CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC THỰC HIỆN PHÁP LUẬT CÁN BỘ, CÔNG CHỨC 1. Khái niệm, đặc điểm, chủ thể tổ chức thực hiện pháp luật cán bộ, công chức 1. Khái niệm công chức và tổ chức thực hiện pháp luật về cán bộ, công chức 1. Khái niệm công chức Ngày 13/11/2008, Quốc hội khoá XII đã ban hành Luật Cán bộ, công chức, Luật này được sửa đổi, bổ sung năm 2019.
Theo Khoản 1 Điều 1 Luật sửa đổi Luật Cán bộ, công chức năm 2019 quy định: “Công chức là công dân Việt Nam, được tuyển dụng, bổ nhiệm vào ngạch, chức vụ, chức danh tương ứng với vị trí việc làm trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách Nhà nước trong: Cơ quan của Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội ở trung ương, cấp tỉnh, cấp huyện; cơ quan, đơn vị thuộc Quân đội nhân dân mà không phải là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công nhân quốc phòng; cơ quan, đơn vị thuộc Công an nhân dân mà không phải là sĩ quan, hạ sĩ quan phục vụ theo chế độ chuyên nghiệp, công an nhân dân”. Công chức được phân loại theo trình độ đào tạo và theo vị trí công tác. Theo trình độ đào tạo gồm có công chức loại A, B, C, D. Công chức được phân loại theo vị trí công tác gồm có: Công chức lãnh đạo (chỉ huy và điều hành) và công chức chuyên môn nghiệp vụ.
Công chức có ba đặc điểm cơ bản: được tuyển dụng, bổ nhiệm, giữ một công vụ thường xuyên (ổn định và liên tục) trong một công sở nhà nước; được xếp vào một ngạch, thể hiện tính ổn định của công chức; hưởng lương từ ngân sách nhà nước. 12 Như vậy, công chức là những người được Nhà nước tuyển dụng, bổ nhiệm giữ một công vụ thường xuyên, làm việc liên tục trong cơ quan nhà nước (hoặc cơ quan, đơn vị thuộc quân đội nhân dân hay công an nhân dân), được phân loại theo trình độ đào tạo, ngành chuyên môn, được xếp vào một ngạch hành chính, đơn vị sự nghiệp, trong biên chế và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Khái niệm tổ chức thực hiện pháp luật cán bộ, công chức Khái niệm thực hiện pháp luật: Thực hiện pháp luật là yêu cầu khách quan của xã hội, Nhà nước, cá nhân, tổ chức. Các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng: “Thực hiện pháp luật là quá trình tiếp tục ý chí của Nhà nước thể hiện trong pháp luật, thực hiện pháp luật là một mắt xích quan trọng của pháp chế xã hội chủ nghĩa”.15 Bởi vì nội dung cốt lõi của pháp chế là sự tuân thủ pháp luật một cách triệt để.
Hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm thực hiện pháp luật. Quan điểm thứ nhất cho rằng: “Thực hiện pháp luật là hành vi hành động hoặc không hành động của con người phù hợp với những quy định của pháp luật”.16 Theo quan điểm này thì tất cả những hoạt động của con người, của tổ chức thực hiện mà phù hợp với quy định của pháp luật được coi là thực hiện pháp luật. Thực hiện pháp luật được thể hiện qua hành vi của con người phù hợp với quy định của pháp luật. Quan điểm thứ hai cho rằng: “Thực hiện pháp luật là hoạt động có mục đích nhằm thực hiện các quy định của pháp luật, làm cho chúng đi vào cuộc 15 Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh – Viện Xây dựng đảng (2006), Giáo trình xây dựng đảng (hệ cử nhân chính trị), Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, tr.
16 Đại học Quốc gia Hà Nội – Khoa Luật (2006), Giáo trình Lý luận chung Nhà nước và Pháp luật, Hà Nội, tr. 13 sống, trở thành hành vi thực tế hợp pháp của chủ thể pháp luật”.17 Quan điểm này cho thấy thực hiện pháp luật có thể là hành vi của mỗi cá nhân, cũng có thể là hoạt động của các tổ chức, cơ quan nhà nước nhằm thực hiện các quy định của pháp luật. Thực hiện pháp luật còn thông qua công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm đưa các quy định của pháp luật “trở thành hành vi thực tế hợp pháp của chủ thể pháp luật”. Tuy nhiên, tác giả Nguyễn Minh Đoan cho rằng: Thực hiện pháp luật là để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
Tất cả các nhà nước đều có thể tổ chức, quản lý được xã hội đều bắt buộc phải tiến hành xây dựng pháp luật và ban hành quy phạm pháp luật, nhà nước mong muốn sử dụng pháp luật để điều chỉnh các quan hệ xã hội phục vụ lợi ích và mục đích của nhà nước và xã hội.18 Như vậy để thực hiện vai trò quản lý xã hội của mình, Nhà nước cần thực hiện đồng thời các hoạt động xây dựng pháp luật, hoàn thiện pháp luật và thực hiện pháp luật. Thực hiện pháp luật là một trong những hình thức để thực hiện chức năng của Nhà nước. Tóm lại, trong tất cả các quan điểm, cách tiếp cận về thực hiện pháp luật nêu trên đều có những cách hiểu, cách luận giải khác nhau về thực hiện pháp luật. Trên cơ sở các quan điểm đã nêu ở trên, chúng ta có thể đưa ra một cách hiểu chung nhất: Thực hiện pháp luật là quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật trở thành hiện thực trong cuộc sống, nhằm thực hiện theo mục tiêu quản lý của Nhà nước.
Nhà nước Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, cán bộ, công chức Nhà nước là “công bộc” 17 Phạm Hồng Thái (2008), Lý luận chung về Nhà nước và Pháp luật, Nxb Giao thông vận tải, Hà Nội, tr. 18 Nguyễn Minh Đoan (2010), Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr. 14 của nhân dân. Pháp luật do Nhà nước ban hành nhằm đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân và có vai trò điều chỉnh hành vi của cán bộ, công chức trong ứng xử, hoạt động công vụ và phục vụ nhân dân.
Tuy nhiên mục đích đạt được hay không, pháp luật có triển khai trong thực tế cuộc sống hay không là do hiệu quả tổ chức thực hiện pháp luật cán bộ, công chức quyết định. Trên cơ sở luận giải, phân tích khái niệm thực hiện pháp luật, khái niệm thực hiện pháp luật cán bộ, công chức được hiểu như sau: Thực hiện pháp luật cán bộ, công chức là hoạt động, quá trình có mục đích làm cho những quy định của pháp luật cán bộ, công chức đi vào cuộc sống thực tiễn nhằm nâng cao chất lượng hoạt động công vụ của đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng yêu cầu quản lý của Nhà nước. Tổ chức thực hiện pháp luật về cán bộ, công chức là quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định pháp luật liên quan tới trách nhiệm công vụ của công chức đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi hợp pháp của công chức và các cá nhân, tổ chức có liên quan. Việc tổ chức thực hiện pháp luật cán bộ, công chức có vai trò quan trọng vì công chức làm việc ở Uỷ ban nhân dân là cơ quan hành chính có vị trí đặc biệt trong các cấp chính quyền.
Hiệu quả và sức mạnh của Nhà nước do chính quyền trung ương quyết định và cách thức tổ chức, thực thi quyền lực nhà nước ở cơ sở. Trong đó, cấp cơ sở là cấp gần dân nhất, là cấp chủ yếu thực thi pháp luật. Đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước muốn đi vào cuộc sống phải thông qua hoạt động của chính quyền địa phương, cụ thể là hoạt động của đội ngũ cán bộ, công chức. Cán bộ, công chức là những người trực tiếp đem chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước giải thích cho nhân dân hiểu rõ và thi hành; đồng thời nắm bắt tình hình triển khai thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước phản ánh cho Đảng và Nhà nước để có sự điều 15 chỉnh, sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn.
Bên cạnh đó, thực hiện pháp luật cán bộ, công chức được biểu hiện trên hai phương diện chủ yếu: không thực hiện hành vi trái pháp luật cán bộ, công chức và thực hiện hành vi hợp pháp, tuân thủ pháp luật cán bộ, công chức. Pháp luật cán bộ, công chức trở thành những hành vi thực tế, hợp pháp của các chủ thể sử dụng pháp luật đòi hỏi trong quá trình tổ chức thực hiện pháp luật cán bộ, công chức phải có nội dung, hình thức, phương pháp phù hợp. Từ những phân tích ở trên, chúng ta có thể hiểu: Tổ chức thực hiện pháp luật cán bộ, công chức là hoạt động sắp xếp, định hướng một cách có tổ chức, có ý thức, có mục đích, có kế hoạch và thường xuyên, do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện làm cho pháp luật cán bộ, công chức được triển khai trong thực tiễn. Đặc điểm tổ chức thực hiện pháp luật cán bộ, công chức Ngoài những đặc điểm chung của thực hiện pháp luật, thực hiện pháp luật cán bộ, công chức có những đặc thù riêng.
Những đặc thù của thực hiện pháp luật cán bộ, công chức được quy định bởi vị trí, vai trò của nó trong quá trình thực hiện chức năng quản lý xã hội của Nhà nước. Một là, chủ thể thực hiện pháp luật cán bộ, công chức thuộc Uỷ ban nhân dân cấp Tỉnh. Chủ thể thực hiện pháp luật cán bộ, công chức là những cá nhân, tổ chức được giao thẩm quyền quản lý công chức trên cơ sở quy định pháp luật, phân công, phân cấp của Đảng. Chủ thể thực hiện pháp luật cán bộ, công chức trước tiên chính là đội ngũ công chức làm công tác tổ chức cán bộ, Sở Nội vụ và các cơ quan, tổ chức được giao thẩm quyền quản lý công chức.
Hai là, phạm vi và tính chất của thực hiện pháp luật cán bộ, công chức thuộc Uỷ ban nhân dân cấp Tỉnh. 16 Thực hiện pháp luật cán bộ, công chức được diễn ra giữa các chủ thể là cơ quan, tổ chức được giao thẩm quyền quản lý cán bộ, công chức; giữa các cơ quan quản lý nhà nước với nhau hoặc với các cơ quan nhà nước khác.