Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN QUỐC TẾ VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG THANH TOÁN QUỐC TẾ TẠI HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Cơ sở lý luận về hoạt động TTQT 1. Khái niệm, đặc điểm và vai trò hoạt động thanh toán quốc tế 1. Khái niệm hoạt động thanh toán quốc tế Toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa thương mại đã và đang là xu thế nổi bật của kinh tế thế giới đương đại.
Phù hợp với xu thế đó, các quốc gia trên thế giới đã hợp tác và giao lưu trong nhiều lĩnh vực, như kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa, khoa học kỹ thuật… trong đó quan hệ kinh tế chiếm vị trí chủ đạo, được coi là mối quan hệ cơ sở cho các quan hệ quốc tế khác tồn tại và phát triển. Qúa trình tiến hành các hoạt động quốc tế dẫn đến nhu cầu chi trả, thanh toán giữa các chủ thể ở các nước khác nhau, từ đó hình thành và phát triển hoạt động thanh toán quốc tế, trong đó, ngân hàng là cầu nối trung gian giữa các bên. Theo giáo trình Thanh toán quốc tế và Tài trợ ngoại thương của GS. Nguyễn Văn Tiến thì thanh toán quốc tế được hiểu là: “Thanh toán quốc tế là việc thực hiện các nghĩa vụ chi trả và quyền hưởng lợi về tiền tệ phát sinh trên cơ sở các hoạt động kinh tế và phi kinh tế giữa các tổ chức, cá nhân nước này với các tổ chức, cá nhân nước khác, hay giữa một quốc gia với tổ chức quốc tế, thông qua quan hệ giữa các ngân hàng của các nước liên quan.” Khác với thanh toán nội địa, chủ thể TTQT ở các quốc gia khác nhau do đó hệ thống luật pháp và đồng tiền sử dụng cũng khác nhau nên cần các chủ thể tham gia có trình độ chuyên môn về thương mại quốc tế cũng như đàm phán để đưa ra thống nhất lựa chọn tiền tệ, các công cụ và các phương thức thanh toán phù hợp.
Đối với TTQT thông thường không sử dụng tiền mặt mà các giao dịch sẽ thông qua hệ thống ngân hàng, ngân hàng là cầu nối trung gian giữa các bên. Đặc điểm Từ khái niệm TTQT nêu trên, có thể thấy hoạt động thanh toán quốc tế có một số đặc điểm nổi bật sau: Thứ nhất, TTQT chịu sự điều chỉnh của pháp luật và các tập quán quốc tế. Các chủ thể tham gia hoạt động TTQT là các tổ chức, cá nhân ở các quốc gia khác nhau. Do có sự khác biệt về địa lý, phong tục tập quán, ngôn ngữ, luật pháp… nên dễ dẫn đến việc các bên không thống nhất cách hiểu và khả năng xảy ra tranh chấp và rủi ro là rất lớn.
Do đó, các chủ thể khi tham gia vào hoạt động thanh toán quốc tế không những chịu sự điều chỉnh của luật pháp quốc gia, mà còn phải tuân thủ các văn bản 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com pháp lý quốc tế, các tập quán quốc tế do Phòng thương mại quốc tế ban hành như: UCP, URC, INCOTERMS… Những văn bản này tạo ra một khung pháp lý bình đẳng, công bằng cho các chủ thể khi tham gia vào hoạt động thương mại và thanh toán quốc tế, tránh những hiểu lầm và tranh chấp đáng tiếc xảy ra. Thứ hai, hoạt động TTQT được thực hiện phần lớn thông qua hệ thống ngân hàng và tiền mặt hầu như không được sử dụng trực tiếp mà được thanh toán thông qua hệ thống dưới các phương tiện thanh toán như thư chuyển tiền, điện chuyển tiền, hối phiếu, kỳ phiếu và séc ghi bằng ngoại tệ. Do vậy, TTQT về bản chất chính là các nghiệp vụ ngân hàng quốc tế. Chúng được hình thành và phát triển trên cơ sở các hợp đồng ngoại thương và các trao đổi tiền tệ quốc tế.
Thứ ba, thanh toán quốc tế chịu sự ảnh hưởng của tỷ giá hối đoái và dự trữ ngoại hối quốc gia. Trong TTQT, ít nhất một trong hai bên có liên quan đến ngoại tệ (trừ khu vực sử dụng đồng tiền chung). Vì vậy, khi kí kết các hợp đồng mua bán ngoại thương các bên phải thỏa thuận với nhau về đồng tiền nước nào sẽ là đơn vị tiền tệ tính toán và thanh toán trong hợp đồng, đồng thời phải tính toán thận trọng để lựa chọn các biện pháp phòng chống rủi ro tỷ giá hối đoái biến động. Thứ tư, giải quyết tranh chấp chủ yếu bằng luật quốc tế; hoặc luật quốc gia của nước thứ ba; hoặc luật của nước người xuất hay nước người nhập do các bên thỏa thuận thông qua con đường trọng tài hay tòa án.
Vai trò của hoạt động thanh toán quốc tế Đối với nền kinh tế Hội nhập kinh tế đang được các quốc gia chú trọng và khi một quốc gia tiến hành hội nhập thì hầu như mọi lĩnh vực kinh tế đều phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các quốc gia khác. Trong Kinh tế học đã chỉ ra, nguồn lực của một quốc gia là có hạn, nên mỗi quốc gia phải tìm ra được thế mạnh của mình để đẩy mạnh lợi thế so sánh rồi mới chuyển sang phát huy lợi thế cạnh tranh. Trong bối cảnh đó, hoạt động TTQT trở thành một chiếc cầu nối giữa nền kinh tế nội địa với kinh tế quốc tế, có tác dụng bôi trơn và thúc đẩy hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ, đầu tư nước ngoài, thu hút kiều hối và các quan hệ tài chính, tín dụng quốc tế. Nói cách khác, thông qua hoạt động TTQT, quốc gia sẽ tăng nguồn ngoại tệ, tăng khả năng nhập khẩu công nghệ, máy móc, thiết bị… phục vụ phát triển kinh tế, đảm bảo tốc độ tăng trưởng, cải thiện cán cân TTQT và giữ ổn định giá trị nội tệ.
Không những vậy, khi hoạt động TTQT diễn ra thuận lợi và nhanh chóng sẽ góp phần thúc đẩy quá trình sản xuất, từ đó giúp quá trình lưu thông hàng hóa trên phạm vi toàn thế giới diễn ra dễ dàng hơn. Có thể nói rằng, thương mại quốc tế có được mở rộng hay không một phần là nhờ vào hoạt động TTQT. Chính vì vậy, với 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc nâng cao chất lượng TTQT sẽ góp phần tạo điều kiện cho việc mở rộng hoạt động XNK, phát triển sản xuất trong nước, khuyến khích nâng cao chất lượng hàng hóa, đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa ra nước ngoài. Thanh toán quốc tế là khâu quan trọng trong quá trình mua bán hàng hóa, dịch vụ giữa các tổ chức, cá nhân thuộc các quốc gia khác nhau.
Nếu không có hoạt động TTQT thì hoạt động kinh tế đối ngoại khó tồn tại và phát triển. Nếu hoạt động TTQT được nhanh chóng, an toàn, chính xác sẽ giải quyết được mối quan hệ lưu thông hàng hóa – tiền tệ giữa người mua và người bán một cách thông suốt và hiêu quả. Về góc độ kinh doanh, người mua thanh toán, người bán giao hàng thể hiện chất lượng của một chu kỳ kinh doanh, phản ánh hiệu quả kinh tế và tài chính của các doanh nghiệp. Đặc biệt, TTQT góp phần tìm kiếm và mở rộng các mối quan hệ giao lưu kinh tế giữa quốc gia này với các quốc gia khác trên thế giới.
Đối với nhà kinh doanh xuất nhập khẩu Thanh toán quốc tế được coi là khâu cuối cùng kết thúc quá trình lưu thông hàng hóa, đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực XNK thì việc làm thế nào để có thể thanh toán giữa các đối tác một cách nhanh chóng, an toàn, chính xác, tiện lợi và tiết kiệm tối đa chi phí là một vấn đề rất đáng quan tâm. Hoạt động TTQT ngày nay với nhiều phương thức thanh toán khác nhau giúp khách hàng có nhiều lựa chọn phù hợp với yêu cầu của họ về chi phí, đặc thù kinh doanh. Trong quá trình thực hiện thanh toán, nếu khách hàng không đủ khả năng tài chính cần đến sự trợ giúp thì ngân hàng sẽ chiết khấu chứng từ xuất khẩu hoặc cho vay tài trợ bằng chính lô hàng đối với người nhập khẩu. Qua việc thực hiện thanh toán, ngân hàng còn có thể giám sát được tình hình kinh doanh của các doanh nghiệp, tổ chức kinh tế để có thông tin cung cấp cho khách hàng và điều chỉnh chiến lược kinh doanh.
Tóm lại, sử dụng TTQT tại ngân hàng giúp khách hàng đảm bảo về quyền lợi hơn bởi nhận được tư vấn từ đội ngũ chuyên viên giàu kinh nghiệm, được hướng dẫn quy trình hay lựa chọn phương thức thanh toán tối ưu nhất. Đối với hoạt động kinh doanh của Ngân hàng thương mại Hoạt động kinh doanh của NHTM cho dù dưới hình thức nào cũng đều nhằm mục đích sinh lợi và hoạt động TTQT tạo ra một khoản lợi nhuận không nhỏ đóng góp vào khoản lợi nhuận chung của ngân hàng từ những khoản phí thu được. Với vai trò trung gian thanh toán, hoạt động TTQT còn hỗ trợ cho các hoạt động khác của ngân hàng như chiết khấu, bảo lãnh, mua bán ngoại tệ,… giúp ngân hàng đáp ứng tốt hơn các nhu cầu của các khách hàng trong và ngoài nước. Từ đó giúp cho ngân hàng thu hút thêm khách hàng, tăng quy mô hoạt động và thị phần của mình.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hoạt động TTQT còn làm tăng tính thanh khoản cho ngân hàng, đặc biệt là ngoại tệ. Ngân hàng có thể thu được nguồn ngoại tệ nhàn rỗi của các cá nhân, tổ chức dưới hình thức các khoản ký quỹ hoặc tiền chuyển kiều hối trong tài khoản ngoại tệ của khách hàng mà chưa sử dụng. Số tiền này được ngân hàng chiếm dụng trong thời gian chờ thanh toán hoặc sử dụng có thể được ngân hàng đầu tư ngắn hạn để kiếm lời. Hoạt động TTQT giúp cho ngân hàng tạo được uy tín trên thị trường quốc tế cũng như uy tín đối với khách hàng, từ đó ngân hàng có thể khai thác được các nguồn vốn tài trợ của các ngân hàng nước ngoài và nguồn vốn trên thị trường tài chính quốc tế để đáp ứng nhu cầu của khách hàng.
Cũng từ việc tăng uy tín trên thị trường quốc tế, ngân hàng sẽ tăng cường được quan hệ đối ngoại và khả năng cạnh tranh với ngân hàng khác, đồng thời giúp cho ngân hàng vượt khỏi phạm vi quốc gia và hòa nhập với các ngân hàng thế giới. Thêm vào đó, hoạt động TTQT còn tạo điều kiện hiện đại hóa công nghệ ngân hàng bởi vì để phục vụ tốt cho hoạt động này ngân hàng phải đẩy mạnh công nghệ nhằm xử lý và kết nối với ngân hàng khác nhanh hơn, từ đó phục vụ khách hàng nhanh chóng và tránh trở thành lạc hậu đối với các ngân hàng khác.