CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP TÍNH GIÁ THÀNH DỰA TRÊN CƠ SỞ HOẠT ĐỘNG (PHƯƠNG PHÁP ABC) 1. TỔNG QUAN VỀ PHƯƠNG PHÁP ABC 1. Sự ra đời của phương pháp ABC Vào những năm 1980, những hạn chế của hệ thống kế toán chi phí truyền thống đã trở nên phổ biến. Hệ thống này mặc dù đã được ứng dụng rất rộng rãi trong những thập niên trước đó, khi mà các loại sản phẩm sản xuất ra còn hạn chế, chi phí nguyên liệu, vật liệu trực tiếp và chi phí nhân công trực tiếp chiếm phần lớn trong tổng chi phí sản xuất, trong khi đó chi phí gián tiếp liên quan đến quản lý và phục vụ sản xuất thì lại chiếm tỷ trọng rất nhỏ.
Vì vậy, sự sai lệch từ việc phân bổ chi phí gián tiếp dựa trên một tiêu thức đơn giản như sản lượng sản xuất, số giờ lao động,…của hệ thống kế toán chi phí truyền thống lúc bấy giờ được xem là không đáng kể. Sau những năm 1980, những thách thức bắt đầu đặt ra cho việc tính toán và áp dụng những hệ thống thông tin chi phí mới. Do sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ, những dây chuyền sản xuất tự động đã trở nên phổ biến, nhiều loại sản phẩm được sản xuất ra hàng loạt, chi phí lao động chiếm tỷ trọng ngày càng nhỏ trong tổng chi phí sản xuất, trong khi chi phí quản lý và phục vụ sản xuất tăng dần và chiếm tỷ trọng đáng kể, thì việc phân bổ chi phí gián tiếp dựa trên tiêu thức phân bổ đơn giản trở nên không còn phù hợp nữa. Các nhà chuyên môn, các tổ chức bắt đầu triển khai phương pháp tiếp cận mới đối với thông tin về chi phí.
Một số tác giả như: Robert S. Kaplan, Robin Cooper, H. Thomas Johnson, Peter Turkey,…hay Viện kế toán quản trị, Hội kế toán quản trị Canada,…đã nỗ lực để tìm ra một phương pháp kế toán chi phí mới đó là phương pháp ABC (Activity based costing) vào sau những năm 1980. Các Luan van 10 buổi hội nghị chuyên môn được mở ra để cho thấy những tiềm năng trong lý thuyết và trong việc áp dụng phương pháp ABC.
Công việc nghiên cứu được duy trì để tìm ra cách mô tả, định nghĩa và thiết kế hệ thống phương pháp ABC tốt hơn. Các phần mềm kế toán cũng được phát triển mạnh mẽ. Những ấn phẩm nâng cao về phương pháp ABC đã được hai tác giả Robert S. Kaplan và Robin Cooper cho ra đời sau đó.
Các doanh nghiệp sản xuất bắt đầu đưa những kế toán viên và những kỹ sư của họ đến những buổi hội nghị để học tập và trở thành những chuyên viên về phương pháp ABC và nhanh chóng áp dụng phương pháp ABC vào trong thực tế. Ngày nay, trong điều kiện cạnh tranh toàn cầu mạnh mẽ, những quyết định sai lầm dựa trên thông tin chi phí không chính xác sẽ đưa doanh nghiệp rơi vào tình trạng khó khăn trong kinh doanh. Việc cung cấp thông tin chi phí đáng tin cậy phục vụ cho việc ra quyết định trong môi trường cạnh tranh như hiện nay đã trở nên cấp thiết và phương pháp ABC ra đời nhằm đáp ứng yêu cầu này [4, tr. Khái niệm về phương pháp ABC Từ trước đến nay, có rất nhiều khái niệm khác nhau về phương pháp ABC cụ thể như: Năm 1997, Krumwiede và Roth đưa ra khái niệm về phương pháp ABC là một hệ thống kế toán quản trị tập trung đo lường chi phí, các hoạt động, các đối tượng chi phí,… Phương pháp này đòi hỏi việc phân bổ chi phí cho các đối tượng dựa trên số lượng hoạt động được sử dụng bởi đối tượng chi phí đó.
Năm 1998, Kaplan đưa ra khái niệm về phương pháp ABC như sau: phương pháp ABC được thiết kế nhằm cung cấp một cách thức phân bổ chính xác chi phí gián tiếp cho các hoạt động. Trên thực tế nhiều nguồn lực của doanh nghiệp không chỉ phục vụ cho việc cấu thành nên yếu tố vật chất của sản phẩm mà còn cung cấp nhiều hoạt động hỗ trợ để đưa ra các sản phẩm, Luan van 11 dịch vụ đến với khách hàng. Mục tiêu của phương pháp ABC không phải là phân bổ chi phí chung cho các sản phẩm mà mục tiêu của phương pháp ABC là đo lường và tính giá tất cả các nguồn lực sử dụng cho các hoạt động mà có thể hỗ trợ cho việc sản xuất và phân phối sản phẩm, dịch vụ đến với khách hàng. Năm 2000, Hongren cho rằng, phương pháp ABC là sự cải tiến của phương pháp tính giá truyền thống bằng việc tập trung vào các hoạt động cụ thể như là các đối tượng chi phí cơ bản.
Một hoạt động có thể một sự kiện, một hành động và phân bổ chi phí cho từng sản phẩm hoặc dịch vụ dựa trên hoạt động được tiêu dùng bởi sản phẩm hay dịch vụ đó. Năm 2001, Maher cho rằng phương pháp ABC là công cụ quản trị dựa trên hoạt động, trước hết, chi phí được phân bổ cho các hoạt động, sau đó sẽ phân bổ cho từng sản phẩm, dịch vụ dựa trên các hoạt động mà sản phẩm hay dịch vụ đã tiêu dùng. Quản trị dựa trên hoạt động sẽ tìm kiếm được sự cải thiện không ngừng. Phương pháp ABC cung cấp thông tin về hoạt động và nguồn lực cần thiết để thực hiện chúng.
Vì thế, phương pháp ABC không chỉ đơn thuần là quá trình phân bổ chi phí [3, tr. Như vậy, mỗi học giả trên thế giới có mỗi khái niệm khác nhau nhưng nhìn chung phương pháp tính giá dựa trên cơ sở hoạt động ( phương pháp ABC) là phương pháp tính giá thành mà việc phân bổ các chi phí gián tiếp cho sản phẩm, dịch vụ được dựa trên cơ sở hoạt động của chúng. Khác với phương pháp tính giá truyền thống, phương pháp ABC tập hợp toàn bộ chi phí gián tiếp trong quá trình sản xuất theo từng loại hoạt động hoặc nhóm các hoạt động tương tự nhau, sau đó phân bổ các chi phí gián tiếp này cho từng sản phẩm theo mức độ sử dụng hoạt động của sản phẩm đó. Có thể tóm tắt nội dung của phương pháp ABC như sau: Thứ nhất, phương pháp này nghiên cứu các hoạt động tạo ra chi phí tại mỗi trung tâm chi phí, lập danh sách các hoạt động khác nhau.
Sau đó, chi phí Luan van 12 tại mỗi trung tâm sẽ được phân bổ cho mỗi hoạt động có quan hệ trực tiếp với hoạt động được phân bổ. Thứ hai, trong từng loại hoạt động cần xác định các tiêu chuẩn đo lường sự thay đổi của mức sử dụng chi phí. Các tiêu chuẩn này được xem là các tiêu chuẩn phân bổ chi phí cho mỗi sản phẩm, dịch vụ hay các đối tượng chịu chi phí. Các tiêu chuẩn thường sử dụng để phân bổ là: số giờ lao động trực tiếp của công nhân, tiền lương công nhân trực tiếp, số đơn đặt hàng,… Cuối cùng, các hoạt động có cùng tiêu chuẩn phân bổ phải được tập hợp tiếp tục vào một trung tâm.
Tùy theo tính chất kỹ thuật của sản phẩm, dịch vụ hay đối tượng chịu chi phí mà tiếp tục phân thành các nhóm nhỏ để tính giá thành. Điều đó có thể nói rằng, phương pháp ABC có thể biến một chi phí gián tiếp thành một chi phí trực tiếp với một đối tượng tạo lập chi phí xác định. Việc lựa chọn tiêu thức phân bổ chi phí hợp lý giúp nhà quản trị doanh nghiệp có được những báo cáo về giá thành sản phẩm, dịch vụ với độ tin cậy cao hơn nhiều so với phương pháp tính giá truyền thống. Đây không chỉ đơn thuần là phương pháp tính giá thành cho sản phẩm, dịch vụ, mà phương pháp ABC còn là công cụ quản lý chi phí chiến lược.
Nó giúp doanh nghiệp xác định hoạt động nào tạo ra giá trị, hoạt động nào không tạo ra giá trị, từ đó không ngừng cải tiến quá trình kinh doanh nhằm hạ giá thành sản phẩm, nâng cao khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp. Đặc điểm của phương pháp ABC Robin Cooper, Robert Kaplan và H. Thomas Johnson là những người đầu tiên đưa ra phương pháp ABC. Đây là một phương pháp tính chi phí được sử dụng để tính thẳng chi phí chung vào các đối tượng chịu chi phí.
Những đối tượng này có thể là sản phẩm, dịch vụ,… Phương pháp ABC giúp cho nhà quản lý ra được những quyết định đúng với cơ cấu sản phẩm và chiến lược cạnh tranh của doanh nghiệp mình. Theo Turney, phương pháp ABC có thể Luan van 13 làm thay đổi toàn diện cách thức những nhà quản lý ra quyết định về cơ cấu sản phẩm, giá cả sản phẩm và đánh giá công nghệ mới. Về cơ bản, phương pháp ABC khác với phương pháp truyền thống ở hai điểm. Thứ nhất, giá thành sản phẩm theo phương pháp ABC bao gồm toàn bộ các chi phí phát sinh trong kỳ, kể cả các chi phí gián tiếp như chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp.
Thứ hai, phương pháp ABC phân bổ chi phí phát sinh vào giá thành mỗi sản phẩm dựa trên mức chi phí thực tế cho mỗi hoạt động và mức độ đóng góp của mỗi hoạt động vào quá trình sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Nói cách khác, phương pháp ABC phân bổ chi phí vào giá thành sản phẩm dựa trên mối quan hệ nhân quả giữa chi phí – hoạt động – sản phẩm. Kết quả là giá thành sản phẩm phản ánh chính xác hơn mức chi phí thực tế kết tinh trong mỗi sản phẩm. TRÌNH TỰ THỰC HIỆN PHƯƠNG PHÁP ABC Khi mô tả về các bước thực hiện phương pháp ABC, có rất nhiều tác giả đã chia ra thành các bước khác nhau nhưng nhìn chung đều thống nhất như sau: đầu tiên, việc thiết kế, sản xuất và phân phối sản phẩm, dịch vụ đòi hỏi phải thực hiện bởi nhiều hoạt động, để thực hiện các hoạt động này, cần thiết phải mua và sử dụng các nguồn lực, việc mua và sử dụng các nguồn lực này làm phát sinh chi phí.
Nói cách khác, lý thuyết về phương pháp ABC cho rằng các nguồn lực tiêu hao sinh ra chi phí, hoạt động tiêu hao nguồn lực, sản phẩm và dịch vụ tiêu tốn các hoạt động. Sơ đồ sau sẽ cho ta các nhìn khái quát về lý thuyết này: Luan van 14 Sản phẩm, dịch vụ,… Hoạt động Tiêu hao nguồn lực Chi phí Sơ đồ 1. Lý thuyết về phương pháp ABC Để hiểu rõ hơn về lý thuyết này, cần thiết phải tiếp tục xem xét phương pháp ABC một cách chi tiết hơn thông qua các bước thực hiện của nó. Nhìn chung, có rất nhiều tài liệu mô phỏng về chu trình phương pháp ABC, tuy nhiên, tất cả các tài liệu này đều thống nhất về các bước chính của chu trình này.