Mức Độ Tập Trung và Cạnh Tranh của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam

Khám phá mức độ tập trung và cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam năm 2022, phân tích xu hướng và tác động đến thị trường.

• Tác giả: Nguyễn Ngọc Lam Vy
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Minh Nhật
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính - Ngân Hàng
• Đề tài: Mức Độ Tập Trung và Cạnh Tranh của Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Tính mới và đóng góp của đề tài
• 1.5. Cấu trúc của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý luận về cạnh tranh của ngân hàng thương mại
• 2.1.1. Khái niệm cạnh tranh của ngân hàng thương mại
• 2.1.2. Tính đặc thù trong cạnh tranh của ngân hàng thương mại
• 2.1.3. Các phương pháp đo lường mức độ cạnh tranh của ngân hàng thương mại
• 2.1.3.1. Chỉ số Lerner
• 2.1.3.2. Chỉ số Boone
• 2.1.3.3. So sánh các phương pháp đo lường mức độ cạnh tranh
• 2.2. Cơ sở lý luận về tập trung thị trường ngân hàng thương mại
• 2.2.1. Khái niệm và phân loại thị trường trong ngành ngân hàng
• 2.2.1.1. Khái niệm thị trường
• 2.2.1.2. Phân loại thị trường
• 2.2.2. Khái niệm về tập trung thị trường
• 2.2.3. Các phương pháp đo lường mức độ tập trung của ngân hàng thương mại
• 2.2.3.1. Chỉ số tập trung CR (Concentration ratio)
• 2.2.3.2. Chỉ số Herfindahl - Hirschman (HHI)
• 2.2.3.3. Đường cong Lorenz
• 2.2.3.4. Hệ số Gini (Gini coefficient)
• 2.3. Tổng quan các nghiên cứu về mức độ tập trung và cạnh tranh của ngân hàng thương mại
• 2.3.1. Các nghiên cứu ngoài nước
• 2.3.2. Các nghiên cứu trong nước
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU MỨC ĐỘ TẬP TRUNG VÀ CẠNH TRANH CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI
• 3.1. Đánh giá mức độ tập trung
• 3.1.1. Đánh giá mức độ tập trung bằng chỉ số CR
• 3.1.2. Đánh giá mức độ tập trung bằng chỉ số HHI
• 3.2. Đánh giá mức độ cạnh tranh
• 3.2.1. Đề xuất mô hình nghiên cứu
• 3.2.1.1. Biến phụ thuộc
• 3.2.1.2. Biến độc lập
• 3.2.2. Phương pháp và dữ liệu nghiên cứu
• 3.2.2.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2.2.1.1. Mô hình hiệu ứng cố định (Fixed Effect Model - FEM)
• 3.2.2.1.2. Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (Random Effect Model - REM)
• 3.2.2.1.3. Kiểm định Hausman
• 3.2.2.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN VỀ MỨC ĐỘ TẬP TRUNG VÀ CẠNH TRANH CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI
• 4.1. Kết quả phân tích mức độ tập trung
• 4.1.1. Mức độ tập trung dựa trên chỉ số CR3, CR5
• 4.1.2. Mức độ tập trung dựa trên chỉ số HHI
• 4.2. Kết quả phân tích mức độ cạnh tranh
• 4.2.1. Thống kê mô tả các biến nghiên cứu
• 4.2.2. Phân tích tương quan và kiểm định đa cộng tuyến
• 4.2.2.1. Ma trận tương quan
• 4.2.2.2. Kiểm định đa cộng tuyến
• 4.2.3. Kết quả hồi quy
• 4.2.3.1. Kiểm định Hausman
• 4.2.3.2. Kiểm định khuyết tật của mô hình
• 4.2.3.3. Kết quả hồi quy theo phương pháp FGLS
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ GIẢI PHÁP NÂNG CAO MỨC ĐỘ CẠNH TRANH VÀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG NGÂN HÀNG THƢƠNG MẠI VIỆT NAM
• 5.1. Kết luận về đánh giá mức độ cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Việt Nam
• 5.2. Các khuyến nghị và chính sách
• 5.2.1. Khuyến nghị đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước
• 5.2.2. Khuyến nghị đối với các ngân hàng thương mại
• 5.2.3. Hạn chế của nghiên cứu và đề xuất các nghiên cứu bổ sung tương lai
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan về Mức Độ Tập Trung Ngân Hàng Hiện Nay

Hệ thống ngân hàng Việt Nam đóng vai trò then chốt trong tăng trưởng kinh tế. Tự do hóa tài chính và hội nhập quốc tế đặt ra bài toán về năng lực cạnh tranh của các ngân hàng thương mại. Nghiên cứu này đo lường mức độ tập trung bằng chỉ số HHI, CR3, và phân tích cạnh tranh theo Panzar-Rosse trên dữ liệu bảng của 31 ngân hàng giai đoạn 2012-2021. Kết quả cho thấy ngành ngân hàng có mức độ tập trung trung bình và cạnh tranh độc quyền, xu hướng tăng so với trước. Các thương vụ M&A ảnh hưởng đến mức độ cạnh tranh. Đầu tư nước ngoài giúp tăng khả năng cạnh tranh. Cần có chính sách phù hợp để thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và ổn định hệ thống.

1.1. Vai Trò của Ngân Hàng Thương Mại trong Nền Kinh Tế

Các ngân hàng thương mại là trung gian tài chính, cung ứng phương tiện thanh toán và thanh khoản cho thị trường. Hoạt động của ngân hàng bao gồm nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán. Ngân hàng kiếm tiền từ phí dịch vụ và lãi cho vay. Sự phát triển của công nghệ cho phép khách hàng thực hiện nhiều dịch vụ trực tuyến. Các ngân hàng tạo tín dụng, gia tăng sản xuất và việc làm, thúc đẩy chi tiêu tiêu dùng. Hệ thống ngân hàng hỗ trợ Chính phủ điều tiết thị trường tài chính và quản lý kinh tế quốc dân.

1.2. Cấu Trúc Thị Trường Ngân Hàng Việt Nam Tổng quan

Thị trường ngân hàng Việt Nam đang trải qua quá trình tái cơ cấu và phát triển nhanh chóng. Sự tham gia của các ngân hàng thương mại cổ phần và ngân hàng có vốn nhà nước tạo nên một cấu trúc đa dạng. Quá trình sáp nhập và mua lại (M&A) diễn ra nhằm tăng cường năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, cần chú ý đến mức độ tập trung ngân hàng để tránh tình trạng độc quyền và ảnh hưởng tiêu cực đến người tiêu dùng. Khung pháp lý và quy định của Ngân hàng Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cấu trúc thị trường.

II. Thách Thức và Vấn Đề về Cạnh Tranh Ngân Hàng Hiện Nay

Ngành ngân hàng Việt Nam đối mặt với nhiều thách thức như chất lượng tài sản thấp, nợ xấu tăng, và trình độ quản trị yếu. Các chính sách và biện pháp xử lý cần được đưa ra kịp thời để khắc phục hiệu quả. Việc cơ cấu lại các tổ chức tín dụng (TCTD) theo Quyết định 1058 và 986 đã đạt được những kết quả nhất định. Tuy nhiên, hoạt động hợp nhất và sáp nhập ngân hàng thương mại làm dấy lên lo ngại về mức độ tập trung thị trường. Sự tập trung có thể tạo ra mức giá bất lợi cho khách hàng. Cần đảm bảo môi trường cạnh tranh lành mạnh để thúc đẩy hiệu quả hoạt động của các ngân hàng thương mại.

2.1. Rủi Ro Hệ Thống và Ảnh Hưởng của Nợ Xấu

Nợ xấu là một trong những vấn đề lớn nhất mà hệ thống ngân hàng Việt Nam đang phải đối mặt. Tỷ lệ nợ xấu cao có thể gây ra rủi ro hệ thống ngân hàng, ảnh hưởng đến khả năng cho vay và tăng trưởng tín dụng. Việc xử lý nợ xấu đòi hỏi các biện pháp quyết liệt từ cả phía Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại. Các chính sách hỗ trợ và các giải pháp cơ cấu lại nợ cần được triển khai hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực.

2.2. Áp Lực từ Hội Nhập Quốc Tế và Cạnh Tranh Phi Lãi Suất

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với các ngân hàng thương mại Việt Nam. Các ngân hàng phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các ngân hàng nước ngoài có quy mô lớn và kinh nghiệm quản lý tốt hơn. Ngoài cạnh tranh lãi suất, các ngân hàng còn phải tăng cường cạnh tranh phi lãi suất bằng cách cải thiện chất lượng dịch vụ, phát triển sản phẩm mới và nâng cao trải nghiệm khách hàng. Đầu tư vào công nghệ và chuyển đổi số ngân hàng là yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh.

III. Phương Pháp Đo Lường Mức Độ Tập Trung Thị Trường Ngân Hàng

Nghiên cứu sử dụng các chỉ số HHI và CR để đo lường mức độ tập trung ngân hàng. Chỉ số HHI tính toán dựa trên thị phần của các ngân hàng, còn chỉ số CR đo lường thị phần của một số ngân hàng lớn nhất. Các chỉ số này cung cấp cái nhìn tổng quan về cấu trúc thị trường. Ngoài ra, nghiên cứu sử dụng phương pháp Panzar-Rosse để đánh giá mức độ cạnh tranh. Phương pháp này dựa trên mối quan hệ giữa doanh thu và chi phí của các ngân hàng. Dữ liệu bảng từ 31 ngân hàng giai đoạn 2012-2021 được sử dụng để phân tích.

3.1. Ưu Điểm và Hạn Chế của Chỉ Số HHI và CR

Chỉ số HHI và CR là những công cụ phổ biến để đo lường mức độ tập trung thị trường. Chỉ số HHI phản ánh chi tiết hơn về sự phân bổ thị phần giữa các ngân hàng. Tuy nhiên, cả hai chỉ số đều có những hạn chế nhất định. Chúng không xem xét đến các yếu tố khác như rào cản gia nhập thị trường và sự khác biệt về sản phẩm. Do đó, cần kết hợp các chỉ số này với các phương pháp phân tích khác để có cái nhìn toàn diện.

3.2. Mô Hình Panzar Rosse Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Ngân Hàng

Mô hình Panzar-Rosse là một phương pháp phân tích cạnh tranh dựa trên mối quan hệ giữa doanh thu và chi phí của các ngân hàng. Mô hình này giúp đánh giá xem thị trường đang ở trạng thái cạnh tranh hoàn hảo, độc quyền hay cạnh tranh độc quyền. Kết quả phân tích cung cấp thông tin quan trọng về hiệu quả hoạt động ngân hàng và khả năng sinh lời của các ngân hàng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Mức Độ Cạnh Tranh của Ngân Hàng Việt Nam

Kết quả nghiên cứu cho thấy ngành ngân hàng Việt Nam có mức độ tập trung trung bình và cạnh tranh độc quyền. Xu hướng cạnh tranh đang tăng lên so với các giai đoạn trước. Các thương vụ M&A có ảnh hưởng đến mức độ cạnh tranh của thị trường. Đầu tư nước ngoài có tác động tích cực đến khả năng cạnh tranh của một số ngân hàng thương mại. Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng thực nghiệm về cấu trúc thị trường ngân hàng Việt Nam và các yếu tố ảnh hưởng đến cạnh tranh.

4.1. Ảnh Hưởng của Sáp Nhập và Mua Lại M A đến Cạnh Tranh

Sáp nhập và mua lại (M&A) là một xu hướng phổ biến trong ngành ngân hàng Việt Nam. Các thương vụ M&A có thể giúp các ngân hàng tăng quy mô, mở rộng thị phần và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, chúng cũng có thể dẫn đến mức độ tập trung cao hơn và giảm cạnh tranh. Cần có sự giám sát chặt chẽ từ Ngân hàng Nhà nước để đảm bảo rằng các thương vụ M&A không gây ra tác động tiêu cực đến thị trường.

4.2. Tác Động của Đầu Tư Nước Ngoài đến Thị Phần Ngân Hàng

Đầu tư nước ngoài đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của hệ thống ngân hàng Việt Nam. Đầu tư nước ngoài giúp các ngân hàng tiếp cận nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm quản lý tiên tiến. Điều này giúp các ngân hàng nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị phần ngân hàng. Tuy nhiên, cần có các quy định chặt chẽ để đảm bảo rằng đầu tư nước ngoài không gây ra các rủi ro cho ổn định tài chính.

V. Giải Pháp Nâng Cao Cạnh Tranh và Hoàn Thiện Hệ Thống

Để nâng cao mức độ cạnh tranh và hoàn thiện hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam, cần có các giải pháp đồng bộ từ Chính phủ, Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại. Chính phủ cần tạo môi trường kinh doanh thuận lợi và minh bạch. Ngân hàng Nhà nước cần hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường giám sát. Các ngân hàng thương mại cần nâng cao năng lực quản trị, đầu tư vào công nghệ và phát triển sản phẩm dịch vụ mới. Cần chú trọng đến chuyển đổi số ngân hàng và cải thiện trải nghiệm khách hàng ngân hàng.

5.1. Khuyến Nghị cho Chính Phủ và Ngân Hàng Nhà Nước

Chính phủ cần tạo môi trường pháp lý minh bạch và ổn định để thu hút đầu tư và thúc đẩy cạnh tranh. Ngân hàng Nhà nước cần tăng cường giám sát và kiểm soát rủi ro trong hệ thống ngân hàng. Các quy định về an toàn vốn, quản lý thanh khoản và xử lý nợ xấu cần được thực hiện nghiêm túc. Cần có chính sách hỗ trợ các ngân hàng thương mại trong quá trình chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh.

5.2. Đề Xuất cho Các Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần

Các ngân hàng thương mại cổ phần cần tập trung vào nâng cao năng lực quản trị, cải thiện chất lượng dịch vụ và phát triển sản phẩm mới. Đầu tư vào công nghệ và chuyển đổi số ngân hàng là yếu tố then chốt để tăng cường năng lực cạnh tranh. Cần chú trọng đến việc quản lý rủi ro và tuân thủ các quy định của Ngân hàng Nhà nước. Các ngân hàng cần tăng cường hợp tác và chia sẻ thông tin để nâng cao hiệu quả hoạt động.

VI. Triển Vọng Tương Lai về Cạnh Tranh Ngân Hàng Số Việt Nam

Trong tương lai, cạnh tranh ngân hàng sẽ diễn ra ngày càng gay gắt trong lĩnh vực ngân hàng số và Fintech. Các ngân hàng cần chủ động thích ứng với sự thay đổi của công nghệ và nhu cầu của khách hàng. Phát triển các dịch vụ ngân hàng trực tuyến tiện lợi và an toàn là yếu tố quan trọng. Cần có sự hợp tác giữa các ngân hàng và các công ty Fintech để tạo ra các sản phẩm và dịch vụ sáng tạo. Đảm bảo an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu là yếu tố then chốt để xây dựng niềm tin của khách hàng.

6.1. Sự Trỗi Dậy của Fintech và Ảnh Hưởng Đến Ngân Hàng

Các công ty Fintech đang thay đổi cách thức cung cấp dịch vụ tài chính và ngân hàng. Fintech mang đến các giải pháp sáng tạo và tiện lợi cho khách hàng. Sự cạnh tranh từ Fintech buộc các ngân hàng phải đổi mới và cải thiện dịch vụ. Hợp tác giữa ngân hàng và Fintech có thể tạo ra các sản phẩm và dịch vụ giá trị gia tăng cho khách hàng. Các ngân hàng cần chủ động tham gia vào hệ sinh thái Fintech để duy trì và phát triển.

6.2. Tầm Quan Trọng của Trải Nghiệm Khách Hàng Ngân Hàng

Trải nghiệm khách hàng ngân hàng ngày càng trở nên quan trọng trong môi trường cạnh tranh. Các ngân hàng cần tập trung vào việc cung cấp dịch vụ tốt, tiện lợi và cá nhân hóa. Sử dụng công nghệ để cải thiện trải nghiệm khách hàng là yếu tố then chốt. Cần lắng nghe phản hồi của khách hàng và liên tục cải tiến dịch vụ để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Hệ thống ngân hàng thương mại đóng vai trò huyết mạch trong nền kinh tế Việt Nam, thực hiện các chức năng trung gian tài chính, cung ứng phương tiện thanh toán và trung gian thanh toán. Trong bối cảnh tự do hóa tài chính và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, các ngân hàng thương mại Việt Nam phải đối mặt đồng thời với áp lực cạnh tranh từ khối ngân hàng nước ngoài và những yếu kém nội tại như chất lượng tài sản thấp, nợ xấu tăng cao và hạn chế về năng lực quản trị nguồn nhân lực.

Hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A) ngân hàng diễn ra trong khuôn khổ các chính sách tái cơ cấu tổ chức tín dụng — cụ thể là Quyết định 1058/QĐ-TTg ngày 19/7/2017 về cơ cấu lại các TCTD gắn với xử lý nợ xấu giai đoạn 2016–2020 và Quyết định 986/QĐ-TTg ngày 8/8/2018 về Chiến lược phát triển ngành ngân hàng đến 2025, định hướng đến năm 2030 — đã làm dấy lên lo ngại về sự gia tăng mức độ tập trung thị trường và tác động bất lợi đến môi trường cạnh tranh. Nghiên cứu của Prager và Hannan (1998) tại thị trường ngân hàng Hoa Kỳ đã cho thấy M&A có thể làm tăng đáng kể mức độ tập trung cục bộ và gây ra tác động bất lợi về giá với người gửi và người vay.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận gồm ba nhiệm vụ được đặt ra theo thứ tự:

1. Trình bày cơ sở lý luận về cạnh tranh, cấu trúc cạnh tranh ngành ngân hàng và các chỉ số đo lường mức độ cạnh tranh của các ngân hàng thương mại.
2. Phân tích thực trạng mức độ tập trung và cạnh tranh của ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2012–2021, từ đó đánh giá cấu trúc thị trường.
3. Đề xuất khuyến nghị nhằm xây dựng hệ thống ngân hàng an toàn, hiệu quả và có năng lực cạnh tranh cao.

Đối tượng nghiên cứu bao gồm hoạt động của các ngân hàng thương mại Việt Nam, thực trạng tập trung và cạnh tranh, cùng các yếu tố tác động đến mức độ cạnh tranh và chiều hướng tác động. Phạm vi không gian là 31 ngân hàng thương mại Việt Nam đang hoạt động, với dữ liệu cập nhật đến ngày 31/12/2021. Phạm vi thời gian trải dài từ năm 2012 đến năm 2021.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

Khóa luận xây dựng khung lý thuyết dựa trên định nghĩa ngân hàng thương mại theo Luật các Tổ chức tín dụng được thông qua ngày 12/12/2017 (Khoản 3 Điều 4) và các định nghĩa về cạnh tranh từ nhiều nguồn: C. Mác (1977), Michael E. Porter (Competitive Advantage, 1985), và Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD, 1997).

Để đo lường mức độ tập trung thị trường, khóa luận sử dụng hai chỉ số chính:

• Chỉ số CR (Concentration Ratio): đặc biệt là CR3 và CR5, phân loại thị trường theo ngưỡng CR3 < 65% (tập trung trung bình) và CR3 > 65% (độc quyền nhóm hoặc vị trí thống lĩnh).
• Chỉ số Herfindahl–Hirschman (HHI): tính bằng tổng bình phương thị phần của tất cả các ngân hàng, phân loại theo ngưỡng từ Horizontal Merger Guidelines (2010): HHI < 0,01 (cạnh tranh hoàn hảo), 0,01–0,1 (cạnh tranh cao), 0,1–0,18 (cạnh tranh trung bình), ≥ 0,18 (tập trung cao, có xu hướng độc quyền nhóm).

Ngoài ra, khóa luận trình bày lý thuyết về đường cong Lorenz và hệ số Gini như các phương pháp đo lường bổ sung, dù không áp dụng thực nghiệm cho mẫu chính.

Để đo lường mức độ cạnh tranh, khóa luận sử dụng mô hình Panzar–Rosse (1987) và chỉ số thống kê H, trong đó H ≤ 0 biểu thị thị trường độc quyền, 0 < H < 1 biểu thị cạnh tranh độc quyền, và H = 1 biểu thị cạnh tranh hoàn hảo. Phương trình doanh thu tổng quát trong mô hình Panzar–Rosse được ước lượng với các biến chi phí đầu vào theo tiếp cận của Chortareas và cộng sự (2012) và Andries và Capraru (2014).

Khóa luận cũng tổng hợp lý thuyết về chỉ số Lerner và chỉ số Boone để so sánh ưu nhược điểm các phương pháp, nhưng không áp dụng hai chỉ số này vào phân tích thực nghiệm chính.

Mô hình và biến nghiên cứu

Theo tiếp cận phi hệ thống trong nghiên cứu của Berger và cộng sự (2004), mô hình hồi quy sử dụng tổng doanh thu trên tổng tài sản (TR) làm biến phụ thuộc theo Babić và cộng sự (2015). Các biến độc lập gồm: tỉ số chi phí lãi vay trên tổng quỹ có thể cho vay (PF), tỉ số chi phí vốn và khấu hao lũy kế trên tổng tài sản cố định (PK), tỉ số vốn chủ sở hữu trên tổng tài sản (ETA) và tỉ số tổng cho vay trên tổng tài sản (LTA).

Phương pháp ước lượng

Nghiên cứu áp dụng dữ liệu bảng (panel data) với ba phương pháp ước lượng:

• Mô hình hiệu ứng cố định (Fixed Effect Model – FEM)
• Mô hình hiệu ứng ngẫu nhiên (Random Effect Model – REM)
• Kiểm định Hausman để lựa chọn giữa FEM và REM
• Phương pháp bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS) để khắc phục phương sai sai số thay đổi và tự tương quan sau khi phát hiện qua kiểm định Wald và kiểm định Wooldridge

Nguồn dữ liệu

Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính của 31 ngân hàng thương mại Việt Nam trong giai đoạn 2012–2021, kết hợp với số liệu kinh tế vĩ mô trong cùng giai đoạn.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Giới thiệu về đề tài

Chương mở đầu trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ áp lực hội nhập tài chính quốc tế, quá trình tái cơ cấu hệ thống TCTD theo các quyết định của Chính phủ và lo ngại về tập trung thị trường từ hoạt động M&A. Các nội dung về mục tiêu nghiên cứu (ba nhiệm vụ cụ thể), đối tượng, phạm vi không gian và thời gian, tính mới và đóng góp của đề tài, cùng cấu trúc năm chương được trình bày có hệ thống. Tác giả nhận định rằng các nghiên cứu trước tại Việt Nam chủ yếu đo lường thị phần tổng tài sản, thị phần huy động vốn và thị phần tín dụng mà chưa đo lường độ phủ sóng các điểm giao dịch — đây là khoảng trống mà khóa luận hướng tới lấp đầy.

Chương 2: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu

Chương này xây dựng nền tảng lý luận cho toàn bộ nghiên cứu qua ba nhóm nội dung. Thứ nhất, khái niệm và tính đặc thù cạnh tranh của NHTM được làm rõ, bao gồm ba đặc tính nổi bật: (i) các ngân hàng vừa cạnh tranh vừa hợp tác trong ngành nhạy cảm để tránh rủi ro hệ thống; (ii) hoạt động ngân hàng phụ thuộc mạnh vào môi trường bên ngoài như kinh tế, chính trị, xã hội; (iii) cạnh tranh ngân hàng chịu sự can thiệp trực tiếp hoặc gián tiếp của Ngân hàng Nhà nước thông qua các công cụ chính sách tiền tệ. Thứ hai, lý thuyết về tập trung thị trường được hệ thống với bốn phương pháp đo lường: CR, HHI, đường cong Lorenz và hệ số Gini, trong đó phân tích ưu điểm và khuyết điểm từng phương pháp. Thứ ba, tổng quan 15 nghiên cứu trong và ngoài nước — bao gồm Weil (2004), Bikker và Groeneveld (2000), Repková và Stavarek (2014), Habib và cộng sự (2017), Buddi (2017), Le Hai Trung (2014), Huỳnh Việt Khải và cộng sự (2018), Phan Thị Thơm và Thân Thị Thu Thủy (2015) — cho thấy kết quả không đồng nhất về mối quan hệ giữa mức độ tập trung và cạnh tranh ngân hàng.

Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu mức độ tập trung và cạnh tranh các ngân hàng thương mại

Chương này trình bày quy trình nghiên cứu thực nghiệm. Phần đánh giá mức độ tập trung sử dụng chỉ số CR3, CR5 và HHI tính trên thị phần của 31 ngân hàng. Phần đánh giá mức độ cạnh tranh xây dựng mô hình hồi quy theo Panzar–Rosse với biến phụ thuộc TR và các biến độc lập PF, PK, ETA, LTA được mô tả chi tiết tại Bảng 3.1. Quy trình kiểm định bao gồm Hausman test để lựa chọn FEM hay REM, kiểm định Wald (phương sai sai số thay đổi) và kiểm định Wooldridge (tự tương quan), sau đó ước lượng lại bằng FGLS để đảm bảo tính vững của kết quả.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận về mức độ tập trung và cạnh tranh của các ngân hàng thương mại

Đây là chương trọng tâm, trình bày kết quả thực nghiệm theo hai hướng phân tích. Về mức độ tập trung, diễn biến chỉ số CR3, CR5 và HHI giai đoạn 2012–2021 được minh họa qua Hình 4.1, 4.2, 4.3 và Bảng 4.1. Về mức độ cạnh tranh, thống kê mô tả toàn bộ mẫu (Bảng 4.2), ma trận tương quan (Bảng 4.3) và kiểm định đa cộng tuyến (Bảng 4.4) được thực hiện trước khi hồi quy. Kết quả hồi quy FEM và REM được trình bày tại Bảng 4.5, kiểm định Hausman tại Bảng 4.6, kiểm định khuyết tật mô hình tại Bảng 4.7 và kết quả FGLS cuối cùng tại Bảng 4.8. Hệ số H-thống kê theo từng năm giai đoạn 2012–2021 được tổng hợp tại Bảng 4.9 và so sánh với 05 quốc gia ASEAN tại Bảng 4.10.

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị giải pháp nâng cao mức độ cạnh tranh và hoàn thiện hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam

Chương cuối tổng hợp kết quả nghiên cứu, đề xuất khuyến nghị cho hai nhóm đối tượng là Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước (nhóm 5.2.1) và bản thân các ngân hàng thương mại (nhóm 5.2.2), đồng thời thảo luận hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả chính

Về mức độ tập trung, ngành ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn 2012–2021 được xác định ở mức tập trung trung bình dựa trên chỉ số HHI nằm trong khoảng 0,1–0,18. Diễn biến CR3, CR5 và HHI qua từng năm được thể hiện tại Bảng 4.1 và Hình 4.1–4.3.

Về mức độ cạnh tranh, chỉ số H-thống kê giai đoạn 2012–2021 (Bảng 4.9 và Hình 4.4) cho thấy thị trường ngân hàng Việt Nam vận hành trong trạng thái cạnh tranh độc quyền (0 < H < 1), với xu hướng tăng dần so với các giai đoạn trước. So sánh với 05 quốc gia ASEAN qua Bảng 4.10 cung cấp bức tranh định vị cạnh tranh của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong khu vực.

Nghiên cứu xác nhận tác động của M&A đến mức độ cạnh tranh thị trường ngân hàng Việt Nam, và phát hiện rằng nguồn đầu tư nước ngoài vào ngân hàng có xu hướng làm tăng khả năng cạnh tranh của một số ngân hàng thương mại.

Khuyến nghị đề xuất

Đối với Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước: cần cân nhắc và lập kế hoạch phù hợp trong việc tái cơ cấu ngân hàng, kiểm soát cẩn thận các thương vụ M&A có thể làm tăng mức độ tập trung cục bộ, duy trì giám sát toàn diện để ổn định thị trường tài chính.

Đối với các ngân hàng thương mại: cần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh, tận dụng cơ hội từ dòng vốn đầu tư nước ngoài và đổi mới liên tục trong bối cảnh hội nhập.

Đóng góp so với nghiên cứu trước

Tác giả tự nhận định khóa luận có hai đóng góp chính so với các nghiên cứu trước tại Việt Nam: (i) mở rộng đo lường tập trung sang cả chiều độ phủ sóng điểm giao dịch, bên cạnh thị phần tổng tài sản, thị phần huy động và thị phần tín dụng vốn là trọng tâm của các nghiên cứu trước; (ii) cập nhật giai đoạn nghiên cứu đến năm 2021, dài hơn và mới hơn so với Le Hai Trung (2014) kết thúc ở năm 2012 và Huỳnh Việt Khải và cộng sự (2018). Ngoài ra, khóa luận áp dụng cả hai hướng tiếp cận hệ thống (CR, HHI) và phi hệ thống (Panzar–Rosse) trong cùng một nghiên cứu.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, tác giả thừa nhận một số giới hạn nhất định và đề xuất các nghiên cứu bổ sung trong tương lai (Mục 5.3). Phạm vi mẫu giới hạn ở 31 ngân hàng thương mại Việt Nam nên chưa bao phủ toàn bộ hệ thống TCTD (bao gồm chi nhánh ngân hàng nước ngoài, ngân hàng 100% vốn nước ngoài và các tổ chức tín dụng phi ngân hàng). Việc sử dụng dữ liệu thứ cấp từ báo cáo tài chính có thể chịu ảnh hưởng bởi sự không đồng nhất trong chuẩn mực kế toán áp dụng giữa các ngân hàng qua các năm.

Về hướng nghiên cứu tiếp, các nghiên cứu bổ sung có thể mở rộng mẫu sang toàn bộ hệ thống TCTD, kéo dài giai đoạn phân tích hoặc bổ sung các chỉ số cạnh tranh như Lerner hay Boone để so sánh đa chiều hơn về cấu trúc thị trường ngân hàng Việt Nam.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận phù hợp làm tài liệu tham khảo cho các đối tượng sau:

• Sinh viên chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng đang thực hiện đề tài liên quan đến cấu trúc thị trường, cạnh tranh ngành ngân hàng hoặc phân tích dữ liệu bảng trong lĩnh vực tài chính. Phần xây dựng mô hình Panzar–Rosse (Chương 3) và quy trình kiểm định FGLS (Chương 4) là tài liệu thực hành có giá trị.
• Sinh viên và nghiên cứu viên quan tâm đến kinh tế lượng ứng dụng có thể tham khảo cách xử lý phương sai sai số thay đổi và tự tương quan trong dữ liệu bảng ngân hàng thông qua kiểm định Wald, Wooldridge và ước lượng FGLS.
• Người làm đề tài về M&A ngân hàng có thể khai thác phần phân tích ảnh hưởng của thương vụ mua bán sáp nhập đến mức độ tập trung và môi trường cạnh tranh (Chương 4 và Chương 5).
• Nhà quản lý và hoạch định chính sách trong lĩnh vực giám sát ngân hàng có thể tham khảo phần so sánh hệ số H-thống kê với 05 quốc gia ASEAN (Bảng 4.10) để định vị năng lực cạnh tranh của hệ thống ngân hàng Việt Nam trong khu vực.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Ngân hàng thương mại Việt Nam hoạt động trong cấu trúc thị trường nào theo kết quả của khóa luận? Dựa trên chỉ số H-thống kê từ mô hình Panzar–Rosse áp dụng cho dữ liệu 31 ngân hàng thương mại giai đoạn 2012–2021, thị trường ngân hàng Việt Nam được xác định ở trạng thái cạnh tranh độc quyền (0 < H < 1), với xu hướng mức độ cạnh tranh tăng dần so với các giai đoạn trước.

2. Mức độ tập trung thị trường ngân hàng Việt Nam được đánh giá ở mức nào theo chỉ số HHI? Kết quả từ chỉ số HHI cho thấy ngành ngân hàng Việt Nam trong giai đoạn 2012–2021 có mức độ tập trung trung bình, tương ứng với ngưỡng HHI nằm trong khoảng 0,1–0,18 theo phân loại của Horizontal Merger Guidelines (2010).

3. Tại sao tác giả chọn phương pháp FGLS thay vì dừng lại ở kết quả FEM hoặc REM? Sau khi kiểm định Hausman xác định mô hình phù hợp (Bảng 4.6), kiểm định Wald phát hiện phương sai sai số thay đổi và kiểm định Wooldridge phát hiện tự tương quan trong mô hình (Bảng 4.7). Hai khuyết tật này làm cho ước lượng FEM/REM không còn hiệu quả, do đó tác giả sử dụng FGLS để đảm bảo tính vững và hiệu quả của kết quả hồi quy (Bảng 4.8).

4. Khóa luận phát hiện gì về tác động của M&A và đầu tư nước ngoài đến cạnh tranh ngân hàng Việt Nam? Nghiên cứu tìm thấy bằng chứng rõ ràng về tác động của các thương vụ M&A đến mức độ cạnh tranh thị trường ngân hàng Việt Nam. Ngoài ra, kết quả cho thấy nguồn đầu tư nước ngoài vào ngân hàng có xu hướng cải thiện tình hình hoạt động và tăng khả năng cạnh tranh của một số ngân hàng thương mại nhất định.

5. Điểm khác biệt của khóa luận so với nghiên cứu của Le Hai Trung (2014) và Huỳnh Việt Khải và cộng sự (2018) là gì? So với Le Hai Trung (2014) — sử dụng HHI và H-thống kê cho giai đoạn 2004–2012 — và Huỳnh Việt Khải và cộng sự (2018) — đo lường CR3, CR5, HHI và H-thống kê với giai đoạn ngắn hơn — khóa luận này kéo dài giai đoạn phân tích đến năm 2021, cho phép quan sát thêm ảnh hưởng của các biến động kinh tế lớn như chiến tranh thương mại và đại dịch toàn cầu. Đồng thời, khóa luận bổ sung đo lường độ phủ sóng điểm giao dịch như một chiều tập trung mới mà các nghiên cứu trước chưa đề cập.

---

Kết luận

Khóa luận của Nguyễn Ngọc Lam Vy nghiên cứu toàn diện mức độ tập trung và cạnh tranh của 31 ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2012–2021 thông qua bộ chỉ số CR3, CR5, HHI và H-thống kê theo mô hình Panzar–Rosse, với ước lượng dữ liệu bảng bằng phương pháp FGLS. Kết quả xác nhận ngành ngân hàng Việt Nam có mức tập trung trung bình và vận hành trong trạng thái cạnh tranh độc quyền với xu hướng cạnh tranh tăng dần, đồng thời làm rõ tác động của M&A và đầu tư nước ngoài đến cấu trúc cạnh tranh. Các khuyến nghị chính sách hướng đến Ngân hàng Nhà nước và các ngân hàng thương mại nhằm duy trì sự ổn định hệ thống trong bối cảnh hội nhập ngày càng sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu đề tài Chương 2: Cơ sở lý luận và tổng quan nghiên cứu Chương 3: Mô hình và phương pháp nghiên cứu mức độ tập trung và cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận về mức độ tập trung và cạnh tranh của các ngân hàng thương mại Chương 5: Kết luận và khuyến nghị giải pháp nâng cao mức độ cạnh tranh và hoàn thiện hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 Tại chƣơng 1, tác giả đã đề cập đến tính cấp thiết của đề tài cũng nhƣ các nội dung có liên qua khác nhƣ: mục tiêu nghiên cứu, đối tƣợng, phạm vi và kết cấu của đề tài nghiên cứu. Đã đƣa ra cái nhìn tổng quan và hƣớng nghiên cứu cho toàn bài. 6 CHƢƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2.1 Cơ sở lý luận về cạnh tranh của ngân hàng thƣơng mại 2.1 Khái niệm cạnh tranh của ngân hàng thƣơng mại  Khái niệm về ngân hàng thƣơng mại Hệ thống ngân hàng thƣơng mại là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế, có tác động rất lớn đến sự phát triển của nền kinh tế hàng hóa. Song, sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế hàng hóa cũng thúc đẩy sự hoàn thiện của ngân hàng thƣơng mại và dần trở thành định chế tài chính không thể thiếu.

Theo Luật các Tổ chức tín dụng đƣợc thông qua ngày 12 tháng 12 năm 2017, tại Khoản 3 Điều 4, ngân hàng thƣơng mại đƣợc định nghĩa là một loại hình ngân hàng, nó đƣợc phép kinh doanh các dịch vụ, sản phẩm cũng nhƣ thực hiện tất cả các hoạt động nhƣ một ngân hàng bình thƣờng, và các hoạt động này đƣợc quy định trong bộ luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận. Trong văn bản luật này cũng đề cập đến hoạt động của ngân hàng gồm các nghiệp vụ: nhận tiền gửi; cấp tín dụng; cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. Với những chức năng mang tính đặc biệt hơn các loại hình kinh doanh khác: chức năng trung gian tài chính; chức năng cung ứng phƣơng tiện thanh toán; chức năng trung gian thanh toán. Các ngân hàng thƣơng mại không chỉ cung cấp cho ngƣời tiêu dùng những dịch vụ thiết yếu mà còn giúp tạo vốn và thanh khoản trên thị trƣờng.

Các ngân hàng thƣơng mại kiếm tiền từ nhiều loại phí và bằng cách thu lãi từ các khoản cho vay. Các loại phí này khác nhau tùy theo sản phẩm, từ phí tài khoản (phí duy trì hàng tháng, phí số dƣ tối thiểu, phí thấu chi, …), phí két an toàn và phí trả chậm. Nhiều sản phẩm cho vay cũng có các khoản phí ngoài lãi suất. Các ngân hàng thƣơng mại theo truyền thống thƣờng đƣợc đặt tại các địa điểm thực tế.

Tuy nhiên, với sự phát triển vƣợt bậc của công nghệ, hầu hết các 7 ngân hàng hiện nay cho phép khách hàng của họ thực hiện đa số các dịch vụ trực tuyến tƣơng tự mà họ có thể thực hiện trực tiếp bao gồm chuyển khoản, gửi tiền và thanh toán hóa đơn. Ngoài ra, ngày càng có nhiều ngân hàng chỉ hoạt động trực tuyến, nên họ có thể cung cấp nhiều loại sản phẩm và dịch vụ hơn với chi phí thấp hơn hoặc không có chi phí cho khách hàng của họ. Họ đảm bảo tính thanh khoản bằng cách lấy số tiền mà khách hàng gửi vào tài khoản của họ và cho ngƣời khác vay. Các ngân hàng thƣơng mại thúc đẩy nền kinh tế phát triển thông qua việc nắm giữ vai trò cốt yếu trong việc tạo ra tín dụng, từ đó gia tăng sản xuất, việc làm và tạo điều kiện cho chi tiêu tiêu dùng tăng cao.