Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢN LĨNH CHÍNH TRỊ CỦA SINH VIÊN 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Bản lĩnh Theo Từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh, “bản lĩnh là nền gốc của nhân cách, tài lực và khả năng” [1, tr. Cũng theo hướng tiếp cận này, từ điển Hán Việt giải nghĩa: “bản lĩnh” là nhân cách, là tài năng sẵn có khiến cho con người có bản sắc riêng.
Như vậy “bản lĩnh” được hiểu là một loại khả năng bên trong của con người, mà khả năng này tạo ra nền móng, gốc rễ của nhân cách con người. Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên cho rằng “bản lĩnh” là khả năng, ý chí kiên định trước mọi hoàn cảnh [29, tr. Theo đó, bản lĩnh là sự tỉnh táo cùng với ý chí kiên cường, bất khuất của một con người trước mọi hoàn cảnh khó khăn như cám dỗ, dụ dỗ (áp lực từ bên ngoài). Người có bản lĩnh là người luôn kiên định lập trường quan điểm, không bị tác động, thay đổi bởi hoàn cảnh xung quanh.
Bản lĩnh là một hiện tượng xã hội, phản ánh nhóm phẩm chất cốt lõi thuộc về phẩm chất của con người và của các tổ chức xã hội do con người lập nên. Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát, hình thành một chân lý phổ biến đối với dân tộc Việt Nam: “Chúng ta thà hy sinh tất cả, nhất định không chịu mất nước, không chịu làm nô lệ” [18, tr. Bản lĩnh đó cũng được Người căn dặn các chiến sỹ quyết tử của Trung đoàn Thủ đô khi bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp: “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” [19, tr.381], thành lẽ sống đối với cán bộ, chiến sỹ lực lượng vũ trang nhân dân và thế hệ trẻ. Như vậy, "bản lĩnh" là có ý chí, quyết tâm, dám làm, dám suy nghĩ.
Sống bản lĩnh chính là dám thể hiện khả năng, sở thích của mình, luôn tự tin trong cuộc sống. Trong cuộc sống, bản lĩnh tạo nên những nét riêng của mỗi người và người sống có bản lĩnh luôn dám đương đầu với mọi khó khăn trong cuộc sống, sẵn sàng chịu trách nhiệm. Điều này rất quan trọng đối với giới trẻ hiện nay trong xu thế toàn cầu hóa. Bản lĩnh chính trị Bản lĩnh chính trị là phẩm chất chính trị đặc biệt của người có bản lĩnh, biểu hiện ở lập trường tư tưởng chính trị vững vàng, không hoang mang, dao động trước những tình huống, hoàn cảnh chính trị cụ thể.
Bản lĩnh chính trị là kết quả của quá trình bồi dưỡng, giáo dục, rèn luyện, thử thách lâu dài trong thực tiễn công tác, chiến đấu, lao động, học tập, trong đó công tác giáo dục chính trị, tư tưởng đóng vai trò quan trọng hàng đầu, có ý nghĩa quyết định việc tạo nền tảng chính trị, sự giác ngộ chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và niềm tin vào đường lối lãnh đạo của Đảng, vào mục tiêu độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội của mỗi cá nhân. Bản lĩnh chính trị là điều kiện cần thiết để đảm bảo cho mỗi người có định hướng chính trị đúng đắn, luôn làm chủ bản thân, làm chủ hoàn cảnh thực tiễn và kiểm soát được hành vi, thái độ của mình trong mọi tình huống. Đó chính là sự vững vàng, kiên định, chủ động trong cả suy nghĩ và hành động trước những khó khăn, thách thức của cuộc sống, đúng như V.Lênin từng nhấn mạnh: “Chỉ giai cấp nào đi theo con đường của mình mà không do dự, không chán nản và không sa vào tuyệt vọng trong những bước ngoặt khó khăn nhất, gay go nhất và nguy hiểm nhất, thì mới có thể lãnh đạo được những quần chúng lao động và bị bóc lột. Chúng ta không cần những sự hăm hở điên cuồng.
Điều cần thiết cho chúng ta, chính là bước đi nhịp nhàng của những đoàn quân vững như gang thép của giai cấp vô sản” [16, tr. Theo Hồ Chí Minh, bản lĩnh chính trị của cán bộ, đảng viên là sự thể hiện tính giai cấp, “tính Đảng” trong mọi hoàn cảnh, mọi thời điểm; là luôn “nhận rõ phải, trái. Giữ vững lập trường. Tận trung với nước.
Tận hiếu với dân”; là “phải quyết tâm suốt đời phục vụ Đảng, phục vụ nhân dân. Đó là phẩm chất cao quý của người cách mạng, đó là đạo đức cách mạng, đó là tính Đảng, tính giai cấp, nó đảm bảo cho sự thắng lợi của Đảng, của giai cấp, của nhân dân” [19, tr. Từ phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm bản lĩnh chính trị: Là thuộc tính phản ánh bản chất chính trị của một cá nhân hay tổ chức xã hội được cấu thành bởi những tri thức, tình cảm, nhận thức, ý chí và hành vi chính trị của một chủ 7 thể được biểu hiện ở khả năng tự quyết định những suy nghĩ và hành vi chính trị một cách độc lập, sáng tạo và có hiệu quả trong các tình huống phức tạp về chính trị, không dao động thay đổi trước những tác động từ bên ngoài. Bản lĩnh chính trị là tập hợp những phẩm chất tích cực, tiến bộ của mỗi cá nhân thể hiện ra trong hoạt động chính trị.
Đó là tri thức chính trị, niềm tin chính trị và ý chí chính trị. Để có bản lĩnh chính trị nhất thiết ba yếu tố này phải có sự thống nhất, sự phát triển nhất định, phù hợp với đòi hỏi của thực tiễn xã hội và được khẳng định trong các tình huống chính trị. Tri thức chính trị là toàn bộ những hiểu biết về lợi ích và quyền lực, về quy luật và những tính quy luật của việc giành, giữ và sử dụng quyền lực chính trị của các giai cấp và các dân tộc mà cơ bản nhất là quyền lực nhà nước, cùng những biểu hiện đặc thù trong tiến trình lịch sử về con đường, phương thức hiện thực hóa lợi ích. Niềm tin chính trị là sự tin tưởng về sự đúng đắn của một lý tưởng chính trị, sự định hướng giá trị được xác định vững chắc trong tư tưởng, nhận thức và chi phối hành động của cá nhân trong cuộc sống vì sự phát triển và tiến bộ con người luôn hướng con người tìm đến các giá trị chân - thiện - mỹ để tạo dựng nhân cách.
Niềm tin chính trị được hình thành trong giao tiếp, trong mối quan hệ xã hội, trong cuộc sống sinh tồn và phát triển con người. Ý chí chính trị là ý chí của con người được thể hiện trên lĩnh vực hoạt động chính trị. Ý chí con người do hai yếu tố sinh học và giáo dục tạo thành. Đây chính là các phẩm chất về mặt tinh thần, nhân cách của cá nhân, giúp con người làm chủ được hành vi của mình khi tham gia vào đời sống xã hội.
Bản lĩnh chính trị của sinh viên Từ trước tới nay có rất ít nhà nghiên cứu đi sâu nghiên cứu về vấn đề bản lĩnh chính trị của sinh viên Việt Nam một cách chi tiết, cụ thể. Các nhà nghiên cứu chủ yếu đưa ra một số quan niệm chung nói về nhân cách, lý tưởng, niềm tin, hoài bão… của sinh viên Việt Nam vào chế độ Xã hội chủ nghĩa (XHCN), vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Hoặc nhiều nhà nghiên cứu chỉ ra những hành động không ngại khó khăn, gian khổ của sinh viên trong học tập, lao động, 8 trong việc thực hiện nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Có thể thấy một số quan niệm về bản lĩnh chính trị của sinh viên sau: Bản lĩnh chính trị của sinh viên là nhân cách chủ yếu của sinh viên trên lĩnh vực chính trị.
Nhân cách của sinh viên là một chỉnh thể bao gồm tất cả các phẩm chất xã hội, năng lực thể chất và năng lực nghiệp vụ chuyên môn. Trong đó phẩm chất chính trị và đạo đức, lối sống là những phẩm chất cơ bản và rất quan trọng [28, tr. Bản lĩnh chính trị của sinh viên Việt Nam hiện nay là sự kiên định con đường tiến lên Chủ nghĩa xã hội (CNXH) do Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn. Trong đó trước hết có sự thể hiện rõ ràng sự vững vàng niềm tin vào mục tiêu, lý tưởng của Đảng, vào sự nghiệp cách mạng của nhân dân; là ý thức, trách nhiệm trong học tập, lao động để tạo ra cho mình có đủ trí tuệ, trình độ học vấn, tài năng, ý chí góp sức vào xây dựng đất nước giàu mạnh, nhân dân có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc [3, tr.
Bản lĩnh chính trị của sinh viên là sự kiên định lý tưởng phấn đấu, sống với nhiệt huyết trong hành động, luôn làm chủ bản thân bằng sự hiểu biết của mình trên cơ sở những kiến thức khoa học tự nhiên và khoa học xã hội, nhân văn để không bị lôi cuốn vào những cám dỗ tầm thường, không ảo tưởng nhưng cũng không thực dụng, biết phải làm gì để cống hiến cho đất nước, cho xã hội… Bản lĩnh chính trị của sinh viên ngày nay còn là sự phấn đấu không mệt mỏi để hoàn thiện nhân cách mà cốt lõi là đạo đức, là sự vươn tới chân, thiện, mỹ, là “vừa hồng, vừa chuyên” [29, tr. Như vậy, có thể hiểu bản lĩnh chính trị của sinh viên là sự kiên định lý tưởng cộng sản chủ nghĩa, tin tưởng vào sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc, không ngừng rèn luyện và tu dưỡng, có ý thức trách nhiệm trong học tập và lao động, không ngại khó khăn, gian khổ để góp tài năng và sức trẻ của mình vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bản lĩnh chính trị của sinh viên được hình thành từ việc giáo dục trong gia đình, nhà trường và toàn xã hội, từ việc tham gia các hoạt động xã hội đến việc rèn luyện của cá nhân. Bản lĩnh chính trị của sinh viên trên cơ sở tri thức, trí tuệ 9 và nhân cách, ở những khía cạnh nhất định, bản lĩnh chính trị lại gắn chặt với tri thức, kinh nghiệm và phẩm chất đạo đức lối sống tốt đẹp.
Sinh viên có bản lĩnh chính trị được xã hội thừa nhận là những con người có phẩm chất, nhân cách, trí tuệ và hoàn thành những yêu cầu mà xã hội đặt ra. Bản lĩnh chính trị sinh viên là tập hợp của nhiều đức tính, nhưng quan trọng nhất là: - Sống có mục tiêu, lý tưởng chính trị rõ ràng; tin tưởng vào đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. - Dám nghĩ, dám nói, dám làm theo quan niệm mà mình tin là đúng, không bị bất cứ áp lực nào làm nhụt chí và dám chịu trách nhiệm về hành vi của mình. - Có tính độc lập cao, không ỷ lại, không dựa dẫm vào người khác.