CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Khu công nghiệp và các vấn đề môi trường 1. Khái niệm về khu công nghiệp Khu công nghiệp xuất hiện trong cuộc Cách mạng công nghiệp (khoảng giữa thế kỷ 18 đến giữa thế kỷ 19), đầu tiên ở châu Âu, đặc biệt là Anh, Pháp, Đức. Cuộc Cách mạng công nghiệp tạo ra nhu cầu lớn cho việc tập trung sản xuất và hạ tầng công nghiệp, dẫn đến sự phát triển của các khu công nghiệp.
Trong những năm 1960 và 1970, khu công nghiệp trở thành xu hướng phổ biến hơn, đặc biệt là ở Bắc Mỹ và châu Á, khi các nước công nghiệp hóa nhanh chóng và đối mặt với sự tăng trưởng dân số đô thị, cũng như nhu cầu về việc quản lý tốt hơn các nguồn lực và môi trường [1]. Tuy nhiên, chưa có một định nghĩa thừa nhận chung về KCN. Nhiều tổ chức, quốc gia trên thế giới đưa ra các định nghĩa khác nhau về KCN, trong đó có 2 định nghĩa phổ biến: - Định nghĩa 1: Khu công nghiệp là một khu vực địa lý được quy hoạch và phát triển nhằm tập trung các công ty và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, chế tạo, kinh doanh và dịch vụ hỗ trợ. Khu công nghiệp được trang bị cơ sở hạ tầng hoàn chỉnh, bao gồm đường bộ, hệ thống điện, nước, xử lý nước thải, và các tiện ích khác như trung tâm huấn luyện lao động, dịch vụ hỗ trợ kỹ thuật, và khu dân cư.
Mục tiêu của khu công nghiệp là tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp phát triển, tăng năng suất, giảm chi phí, và góp phần vào phát triển kinh tế địa phương và quốc gia [2]. - Định nghĩa 2: Khu công nghiệp là khu vực lãnh thổ có giới hạn nhất định, ở đó tập trung các doanh nghiệp công nghệp và dịch vụ sản xuất công nghiệp, không có dân cư sinh sống và được tổ chức hoạt động theo cơ chế ưu đãi cao hơn so với các khu vực lãnh thổ khác. Theo quan điểm này, ở một số nước và vùng lãnh thổ như Malaysia, Indonesia,. đã hình thành nhiều KCN với qui mô khác nhau và đây cũng là loại hình KCN nước ta đang áp dụng hiện nay.
4 Những khái niệm về KCN còn đang gây nhiều tranh luận, chưa có sự thống nhất và còn những quan niệm khác nhau về KCN. Ớ Việt Nam, theo Khoản 1 Điều 1 Nghị định 82/2018/NĐ-CP ngày 22 tháng 5 năm 2018 quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế thì khái niệm về khu công nghiệp được hiểu như sau: "Khu công nghiệp là khu vực có ranh giới địa lý xác định, chuyên sản xuất hàng công nghiệp và thực hiện dịch vụ cho sản xuất công nghiệp, được thành lập theo điều kiện, trình tự và thủ tục quy định tại Nghị định này. Khu công nghiệp gồm nhiều loại hình khác nhau, bao gồm: Khu chế xuất, khu công nghiệp hỗ trợ, khu công nghiệp sinh thái (sau đây gọi chung là Khu công nghiệp, trừ trường hợp có quy định riêng đối với từng loại hình) [3]." Tóm lại, KCN là đối tượng đặc thù của quản lý nhà nước về kinh tế trong các giai đoạn phát triển với các đặc điểm về mục tiêu thành lập, giới hạn hoạt động tập trung vào công nghiệp, ranh giới địa lý và thẩm quyền ra quyết định thành lập. * Đặc điểm của khu công nghiệp: - Có quy mô lớn và hạ tầng đầy đủ: Khu công nghiệp thường có quy mô lớn, bao gồm nhiều cơ sở sản xuất, kho bãi và cơ sở hạ tầng liên quan, bao gồm đường bộ, đường sắt, điện, nước, xử lý nước thải và tiện ích khác [4].
- Tập trung ngành nghề: Khu công nghiệp thường tập trung một số ngành nghề nhất định, giúp tối ưu hóa việc phân bổ nguồn lực và hỗ trợ lẫn nhau giữa các doanh nghiệp [5]. - Nhận được nhiều ưu đãi chính sách: Các khu công nghiệp thường được hưởng ưu đãi về thuế, đất đai và các chính sách hỗ trợ khác từ chính phủ nhằm khuyến khích đầu tư và phát triển kinh tế [6]. - Có sự gắn kết, hợp tác giữa doanh nghiệp, nghiên cứu và chính phủ: Khu công nghiệp cũng thúc đẩy sự hợp tác giữa doanh nghiệp, các tổ chức nghiên cứu và chính phủ để thúc đẩy đổi mới và nâng cao năng suất lao động [7]. * Phân loại các khu công nghiệp: Tuỳ theo góc độ tiếp cận, KCN có thể phân loại theo nhiều cách khác nhau: 5 - Theo tính chất ngành nghề, KCN được chia thành các loại sau: KCN chuyên ngành, KCN đa ngành, KCN sinh thái, KCN đô thị, KCN đô thị - công nghệ cao.
- Dựa vào đặc điểm của KCN, người ta chia KCN thành: KCN tập trung, KCN chế xuất, Khu công nghệ cao, Cụm công nghiệp. - Theo đặc điểm và cấp quản lý: KCN gồm 3 loại: KCN do chính phủ quyết định thành lập, KCN do UBND tỉnh, thành phố quyết định thành lập, KCN do UBND huyện, thị quyết định thành lập. * Vai trò của các khu công nghiệp: Xây dựng các KCN nhằm mục đích phát triển sản xuất công nghiệp và mang lại nhiều lợi ích quan trọng khác như - Thu hút vốn đầu tư, tăng tổng thu nhập quốc dân và kim ngạch xuất khẩu; - Tạo việc làm và thu nhập cho người lao động; - Góp phần nâng cao trình độ công nghệ và quản lý kinh doanh - Thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại, hình thành và phát triển các khu đô thị mới; - Thúc đẩy quá trình hiện đại hoá hệ thống cơ sở hạ tầng; - KCN tạo điều kiện thuận lợi cho việc xử lý ô nhiễm môi trường, bảo vệ môi trường sinh thái cho phát triển bền vững. Thực trạng đầu tư và phát triển các KCN tại Việt Nam Hoạt động của các KCN đã có nhiều đóng góp quan trọng vào thành tựu phát triển kinh tế-xã hội của nước ta, đã và đang là nhân tố quan trọng thúc đẩy tăng trưởng công nghiệp, tăng khả năng thu hút vốn đầu tư trong và ngoài nước, nhận chuyển giao công nghệ mới, đẩy mạnh sản xuất, tăng nguồn hàng xuất khẩu, tạo việc làm và thu nhập cho người lao động.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển nhanh chóng, khu công nghiệp cũng đang gia tăng chất thải và các vấn đề bảo vệ môi trường. Theo thống kê của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, tính từ năm 1991 đến hết tháng 2 năm 2021, trải qua 30 năm xây dựng và phát triển, cả nước có 397 KCN 6 được thành lập (bao gồm 352 KCN nằm ngoài các KKT, 37 KCN nằm trong các KKT ven biển, 8 KCN nằm trong các KKT cửa khẩu) với tổng diện tích đất tự nhiên đạt 122,9 nghìn ha. Trong đó, diện tích đất công nghiệp đạt khoảng 82,6 nghìn ha, chiếm khoảng 67,2% diện tích đất tự nhiên. Trong 397 KCN đã được thành lập, có 291 KCN đã đi vào hoạt động với tổng diện tích đất tự nhiên đạt khoảng 87,1 nghìn ha, diện tích đất công nghiệp đạt khoảng 58,7 nghìn ha và 106 KCN đang trong quá trình xây dựng với tổng diện tích đất tự nhiên khoảng 35,7 nghìn ha, diện tích đất công nghiệp đạt khoảng 23,8 nghìn ha [8].
Sự phát triển số lượng khu công nghiệp qua các giai đoạn từ 1991 đến nay. * Những tác động tích cực của phát triển khu công nghiệp: - Tác động tích cực đến quá trình công nghiệp hóa đất nước: Để đẩy nhanh quá trình CNH – HĐH ở Việt Nam cần phải thực hiện một số tiền đề cần thiết: vốn tích lũy, đào tạo đội ngũ cán bộ khoa học – kỹ thuật, công nhân lành nghề và cán bộ quản lý kinh doanh; phát triển kết cấu hạ tầng và nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng, vai trò của Nhà nước. Phát triển KCN là một trong những giải pháp để tạo dựng các tiền đề nói trên, phát triển KCN là giải pháp tổng hợp, mang tính toàn diện giải quyết đồng 7 thời các yêu cầu về vốn, lao động, khoa học – công nghệ, trình độ quản lý, là con đường tối ưu để tiến tới mục tiêu trang bị cơ sở kỹ thuật cho chủ nghĩa xã hội. - Tác động đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tích cực và có lợi: Sự ra đời của các khu công nghiệp đã thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế theo hướng tăng dần tỷ trọng công nghiệp và dịch vụ, giảm dần tỷ trọng nông nghiệp.
Xu hướng này là chuyển dịch theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa. - Tác động mạnh đến quá trình đô thị hóa: Thực tế đã chứng minh, khi phát triển các KCN làm cho tiến trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng và mạnh mẽ. Cụ thể là: Cơ sở hạ tầng trong KCN và quanh KCN được đầu tư xây dựng và nâng cấp, từ đó hình thành lên các thị tứ, thị trấn, nhiều nơi phát triển những thành phố sầm uất, có đầy đủ hệ thống điện, nước, giao thông phát triển, công trình phúc lợi hiện đại đạt tiêu chuẩn quốc tế. - Tác động mạnh đến quá trình hoàn thiện môi trường đầu tư bằng các chính sách phù hợp.
Các KCN đã trở thành vườn ươm, là nơi thí điểm để đưa các cơ chế, chính sách tiến bộ vào thực tế như: cơ chế “một cửa tại chỗ”, cũng như nhiều chính sách khác về hoàn thiện thủ tục kiểm quan, phát triển hoạt động tài chính – ngân hàng có sự phối hợp quản lý của các KCN. - Kích thích phát triển các loại hình dịch vụ khác: Sự phát triển các KCN tạo điều kiện cho sự xuất hiện các loại hình dịch vụ như điện, nước, dịch vụ ngân hàng – tài chính, xử lý chất thải, dịch vụ kho bãi, các dịch vụ cung ứng đảm bảo đời sống cho công nhân trong KCN. Các loại dịch vụ này là điều kiện tất yếu khách quan để phát triển KCN. * Những tác động tiêu cực của phát triển khu công nghiệp: - Sự phát triển ồ ạt của các KCN, quy hoạch thiếu đồng bộ, thiếu tầm nhìn chiến lược đã gây ảnh hưởng xấu đến chất lượng tăng trưởng kinh tế.
Cụ thể như: gây nên sự phân hóa giữa trong và ngoài KCN về mọi mặt; gây sự cạnh tranh, đôi khi cạnh tranh không lành mạnh giữa các KCN, thiếu sự liên kết giữa các khu, các vùng, giữa các doanh nghiệp trong cùng một khu công nghiệp. Vấn 8 đề khai thác và sử dụng các thế mạnh, tài nguyên của địa phương cho KCN đôi khi không hợp lý, làm xáo trộn tình hình phát triển kinh tế – xã hội. - Ảnh hưởng đến vấn đề di dân, an ninh, trật tự xã hội ở nhiều vùng kinh tế: Các KCN thường sử dụng lao động ở ngoài vùng có KCN, do vậy tạo nên một luồng di dân lớn.