốt trong sự phát triển của xã hội. Mặt khác, trình độ giáo dục trở thành yêu tổ tranh đua quốc tế nên vai trò của giáo duc cũng trở nẻn quan trọng. Nhận thức sâu sắc vai tro giáo dục trong việc khang định vị thé của Việt Nam trên trưởng quốc tế. ngay trong Hiển pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã khang định: “Giao đục là quốc sách hàng đâu” trong sự nghiệp xây dựng vào bảo vệ dat nước.

Sự phát triển xã hội và đổi mới đất nước đang đòi hỏi cắp bách phái nâng cao chat lượng giáo dục đẻ dap ứng được yêu cầu đảo tạo nguồn nhân lực có trình độ cao. cing với những thay đôi về nội dung. sự thay đôi vẻ phương pháp day học là thực sự cần thiết đối với giáo dục hiện nay. Nghị quyết trung ương Dang lần thứ 4 (khóa VII) đã xác định: * Phải khuyến khích tự hoc, phải áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại dé bỏi đường cho HS năng lực sáng tạo, năng lực giải quyết van dé”.

Chính vi thế, đổi mới giáo dục 44 và đang là nhiện vụ trọng tâm của nền giáo dục ở Việt Nam. Trong quá trình day học ở trường phô thông. nhiệm vụ quan trọng của giáo dục là phát triển năng lực nhận thức, năng lực sáng tạo cho HS, Hóa học là môn khoa học lí thuyết và thực nghiệm, vi the bên cạnh việc năm vững lí thuyết, người học còn phải biết vận đụng linh hoạt. sáng tạo kiến thức thu được thông qua hoạt động thực nghiệm.

giải bài tập. Việc giải bài tập hóa học không những giúp phát triển kĩ nang vận dụng, dao sâu, mở rộng kiến thức ma còn có tác dụng phát triển nang lực tư duy tích cực, độc lập sảng tạo. Với mong muốn xảy dựng hệ thong bai tập đa dạng. phong phủ nhằm bỏi đường cho các em khả năng vận dung kiến thức.

phát triển năng lực nhận thức, nang lực sáng tạo. từ đỏ tạo điều kiện cho các em hứng thú, tự tin trong học tập. góp phần nang cao chất lượng day học, chúng tôi đã chọn đề tài: “Xay dung hệ thong bai tập chương ancol - phenol lớp II nâng cao nhằm phát triển năng lực sáng tao cho HS trường THPT` 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục dich nghiên cứu Xây dựng hệ thống bài tập hóa học hữu cơ chương Ancol - Phenol và nghiền cứu sử dung theo hướng phát triển năng lực sáng tạo cho HS lớp 11 THPT. Nhiệm vụ nghiên cứu - Xây đựng cơ sở lý luận của dé tải nghiên cứu. - Tìm hiểu thực trạng sử dụng bai tập hóa học đẻ phát triển năng lực sáng tạo cho HS THPT. - Tìm hiểu nguyên tắc.

quy trình và xây dựng hệ thống bai tập hóa học giúp HS tự lực chiếm lĩnh kiến thức và phát triển năng lực sáng tạo. - Thực nghiệm sư phạm đề đánh giá chất lượng. hiệu quả và tính khả thi của hệ thông bài tập đã dé xuất. Khách thể và đối tượng nghiên cứu 3.

Khách thé nghiên cứu: Quá trình day học hóa học ở trường THPT. Đối tượng nghiên cứu: Việc xây dựng hệ thống bai tập hóa học hữu cơ lớp I1 nhằm phát triển năng lực sáng tạo. Pham vi nghiên cứu - Nội dung nghiên cửu: Chương Ancol - Phenol lớp 11 nâng cao. - Địa bản nghiên cứu: Một số trường THPT trên địa bản TP.

Giả thuyết khoa học Nếu xây dựng được hệ thống bai tập có chat lượng, đa dang, phong phú sé giúp cho HS phát triển năng lực sáng tạo góp phản nâng cao chất lượng day học hóa học ở trường THPT. Phương pháp nghiên cứu - Đọc vả nghiền cứu các tài liệu có liên quan đến đề tải. - Phân tích, tổng hợp. hệ thông hóa, khái quát hóa.

- Điều tra thực trạng băng cách phỏng van. sử dụng phiêu câu hỏi. - Thực nghiệm sư phạm - Xử lý số liệu bằng thẳng kê toán học. 7 Đóng góp mới của đề tài - Dé xuất nguyên tắc xây dựng hệ thống bài tập chương Ancol - Phenol.

- Dé xuất qui trình xây dựng hệ thống bai tập Ancol - Phenol. - Xây dựng hệ thống bai tập cho HS lớp 11 nắng cao. - Để xuất hướng sử dụng hệ thong bai tập trong dạy học chương Ancol - Prenol lớp 1) nâng cao. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THUC TIEN CUA ĐÈ TÀI 1.

Tổng quan vấn đề nghiên cứu Việc nghiên cứu tác dụng của bài tập hóa học đến quá trình phát triển năng lực sáng tạo cho HS đã được nghiên cứu ở nhiều dé tài. Chúng tôi xin giới thiệu một vai công trình nghiên cứu gần đây có liên quan đến van để trên: - Nguyễn Thi Hong Gam (2005). Phát triển năng lực chủ động sang tạo cho học sinh trong dạy học phần hóa hoc vỏ cơ ở trường THCS, Luận van thạc sĩ khoa học giáo dục. - Vương Cam Hương (2006), Phát triển năng lực chủ động sáng tạo cho học sinh trong dạy học hóa học ở trường THCS.

Luan văn thạc sĩ khoa học giáo dục. ~- Ngô Thị Bich Thao (2000). “Bai tap dang mơ góp phản phát triển năng lực sảng tao”. Tạp chỉ Nghiên cứu giáo dục số 4.

- Dương Thị Kim Tiên (2010). "Thiết kẻ hệ thông bài toán hóa học nhiều cách giải nhằm phát triển tư duy và nang cao hiệu quả dạy học ở trưởng THPT", Luận văn thạc sĩ giáo dục học, DHSP TPHCM. - Nguyễn Chi Linh (2009), Sử dung bài tập dé phát triển tư duy, rèn tri thông mình cho hoc sinh trong day học hóa học ở trường THPT, luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Nhân xét: Tác giả đã trình bày 6 phương pháp giải nhanh bài tập hóa học và xây dựng hệ thống bai tập và biện pháp phát triển năng lực tư duy sáng tạo.

rén trí thông minh (rèn năng lực quan sat, thao tác tư duy, năng lực tư duy linh hoạt.) trong day học hóa học ở trường THTPT. - Nguyễn Thị Ngọc An (2011). Xây dung hệ thông bài tập hóa học hữu cơ lớp 11 trung học pho thông dùng cho học sinh khá giỏi. luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP.

Nhận xét, Tác gia đã tuyển chọn và xây dựng hệ thống bai tập hóa hữu cơ lớp 11 chương trình nâng cao đùng cho HS khá giỏi bao gồm 124 bài tập tự luận và 201 bài tập trắc nghiệm của 5 chương hóa hữu cơ lớp 11. tac giả cũng đề xuất 6 hướng sử dụng hệ thông bai tập trong day học. va soạn giáo an 4 bai thực nghiệm cỏ sử dung bai tập trong hệ thong bài tập mới xảy dựng. - Van Thị Ngọc Linh (2008).

Xáy dung cau hỏi trắc nghiệm khách quan nhiều lựa chọn phan hợp chất hữu cơ có nhỏm chức lớp 11 chương trình cơ bản. luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Nhận xét: Trong luận văn tác giả đã xảy dựng hệ thông gồm 300 câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhiễu lựa chọn ở các mức độ hiểu. vận dụng thuộc các chương 3 (dẫn xuất halogen - ancol — phenol) và chương 9 (anđehit — xeton).

mỗi chương 150 câu. - Lai Tế Trân (2009), Xảy dung hệ thong bài tap phát trién tư duy cho học sinh phan hóa hữu cơ lớp 11 chương trình nâng cao. luận văn thạc sĩ giáo dục học. Nhận xét, Tác gia đã trình bày 9 phương pháp giải bai tập hóa học hữu cơ thường gặp và xây dựng hệ thông bai tập theo các mức độ nhận thức nhằm phát triên tư duy, phát triển năng lực sáng tạo cho HS.

- Vũ Thị Phương Thủy (2012).