CHƯƠNG 1: KHUNG LÝ THUYẾT VỀ CHẤT LƯỢNG LAO ĐỘNG CỦA DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan về lao động 1. Khái niệm về lao động Nguyễn Mậu Dũng (2011) cho rằng lao động là lực lượng về con người và được nghiên cứu dưới nhiều khía cạnh. Trước hết với tư cách là nguồn cung cấp sức lao động cho xã hội, bao gồm toàn bộ dân số có thể phát triển bình thường cả về thể lực lẫn trí lực (không bị khiếm khuyết, dị tật bẩm sinh).
Đồng ý kiến với quan điểm trên, Trần Xuân Cầu (2012) cũng cho rằng, người lao động bao gồm toàn bộ những người trong độ tuổi lao động có khả năng tham gia lao động, không bị tàn tật, mất sức lao động bẩm sinh hoặc do các nguyên nhân: chiến tranh, tai nạn giao thông, tai nạn lao động, v. Tuy nhiên Ngô Thắng Lợi (2013) không định nghĩa lao động dựa trên khả năng tham gia lao động. Tác giả cho rằng lao động là một hoạt động có mục đích của con người. Trong quá trình lao động, con người vận dụng khả năng, năng lực của bản thân, kết hợp với sử dụng công cụ lao động để tác động vào các yếu tố bên ngoài, thay đổi chúng và biến chúng trở thành những thứ có ích cho đời sống của con người.
Quan điểm này về lao động cũng được đề cập trong Bộ Luật Lao động Việt Nam (2019). Căn cứ theo Bộ Luật Lao động Việt Nam, người lao động cũng được đề cập là những người làm việc cho người sử dụng lao động theo thoả thuận, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của người sử dụng lao động. Vũ Thị Mai và Vũ Thị Uyên (2019) cũng đồng quan điểm cho rằng, lao động là một hoạt động có tính mục đích của con người. Nó nhằm thoả mãn một số nhu cầu về đời sống của chính bản thân con người.
Hai tác giả còn nhấn mạnh, lao động là một điều kiện quan trọng để xã hội loài người tồn tại và phát triển. Quan điểm của Worldwatch Institute (2018), khi nghiên cứu về vấn đề lao động cũng cho rằng, đó là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người nhằm tạo ra sản phẩm vật chất và tinh thần cho xã hội. Lao động luôn được xem là vấn đề toàn cầu, có ảnh hưởng và có tầm quan trọng đối với sự phát triển, hưng thịnh của mỗi quốc gia. 10 Như vậy, từ những quan điểm trên, chuyên đề cho rằng, lao động là hoạt động có tính mục đích nhằm đáp ứng một số nhu cầu nhất định của những người trong độ tuổi lao động và có khả năng lao động.
Đặc điểm của lao động Thứ nhất, lao động là hoạt động có mục đích Lao động là những hoạt động có ý thức và mục đích của con người (Ngô Thắng Lợi, 2013). Những người đang ở độ tuổi lao động và có khả năng lao động, sử dụng khả năng của mình, đồng thời sử dụng các công cụ lao động để tạo nên những sản phẩm vật chất và tinh thần có ý nghĩa, nhằm thoả mãn những nhu cầu của chính bản thân. Hơn nữa, theo Vũ Thị Mai và Vỹ Thị Uyên (2019) đây chính là một điều kiện quan trọng để xã hội loài người tồn tại và phát triển. Thứ hai, lao động là nguồn lực sản xuất chính trong các hoạt động kinh tế.
Lao động là một trong những yếu tố đầu vào của sản xuất, nó có ảnh hưởng đến chi phí tương tự như việc sử dụng các yếu tố sản xuất khác. Mặt khác, lao động chính là yếu tố đầu vào quan trọng nhất, nó có khả năng tác động và làm thay đổi những yếu tố đầu vào khác. Hơn nữa, bản thân lao động cũng bao gồm nhiều lợi ích tiềm ẩn: nó góp phần làm gia tăng thu nhập, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống và giảm đói nghèo thông qua các chính sách lao động. Vì thế, lao động có vai trò là nguồn lực sản xuất chính trong các hoạt động kinh tế, và là động lực quan trọng của sự tăng trưởng và phát triển kinh tế của mỗi dân tộc (Ngô Thắng Lợi, 2013).
Thứ ba, lao động là một bộ phận của dân số Dân số là tập hợp hoặc những tập hợp người (cả về mặt lượng và mặt chất) mang trên mình một số đặc điểm chung nhất định nào đó, như đặc điểm về không gian sinh sống, nhóm tuổi, cơ cấu theo giới tính, tình độ học vấn, v. Vì thế, người lao động cũng là một bộ phận dân số của một quốc gia. Hơn nữa, mục tiêu cuối cùng của phát triển kinh tế của một đất nước là tiến bộ xã hội, trong đó con người được phát triển toàn diện, do đó người lao động cũng chính là những người được hưởng thụ lợi ích của quá trình phát triển, là động lực quan trọng của phát triển. 11 Vì thế, Worldwatch Institute (2018) nhận định, lao động luôn là vấn đề quan trọng, có ảnh hưởng lớn đến với sự phát triển của mỗi quốc gia.
Thứ tư, lao động có thể được phân loại dựa trên các tiêu chí khác nhau Lao động là một khái niệm đa chiều và thường được xem xét trên hai mặt hiểu hiện là số lượng và chất lượng (Ngô Thắng Lợi, 2013), và với mỗi mặt biểu hiện, người lao động có thể được phân loại với nhiều cách khác nhau. Xét về mặt số lượng, người lao động có thể được phân chia dựa trên độ tuổi, giới tính, dựa vào số lượng người lao động có việc làm, v. Mặt khác, xét về mặt chất lượng, người lao động được đánh giá và phân loại dựa theo trình độ chuyên môn, tay nghề và sức khoẻ của họ. Ngoài ra, lao động làm việc trong các tổ chức cũng được phân loại dựa trên các tiêu chí khác nhau, tuỳ vào những mục đích nghiên cứu cụ thể.
Theo Bùi Ngọc Lan (2002) phân chia lao động có thể căn cứ vào tính chất công việc của người lao động, bao gồm lao động trực tiếp và lao động gián tiếp. Trong đó, lao động trực tiếp và lao động gián tiếp còn được phân loại cụ thể hơn dựa vào nội dung công việc mà họ làm hoặc dựa theo năng lực và trình độ chuyên môn của họ. Hơn nữa, lao động cũng có thể được phân chia căn cứ dựa theo mục đích tuyển dụng và thời gian sử dụng, bao gồm: lao động thường xuyên, lao động tạm thời. Thứ năm, lao động sử dụng thời gian.
Để đạt được những mục đích của mình, người lao động cần bỏ công sức trong một khoảng thời gian nhất định để làm việc. Theo Trần Xuân Cầu (2020), thời gian làm việc là thời gian mà người lao động phải có mặt tại cơ quan, doanh nghiệp để hoàn thành các công việc được giao; hoặc không cơ quan nhưng chịu sự quản lý, giám sát của cơ quan, doanh nghiệp, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ được giao. Mặc dù về nguyên tắc, thời gian làm việc do người lao động tự do lựa chọn phù hợp với điều kiện của mình, nhưng vì một số yêu cầu của sản xuất, của đơn vị làm việc, người lao động buộc phải tuân thủ theo thời gian làm việc quy định. Vai trò của lao động đối với phát triển kinh tế Theo Ngô Thắng Lợi (2013), lao động là một yếu tố đầu vào cơ bản và không thể thiếu cho mọi quá trình sản xuất.
Tuy nhiên, lao động khác với các yếu tố sản xuất 12 khác như vốn, khoa học kỹ thuật, v.v, vai trò của lao động đối với sự phát triển kinh tế luôn có tính hai mặt. Thứ nhất, Lao động là nguồn lực sản xuất chính và không thể thiếu trong các hoạt động kinh tế. Với vai trò là nguồn lực sản xuất chính trong nền kinh tế, lao động được xem xét ở cả hai khía cạnh, chi phí và lợi ích. Trong đó, lao động vừa là một trong những yếu tố đầu vào sản xuất, nó có ảnh hưởng tới chi phí giống với các yếu tố đầu vào khác.
Hơn nữa lao động cũng vừa là yếu tố góp phần tạo nên những lợi ích tiềm ẩn như: giúp gia tăng thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống, và xoá đói giảm nghèo thông qua chính sách lao động (tạo việc làm, tổ chức lao động có hiệu quả, áp dụng thành tựu khoa học công nghệ, v. Do đó, lao động là một nguồn lực sản xuất có vai trò quan trọng giúp phát triển kinh tế mỗi quốc gia. Thứ hai, Lao động cũng chính là đối tượng được hưởng thụ lợi những thành tựu của quá trình phát triển. Mục tiêu cuối cùng của sự phát triển kinh tế trong các quốc gia là sự tiến bộ xã hội cho người, trong khi đó, lao động là một bộ phận dân số của một quốc gia.
Vì vậy thảo mãn những nhu cầu của người lao động được xem là mục đích cuối cùng của sự phát triển kinh tế. Mọi quốc gia trên thế giới đều hướng đến mục tiêu quan trọng “phát triển vì con người” và coi con người là động lực chính của sự phát triển. Chính vì điều này mà trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội, hầu hết các nước đều đặt trọng tâm vào chiến lược phát triển con người. Việc nâng cao năng lực của người lao động sẽ giúp họ có nhiều cơ hội việc làm hơn, từ đó có thể giúp cải thiện thu nhập, giúp người lao động có điều kiện cải thiện đời sống, nâng cao chất lượng cuộc sống.
Kết quả là nhu cầu xã hội tăng, đồng thời tác động đến hiệu quả sản xuất trong điều kiện năng suất lao động tăng. Vì vậy, lao động có vai trò là động lực quan trọng trong tăng trưởng và phát triển kinh tế. Chất lượng lao động 1. Khái niệm chất lượng lao động 13 Khi nghiên cứu về chất lượng lao động, Trần Xuân Cầu (2004) nhận định chất lượng lao động là một trạng thái nhất định của người lao động thể hiện mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành bên trong con người.
Cụ thể, chất lượng lao động bao gồm các yếu tố: trí tuệ, thể chất và phẩm chất tâm lý xã hội. Trong đó, thể chất của người lao động gồm sức khoẻ cơ thể về sức khoẻ tinh thần; trí lực gồm trình độ văn hoá, chuyên môn kỹ thuật, kỹ năng lao động thực hành của người lao động; và phẩm chất tâm lý xã hội gồm kỷ luật, sự tự giác, có tinh thần hợp tác, tác phong chuyên công nghiệp, có tinh thần trách nhiệm cao, v,v.