Chương 1. Lý luận chung về quản trị rủi ro trong công tác bảo vệ an ninh con người Chương 2. Phương pháp nghiên cứu Chương 3: Thực trạng quản trị rủi ro trong công tác bảo vệ an ninh con người của Văn phòng Quốc hội giai đoạn 2019-2022 Chương 4. Một số giải pháp nâng cao năng lực quản trị rủi ro trong công tác đảm bảo an ninh con người của Văn phòng Quốc hội giai đoạn 2024-2026 10 CHƢƠNG 1.
LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN TRỊ RỦI RO TRONG CÔNG TÁC BẢO VỆ AN NINH CON NGƢỜI 1. Khái quát về vấn đề an ninh con ngƣời 1. Khái niệm An ninh con ngƣời (ANCN) đƣợc nhìn nhận nhƣ một phía cạnh của An ninh phi truyền thống (ANPTT). Trƣớc khi đi sâu phân tích khái niệm ANCN, tác giả sẽ làm rõ nội hàm của ANPTT.
Học giả Mỹ Joseph Nye từng nói “An ninh như oxy trong không khí. Người ta chỉ nhận biết được nó khi đột nhiên vì một lý do nào đó mà không được tự do hít thở nữa”3. Vì vậy, sự xuất hiện mối đe dọa đặt ra yêu cầu cần có sự đảm bảo an ninh. An ninh thƣờng đƣợc phân loại thành: an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống.
Khái niệm “An ninh phi truyền thống” (ANPTT) là một bƣớc phát triển từ “An ninh truyền thống” (ANTT) nhƣng có đặc điểm mới hơn. Trong khi khái niệm ANTT lấy chủ thể Nhà nƣớc làm trung tâm (state- centric), tập trung vào khía cạnh quân sự (military-oriented) và áp đảo các nghiên cứu về an ninh quốc tế trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh thì ANPTT đƣợc cho mới phát triển sau sự kiện 11/9 ở Mỹ, với hƣớng tiếp cận những thách thức mới nhƣ tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia, khủng bố, an ninh mạng, biến đổi khí hậu, thảm họa thiên nhiên, an ninh môi trƣờng, an ninh năng lƣợng, an ninh môi trƣờng…4 Nhìn chung, có 2 trƣờng phái ANPTT nhƣ sau: Trường phái thứ nhất, quan ANPTT là an ninh tổng hợp bao gồm an ninh quân sự, chính trị, kinh tế và xã hội. Trƣờng phái này cho rằng ANPTT là một khái niệm mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh truyền thống- quan niệm lấy an ninh quân sự làm trung tâm. Theo Liên hợp quốc, ANPTT gồm an ninh con ngƣời (cá nhân) và an ninh cộng đồng với 7 lĩnh vực (phân tích ở phần sau).
Trường phái thứ hai, quan niệm ANPTT là một khái niệm đối lập với ANTT, phạm vi của ANPTT không bao gồm an ninh quân sự. Đó là những nguy cơ an ninh mới nhƣ khủng hoảng kinh tế, ô nhiễm môi trƣờng, tội phạm xuyên quốc gia, khủng bố, di dân…. Những vấn đề ANPTT này vẫn có thể dẫn đến xung đột quân sự, chiến tranh. An ninh con ngƣời (ANCN) cũng đƣợc xếp thành một hình thái của ANPTT.
Trên thế giới Khái niệm An Ninh Con Ngƣời (ANCN) xuất hiện trong giai đoạn chứng kiến nhiều biến động lớn trên thế giới nhƣ sụp đổ của Liên Xô, kết thúc Chiến tranh Lạnh và sự xuất hiện 3. The Case for Deep Engagement. Foreign Affairs, July–August 1995, p. 4 Lục Anh Tuấn (2022).
An ninh phi truyền thống: Từ nhận thức đến giải pháp. Website Hội đồng Lý luận TW.vn/vi/nghien-cuu---trao-doi/an-ninh-phi-truyen-thongtu-nhan-thuc-den-giai-phap.html 11 của các xu hƣớng mới trong nghiên cứu an ninh. Ngƣời đầu tiên đề cập đến ANCN là nhà tâm lý học ngƣời Canada W. Blatz trong thập niên 1960.
Đến đầu những năm 1990, xu hƣớng toàn cầu hóa và sự xuất hiện mạnh mẽ của các chủ thể phi quốc gia tạo ra những thách thức an ninh mới. Câu hỏi về vai trò của quốc gia, dân tộc, quyền lực và sức mạnh - đối tƣợng hàng đầu của an ninh - đƣợc đặt ra. Lý thuyết về "an ninh lấy con ngƣời làm trung tâm" hay an ninh con ngƣời, bắt đầu đƣợc quan tâm và phát triển. Khái niệm này đƣợc đƣa ra trong Báo cáo Phát triển Con ngƣời của Liên Hiệp Quốc năm 1994.
Theo UNDP, nhiều quốc gia trƣớc đó chủ yếu quan tâm đến an ninh quốc gia, trong khi đối mặt với những mối lo ngày càng phổ biến đối với ngƣời dân bình thƣờng. UNDP định nghĩa ANCN bao gồm 7 thành phần chính: kinh tế, lƣơng thực, y tế, môi trƣờng, cá nhân, cộng đồng, và chính trị. Khái niệm ANCN đã thay đổi cách quốc gia nhìn nhận về an ninh, đặc biệt là về việc bảo vệ ai và bảo vệ trƣớc những mối đe dọa nào. Trong khi ANQG tập trung vào an ninh quốc gia, ANCN đặc trƣng bởi sự quan tâm đến mối đe dọa cấp thấp nhƣ nghèo đói, ô nhiễm môi trƣờng, và dịch bệnh, cũng nhƣ những thách thức toàn cầu nhƣ buôn lậu, tội phạm xuyên biên giới và biến đổi khí hậu.
- Quan điểm của các tổ chức chính phủ Có nhiều khái niệm về ANCN, trong đó quan niệm về đƣợc ghi nhận trong “Báo cáo phát triển con ngƣời” năm 1994 của Liên hợp quốc đƣợc coi là mẫu mực nhất. Theo đó, “An ninh con người có thể nói gồm hai khía cạnh chính. Đầu tiên, nó có nghĩa là an toàn trước những mối đe dọa kinh niên như nạn đói, bệnh tật và sự đàn áp. Thứ hai, nó có nghĩa là bảo vệ chống lại sự phá vỡ đột ngột và gây tổn thương đối với mẫu hình cuộc sống hằng ngày - cho dù trong gia đình, trong công việc hay trong cuộc sống”5 Theo Nguyên Tổng thƣ ký Liên hợp quốc Kofi Annan, ANCN mang hàm nghĩa bao trùm hơn nhiều so với việc không có xung đột bạo lực.
“Nó bao gồm quyền con người, quản trị tốt, tiếp cận với giáo dục và chăm sóc sức khỏe và đảm bảo rằng mỗi cá nhân có cơ hội và lựa chọn để phát huy hết tiềm năng của mình.”6 Ở góc độ Trung Quốc, Cựu Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại của Nhân đại Trung Quốc Phó Oánh nhận định rằng an ninh để con ngƣời tồn tại và phát triển là điều cơ bản của mọi hình 5 United Nations Development Program (1994). Human development report. (NewYork: Oxford University Press, 1994, P. Towards a Culture of Peace.org/opi2/lettres/TextAnglais/AnnanE.html 12 thức an ninh.
Nói cách khác, những ngƣời bình thƣờng có quyền và đƣợc sống với phẩm giá trong một môi trƣờng an toàn. Theo bà Phó, cốt lõi của Giấc mộng Trung Hoa (Chinese Dream) về sự phục hƣng đất nƣớc do Chủ tịch Tập Cận Bình đề xuất là làm cho 1,3 tỷ ngƣời Trung Quốc có một cuộc sống tốt hơn và hạnh phúc hơn7. Dựa vào "Báo cáo Phát triển Con ngƣời", Nhật Bản đã duy trì khái niệm “an ninh con ngƣời” nhƣ một trụ cột quan trọng trong chính sách đối ngoại của nƣớc này và đã có những sáng kiến tích cực để phổ biến nó. Bộ Ngoại giao Nhật Bản định nghĩa ANCN là “Một khái niệm nhằm thúc đẩy xây dựng quốc gia và cộng đồng qua việc trao quyền và bảo vệ mỗi các cá nhân được sống hạnh phúc và có phẩm giá, không sợ hãi và thiếu thốn.”8 Đối với Canada, “an ninh con người có nghĩa là tự do khỏi các mối đe dọa lan rộng đối với quyền, sự an toàn hoặc tính mạng của con người.
Tiếp cận với khái niệm an ninh con ngƣời đối với Liên minh châu Âu (EU) có nghĩa là "nó phải góp phần bảo vệ mọi cá nhân con người chứ không chỉ bảo vệ biên giới của Liên minh, hay là cách tiếp cận an ninh của các quốc gia-dân tộc.10” - Quan điểm của giới học giả Học giả Kanti Bajpai tại Đaị học Quốc gia Singapore định nghĩa "An ninh con người liên quan đến việc bảo vệ sự an toàn cá nhân và sự tự do của cá nhân khỏi các mối đe dọa bạo lực trực tiếp và gián tiếp. Học giả ngƣời Anh Anne Hammerstad (Cơ quan Di cƣ Agulhas) nhìn nhận ANCN là "việc đạt được các điều kiện xã hội, chính trị, môi trường và kinh tế có lợi cho cuộc sống tự do và phẩm giá cho cá nhân.12 " Nhóm học giả Jennifer Leaning, M. và Sam Arie tại Đại học Harvard (Mỹ) nhận định "An ninh con người là điều kiện cơ bản để phát triển con người bền vững, xuất phát từ các khía cạnh xã hội, tâm lý, kinh tế và chính trị của cuộc sống con người mà trong thời kỳ khủng hoảng nghiêm trọng hoặc thiếu thốn kinh niên sẽ bảo vệ sự sống còn của các cá 7 Tham khảo: https://www.de/en/media-library. 8 Tham khảo website Bộ Ngoại giao Nhật Bản: https://www.jp/policy/oda/human_index.html 9 Foreign Affairs and International Trade Canada (2004).
Summative Evaluation of the Human Security Program.ca/about-a_propos/oig-big/2004/evaluation/human_security- securite_humaine.aspx?lang=eng 10 A Human Security Doctrine for Europe (2015).eu/uedocs/cms_data/docs/pressdata/solana/040915capbar.pdf 11 The Idea of a Human Security Audit. Kroc Institute Report, No.edu/~krocinst/ocpapers/op_19_1.PDF> 08/22/01 12 Anne Hammerstad (2000). Whose Security? UNHCR, Refugee Protection and State Security After the Cold War. 13 nhân, hỗ trợ năng lực cá nhân và các nhóm người để đạt được mức sống phù hợp tối thiểu, và thúc đẩy sự gắn bó nhóm mang tính xây dựng và liên tục qua thời gian.
Tại Việt Nam Quan điểm của giới học giả Có nhiều cách tiếp cận khác nhau khái niệm về “an ninh con ngƣời”. Nhiều quan điểm cho rằng ANCN đã và đang chuyển từ bảo vệ chủ quyền sang bảo vệ an ninh cá nhân con ngƣời, kể cả việc xâm phạm chủ quyền ANQG của nƣớc khác. Mỗi quốc gia, mỗi tổ chức định nghĩa về “an ninh con ngƣời” với phạm vi rộng hẹp khác nhau, trong đó có cả những mục tiêu chính trị, xen lẫn các mục tiêu bảo đảm quyền con ngƣời. Quan niệm về ANCN của UNDP là tƣơng đối toàn diện.
Tuy nhiên nếu sử dụng quan niệm này ở Việt Nam sẽ dẫn tới hiểu lầm với quan niệm chính thống về ANQG và các thành tố của ANQG đƣợc quy định trong Luật An ninh quốc gia và Chiến lƣợc An ninh quốc gia năm 1998 và 2019. Từ thực tiễn Việt Nam, qua nghiên cứu, tổng kết kinh nghiệm trong nƣớc và có tham khảo kinh nghiệm quốc tế, trong đề tài nghiên cứu khoa học cấp Nhà nƣớc “An ninh xã hội, an ninh con ngƣời trong điều kiện mới ở Việt Nam hiện nay- Thực trạng, vấn đề đặt ra và giải pháp” mã số KX.26/16-20” của Hội đồng Lý luận trung ƣơng năm 2019, tác giả Nguyễn Xuân Yêm và các nhà khoa học của Học viện Cảnh sát nhân dân ( Bộ Công an) và Hội đồng Lý luận Trung ƣơng đã đề xuất khái niệm an ninh con ngƣời nhƣ sau: An ninh con ngƣời là một bộ phận của an ninh quốc gia, an ninh phi truyền thống, an ninh xã hội, là trạng thái mà con ngƣời đƣợc bảo vệ trƣớc các nguy cơ gây bất ổn nhằm thiết lập và duy trì về an ninh, cuộc sống hạnh phúc, thỏa mãn các nhu cầu vật chất, tinh thần và đảm bảo an toàn của con ngƣời trƣớc các mối đe dọa.