Mối Quan Hệ Giữa Con Người và Tự Nhiên: Vấn Đề Bảo Vệ Môi Trường Tại Việt Nam Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ môi trường nghiên cứu mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và vấn đề đặt ra trong việc bảo vệ môi trường ở nước ta, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Phạm Thị Oanh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hàm Giá
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Chủ Nghĩa Duy Vật Biện Chứng Và Chủ Nghĩa Duy Vật Lịch Sử
• Đề tài: Mối Quan Hệ Giữa Con Người Với Tự Nhiên Và Vấn Đề Đặt Ra Trong Việc Bảo Vệ Môi Trường Ở Nước Ta Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: QUAN NIỆM TRIẾT HỌC VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VỚI TỰ NHIÊN
• 1.1. Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong lịch sử tư tưởng trước Mác
• 1.2. Triết lý hoà hợp với tự nhiên trong quan niệm truyền thống phương Đông
• 1.3. Triết lý chinh phục tự nhiên trong quan niệm truyền thống phương Tây
• 2. CHƯƠNG 2: MỐI QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VỚI TỰ NHIÊN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY: VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
• 2.1. Môi trường và hiện trạng môi trường Việt Nam
• 2.2. Nguyên nhân dẫn tới thực trạng môi trường Việt Nam
• 2.3. Quan điểm chỉ đạo, mục tiêu chiến lược và những giải pháp chủ yếu nhằm bảo vệ môi trường
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Mối Quan Hệ Giữa Con Người và Tự Nhiên

Mối quan hệ giữa con người và tự nhiên đã được nghiên cứu từ nhiều góc độ khác nhau trong lịch sử tư tưởng. Trong triết học Mác, mối quan hệ này được xem xét dưới ánh sáng của sự tương tác giữa con người và môi trường tự nhiên. Con người không chỉ là sản phẩm của tự nhiên mà còn là tác nhân có khả năng tác động đến tự nhiên. Sự phát triển của sản xuất vật chất đã làm gia tăng mức độ tác động của con người đến môi trường, dẫn đến những thách thức nghiêm trọng về bảo vệ môi trường. Việc hiểu rõ mối quan hệ này là cần thiết để tìm ra các giải pháp hiệu quả nhằm bảo tồn thiên nhiên và phát triển bền vững.

1.1. Quan Niệm Triết Học Về Mối Quan Hệ Giữa Con Người và Tự Nhiên

Trong lịch sử tư tưởng, mối quan hệ giữa con người và tự nhiên đã được thể hiện qua nhiều quan niệm khác nhau. Triết lý phương Đông thường nhấn mạnh sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, coi con người là một phần không thể tách rời của tự nhiên. Ngược lại, triết lý phương Tây lại tập trung vào việc chinh phục và khai thác thiên nhiên. Sự khác biệt này dẫn đến những cách tiếp cận khác nhau trong việc giải quyết các vấn đề môi trường hiện nay. Việc hiểu rõ các quan niệm này giúp định hình chính sách bảo vệ môi trường và phát triển bền vững ở Việt Nam.

II. Thực Trạng Môi Trường Ở Việt Nam

Việt Nam hiện đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường do sự phát triển kinh tế nhanh chóng. Tình trạng ô nhiễm môi trường gia tăng, tài nguyên thiên nhiên bị khai thác quá mức, và sự thiếu ý thức trong bảo vệ môi trường đã dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Các vấn đề như biến đổi khí hậu, tác động của con người đến môi trường đang trở thành những vấn đề cấp bách cần được giải quyết. Chính phủ và các tổ chức xã hội đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp nhằm cải thiện tình trạng này, từ việc xây dựng chính sách bảo vệ môi trường đến việc nâng cao nhận thức cộng đồng.

2.1. Nguyên Nhân Dẫn Đến Thực Trạng Môi Trường

Nguyên nhân chính dẫn đến thực trạng môi trường ở Việt Nam bao gồm sự phát triển công nghiệp không bền vững, khai thác tài nguyên thiên nhiên một cách bừa bãi, và sự gia tăng dân số. Những yếu tố này đã tạo ra áp lực lớn lên môi trường, dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Việc thiếu các chính sách hiệu quả trong bảo vệ môi trường cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình hình. Cần có sự phối hợp giữa các cấp chính quyền và cộng đồng để tìm ra các giải pháp khả thi nhằm cải thiện tình trạng này.

III. Giải Pháp Bảo Vệ Môi Trường

Để giải quyết các vấn đề môi trường hiện nay, Việt Nam cần áp dụng các giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các chính sách bảo vệ môi trường cần được xây dựng dựa trên cơ sở khoa học và thực tiễn. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo vệ môi trường là rất cần thiết. Ngoài ra, cần có sự đầu tư vào công nghệ xanh và phát triển bền vững để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Các giải pháp này không chỉ giúp cải thiện tình trạng môi trường mà còn đảm bảo sự phát triển kinh tế bền vững cho đất nước.

3.1. Chính Sách và Chiến Lược Bảo Vệ Môi Trường

Chính phủ Việt Nam đã đề ra nhiều chính sách và chiến lược nhằm bảo vệ môi trường. Các chương trình như Kế hoạch Quốc gia về môi trường và phát triển bền vững đã được triển khai để giải quyết các vấn đề môi trường. Tuy nhiên, việc thực hiện các chính sách này vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự phối hợp giữa các cơ quan. Cần có sự quyết tâm từ cả chính phủ và cộng đồng để thực hiện hiệu quả các chính sách này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Mối quan hệ giữa con người và tự nhiên là một chủ đề nghiên cứu có tính cấp thiết và lâu dài trong lịch sử tư tưởng nhân loại. Theo ước tính, sự phát triển nhanh chóng của cách mạng khoa học và công nghệ đã làm gia tăng mức độ tác động của con người lên môi trường tự nhiên, dẫn đến những vấn đề nghiêm trọng về ô nhiễm và suy thoái môi trường. Ở Việt Nam, trong vòng 15 năm đổi mới kinh tế, tổng sản phẩm trong nước đã tăng hơn gấp đôi, tuy nhiên, tình trạng khai thác tài nguyên và ô nhiễm môi trường cũng trở nên bức xúc, đặc biệt là sự suy giảm diện tích rừng tự nhiên và ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là vận dụng quan điểm Mác-xít để phân tích mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, từ đó đề xuất các giải pháp bảo vệ môi trường phù hợp với thực trạng Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn đổi mới kinh tế từ năm 1990 đến đầu thế kỷ 21, với trọng tâm là các vấn đề môi trường tại Việt Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phát triển bền vững, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và cải thiện chất lượng môi trường sống.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai hệ thống lý thuyết chính: triết học Mác-xít và các quan điểm truyền thống về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên. Triết học Mác-xít nhấn mạnh tính thống nhất vật chất của thế giới, coi con người là một bộ phận không thể tách rời của tự nhiên, đồng thời là chủ thể có khả năng cải tạo tự nhiên thông qua lao động. Các nguyên lý biện chứng duy vật như nguyên lý tính thống nhất vật chất và nguyên lý mối liên hệ phổ biến được vận dụng để phân tích mối quan hệ biện chứng giữa con người và tự nhiên. Bên cạnh đó, luận văn cũng tham khảo các quan điểm truyền thống phương Đông về sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên, cũng như các học thuyết sinh thái học hiện đại như duy sinh vật, duy môi sinh và sinh thái học bề sâu nhằm bổ sung góc nhìn đa chiều về bảo vệ môi trường. Các khái niệm chính bao gồm: mối quan hệ biện chứng giữa con người và tự nhiên, phát triển bền vững, lao động sản xuất, và ý thức sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính của nghiên cứu bao gồm các tài liệu lý luận triết học, các báo cáo khoa học về môi trường Việt Nam, các văn bản pháp luật liên quan như Luật Bảo vệ Môi trường năm 1993, và các số liệu thống kê về tài nguyên thiên nhiên và ô nhiễm môi trường trong nước. Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phương pháp lôgíc và lịch sử, kết hợp phân tích, tổng hợp, so sánh và hệ thống hóa các quan điểm lý luận với thực tiễn môi trường Việt Nam. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm các báo cáo môi trường quốc gia, các hội thảo chuyên đề và các công trình nghiên cứu khoa học trong khoảng thời gian từ năm 1990 đến 2003. Phương pháp chọn mẫu tập trung vào các tài liệu có tính đại diện và có độ tin cậy cao. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2002 đến 2003, nhằm cập nhật và phân tích các số liệu mới nhất về môi trường và chính sách bảo vệ môi trường tại Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mối quan hệ biện chứng giữa con người và tự nhiên: Con người là một bộ phận không thể tách rời của tự nhiên, vừa thống nhất vừa mâu thuẫn với tự nhiên. Lao động sản xuất là phương thức đặc thù thể hiện sự tác động qua lại này. Theo báo cáo, trong vòng 50 năm qua, diện tích rừng tự nhiên tại Việt Nam giảm đáng kể, với khoảng 50% diện tích rừng hiện nay là rừng thưa hoặc rừng trồng có chất lượng thấp.

2. Tình trạng suy thoái môi trường tại Việt Nam: Việt Nam đang đối mặt với nhiều vấn đề môi trường nghiêm trọng như ô nhiễm không khí tại các đô thị, suy giảm đa dạng sinh học, và ô nhiễm nguồn nước. Năm 2002, cả nước xảy ra hơn 1.000 vụ cháy rừng, thiệt hại ước tính lên đến 150 tỷ đồng, làm mất hàng nghìn ha rừng nguyên sinh.

3. Ảnh hưởng của phương thức sản xuất và chế độ xã hội: Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa với mục tiêu lợi nhuận tối đa là nguyên nhân chính gây ra sự phá hoại môi trường. Ví dụ, trong chiến tranh Việt Nam, khoảng 68 triệu lít chất độc da cam đã được sử dụng, gây hậu quả lâu dài cho môi trường và sức khỏe con người.

4. Chính sách và giải pháp bảo vệ môi trường: Việt Nam đã ban hành Luật Bảo vệ Môi trường năm 1993 và triển khai nhiều chương trình trồng rừng, bảo tồn đa dạng sinh học. Tuy nhiên, việc thực thi còn nhiều hạn chế do thiếu ý thức bảo vệ môi trường và sự phát triển kinh tế chưa hài hòa với bảo vệ môi trường.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của các vấn đề môi trường là do sự phát triển kinh tế chưa bền vững, thiếu sự cân bằng giữa tăng trưởng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. So với các nghiên cứu quốc tế, tình trạng suy giảm rừng và ô nhiễm môi trường tại Việt Nam diễn ra nhanh và nghiêm trọng hơn do áp lực dân số và phát triển công nghiệp. Biểu đồ thể hiện sự giảm diện tích rừng tự nhiên qua các thập kỷ sẽ minh họa rõ nét xu hướng này. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy vai trò quan trọng của ý thức xã hội và chính sách quản lý trong việc bảo vệ môi trường. Việc áp dụng quan điểm Mác-xít về mối quan hệ biện chứng giữa con người và tự nhiên giúp nhận thức rõ hơn về trách nhiệm của con người trong việc duy trì sự cân bằng sinh thái. Đồng thời, nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc đổi mới phương thức sản xuất và phát triển công nghệ thân thiện môi trường để giảm thiểu tác động tiêu cực.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường giáo dục và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường: Thực hiện các chương trình giáo dục môi trường từ cấp học phổ thông đến đại học, nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về tầm quan trọng của bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Mục tiêu là giảm thiểu các hành vi phá hoại môi trường trong vòng 5 năm tới, do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường thực hiện.

2. Phát triển và áp dụng công nghệ xanh trong sản xuất: Khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch, giảm phát thải và sử dụng hiệu quả tài nguyên. Mục tiêu giảm 20% lượng khí thải công nghiệp trong 10 năm, do Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì.

3. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng tự nhiên: Triển khai các dự án trồng rừng và phục hồi rừng tự nhiên, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi phá rừng trái phép. Mục tiêu giữ vững diện tích rừng hiện có và tăng 10% diện tích rừng tái sinh trong 5 năm, do Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn thực hiện.

4. Hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách bảo vệ môi trường: Rà soát, sửa đổi và bổ sung các quy định pháp luật để phù hợp với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội và bảo vệ môi trường. Tăng cường kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm môi trường. Mục tiêu nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật trong 3 năm tới, do Quốc hội và các cơ quan chức năng phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Sinh viên và nghiên cứu sinh ngành triết học và môi trường: Luận văn cung cấp cơ sở lý luận sâu sắc về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, giúp nâng cao hiểu biết về triết học Mác-xít và các quan điểm sinh thái học hiện đại.

2. Nhà hoạch định chính sách và quản lý môi trường: Tài liệu hữu ích để xây dựng và điều chỉnh các chính sách phát triển bền vững, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và môi trường sống.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng bảo vệ môi trường: Cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để vận động, tuyên truyền và triển khai các hoạt động bảo vệ môi trường hiệu quả.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực công nghiệp và nông nghiệp: Giúp nhận thức rõ hơn về trách nhiệm xã hội và môi trường, từ đó áp dụng các giải pháp công nghệ xanh và phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao mối quan hệ giữa con người và tự nhiên lại quan trọng trong bảo vệ môi trường?
   Mối quan hệ này quyết định cách con người tác động và sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Hiểu rõ mối quan hệ giúp xây dựng các chính sách và hành động bảo vệ môi trường hiệu quả, tránh phá vỡ cân bằng sinh thái.

2. Quan điểm Mác-xít về con người và tự nhiên có gì đặc biệt?
   Quan điểm này nhấn mạnh con người vừa là sản phẩm của tự nhiên, vừa có khả năng cải tạo tự nhiên thông qua lao động. Nó phản ánh mối quan hệ biện chứng, vừa thống nhất vừa mâu thuẫn, giúp nhận thức đúng vai trò và trách nhiệm của con người.

3. Tình trạng môi trường Việt Nam hiện nay như thế nào?
   Việt Nam đang đối mặt với suy giảm diện tích rừng tự nhiên, ô nhiễm không khí và nguồn nước, cùng với mất đa dạng sinh học. Ví dụ, năm 2002 xảy ra hơn 1.000 vụ cháy rừng, thiệt hại ước tính 150 tỷ đồng.

4. Những giải pháp nào được đề xuất để bảo vệ môi trường ở Việt Nam?
   Các giải pháp bao gồm nâng cao ý thức cộng đồng, phát triển công nghệ xanh, bảo vệ và phục hồi rừng, hoàn thiện hệ thống pháp luật và chính sách bảo vệ môi trường.

5. Làm thế nào để cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường?
   Cần áp dụng phát triển bền vững, tức là phát triển kinh tế đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng của các thế hệ tương lai, đồng thời sử dụng tài nguyên hợp lý và bảo vệ môi trường.

Kết luận

• Luận văn khái quát các quan điểm triết học về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, làm rõ quan điểm Mác-xít về sự thống nhất biện chứng giữa hai yếu tố này.
• Phân tích thực trạng môi trường Việt Nam cho thấy sự suy giảm tài nguyên và ô nhiễm nghiêm trọng, đặc biệt là diện tích rừng tự nhiên giảm nhanh.
• Nhấn mạnh vai trò của phương thức sản xuất và chế độ xã hội trong việc gây ra các vấn đề môi trường, đồng thời cảnh báo hậu quả lâu dài nếu không có biện pháp kịp thời.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường, phát triển công nghệ xanh, bảo vệ rừng và hoàn thiện pháp luật.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo tập trung vào thực thi chính sách, tăng cường hợp tác quốc tế và nghiên cứu phát triển bền vững nhằm bảo vệ môi trường sống cho các thế hệ tương lai.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ môi trường là trách nhiệm của mỗi cá nhân và toàn xã hội. Hãy cùng chung tay xây dựng một Việt Nam xanh, sạch, đẹp và phát triển bền vững!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 QUAN NIỆM TRIẾT HỌC VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CON NGƯỜI VỚI TỰ NHIÊN 1. Mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong lịch sử tư tưởng trước Mác 1.1 Triết lý hoà hợp với tự nhiên trong quan niệm truyền thống phương Đông Phương Đông là một vùng văn hoá lâu đời với trung tâm là Ấn Độ và Trung Quốc, hai trong số những nền văn minh sớm nhất, rực rỡ nhất của nhân loại. Hình thành ở lưu vực của những con sông lớn, dựa trên nền sản xuất nông nghiệp chủ yếu trồng lúa nước trong điều kiện khoa học, kỹ thuật chậm phát triển, cuộc sống của các cộng đồng cư dân phương Đông phần lớn dựa vào những yếu tố tự nhiên có sẵn như nguồn nước dồi dào, đất đai màu mỡ, phì nhiêu, hệ động thực vật giàu có. Đây chính là cơ sở của nếp sống cộng đồng gắn bó vô cùng mật thiết với thiên nhiên của người dân phương Đông.

Từ cuộc sống bình dị mà phong phú, đa dạng ấy đã sớm hình thành những quan niệm hết sức sâu sắc về vũ trụ, về con người và mối quan hệ qua lại giữa chúng. Những quan niệm này ngày càng được phát triển và phổ biến, trở thành truyền thống, trở thành triết lý sống hoà hợp với tự nhiên của phương Đông. 7 z Tam tài, mô hình vũ trụ độc đáo của người Trung Quốc nói riêng, người phương Đông nói chung, là điểm xuất phát của triết lý hoà hợp với tự nhiên. Tam tài là bộ ba điển hình nhất mô tả cấu trúc không gian vũ trụ bao gồm ba thành tố Thiên - Địa - Nhân có quan hệ chặt chẽ tạo thành một chỉnh thể.

Trong tam tài, con người là một bộ phận không thể tách rời của trời đất. Con người không chỉ là sản phẩm của tự nhiên một cách trừu tượng mà được cụ thể hoá là kết quả của sự giao cảm giữa trời và đất, giữa âm và dương. Con người là hiện thân của trời đất, trời đất thu nhỏ trong con người. Mỗi con người là một vũ trụ thu nhỏ trong vũ trụ bao la.

Từ một điểm xuất phát là tam tài, đã hình thành hai khuynh hướng khác nhau trong quá trình phát triển. Khuynh hướng tích cực xem con người ở vị trí trung tâm của vũ trụ. Mặc dù con người là một bộ phận của tự nhiên nhưng con người không nhỏ bé, không hoà tan hoàn toàn vào tự nhiên. Con người đứng giữa đất trời, hiện lên giữa đất trời với tầm vóc chân đạp đất, đầu đội trời, nhưng con người không đối lập với đất trời.

Bởi vì giữa người và trời là “thiên nhân hợp nhất” hay “thiên nhân tương dữ”, “thiên nhân cảm ứng”, tức là giữa người và trời có thể tương cảm, giao cảm lẫn nhau. Khổng Tử cho rằng nếu “người bẩm thụ được cái “tính” của trời thì đạo của trời tức là đạo của người” [26; 212]. Như vậy con người hoàn toàn có thể hiểu được, “cảm” được “đạo trời”. Con người không hoạt động tuỳ tiện cũng không hoàn toàn thụ động mà có thể biến “đạo của trời” thành “đạo của người” nếu con người cảm được “đạo trời”, thuận theo “đạo trời” mà hành động.

Như vậy là bằng sự nỗ lực, quyết tâm, con người có thể "cảm" được "đạo trời", biến "đạo của trời" thành "đạo của người" tức là khi đó "nhân định thắng thiên". Theo quan điểm này con người không hoàn toàn nhắm mắt theo "thiên mệnh", cũng không thể đi ngược lại"đạo trời" mà phải theo đó mà hành động. Vì vậy, người phương Đông cho rằng để đạt tới thành công 8 z trong bất kỳ hoạt động nào cũng cần hội tụ các yếu tố “thiên thời, địa lợi, nhân hoà” mà con người phải tính tới. Mặc dù quan niệm này được xây dựng dựa trên trực giác của người phương Đông và không khỏi mang tính cảm tính nhưng đây là một khuynh hướng tích cực, tiến bộ.

Nó hoàn toàn không xa lạ với nguyên tắc căn bản trong quan điểm mác xít về sự nhận thức và hành động theo quy luật của giới tự nhiên mà chúng ta sẽ xem xét ở phần sau. Một khuynh hướng khác lại cho rằng “mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên” trong đó “thiên” vừa được xem như một lực lượng thiên nhiên bên ngoài, vừa như ông Trời. "Thiên mệnh" là số phận của mỗi người như một kịch bản viết sẵn, một trật tự bất biến. Con người là nô lệ của "thiên mệnh" và phải nhắm mắt thuận theo " thiên mệnh".

Cùng chung tinh thần thụ động trên, triết học Ấn Độ cổ đại cho rằng mối quan hệ giữa con người và vũ trụ là mối quan hệ giữa tiểu ngã và đại ngã, giữa bộ phận và toàn thể, vừa đồng nhất, vừa khác biệt, như không khí trong bình và không khí ngoài trời, như sóng biển với biển. Cái tiểu ngã thì nhất thời hữu hạn, cái đại ngã thì vĩnh hằng bất biến. Vì vậy mục đích của con người là phải làm điều thiện, điều tốt để trở về với đại ngã, cội nguồn mà mình đã sinh ra. Mặc dù đây là những quan niệm thể hiện thế giới quan duy tâm, tôn giáo nhưng đều hướng con người tới sự hoà hợp với tự nhiên, tôn trọng giới tự nhiên từ việc tôn trọng những sinh linh bé nhỏ nhất.

Quan niệm về bản chất con người cũng là cơ sở hình thành triết lý về sự hoà hợp giữa con người với tự nhiên. Hầu hết các học thuyết phương Đông đều cho rằng con người là kết quả của sự hoà hợp các yếu tố trong trời đất mà thành. Con người chỉ là sự hợp tan của ngũ uẩn, năm yếu tố vật chất và tinh thần trong vũ trụ. Sự tồn tại, vận động của con người cũng như vạn vật, cỏ cây đều phải tuân theo những quy luật phổ biến của vũ trụ, đều nằm trong vòng chuyển biến 9 z bất tận của “luân hồi”, của “đạo”.

Bởi vậy không thể có sự đối lập nào giữa con người và vạn vật. Sách Lễ ký của Nho gia có viết: con người là đức của trời đất, là điểm giao nhau của âm dương, là chỗ hội tụ của quỷ thần, là khí tốt lành của ngũ hành. Chính vì vậy bản chất ban sơ của con người là thiện, là hài hoà, hoà hợp với mình, với người, với thế giới xung quanh. Lão Tử trong Đạo đức kinh cho rằng: con người từ đạo sinh ra và bị chi phối bởi đạo.

Thuận theo “đạo trời” (đạo của tự nhiên) là phải “vô vi”, sống tự nhiên, thuần phác, đừng làm gì trái với bản tính tự nhiên của đạo. Hãy trở về với tự nhiên, hãy trả cho con người bản tính tự nhiên vốn có. Quan niệm này về sau được Trang Tử đẩy đến cực đoan theo tinh thần tuyệt đối hoá bản tính tự nhiên của con người tách khỏi những quan hệ xã hội. Trang Tử chủ trương “thoát tục”, “thuận theo tự nhiên”, coi “trời đất với ta cùng là một”.

Tóm lại, truyền thống hoà hợp với tự nhiên chủ yếu xem con người là bộ phận của tự nhiên, coi trọng mặt thống nhất trong quan hệ giữa con người với tự nhiên, từ đó dẫn đến thái độ tôn trọng tự nhiên và mô phỏng trật tự của tự nhiên. Đây là một truyền thống đáng quý. Nó tạo nên tâm hồn, tình cảm, nét văn hoá phong phú, sinh động, độc đáo của phương Đông. Đó là cơ sở để hình thành nếp sống, nếp nghĩ với tình cảm yêu thiên nhiên, gắn bó với tự nhiên, với con người, cần được kế thừa và phát triển trong điều kiện mới.

Tuy nhiên nếu xu hướng này bị đẩy tới cực đoan sẽ hạn chế khả năng sáng tạo và những sức mạnh to lớn trong việc tác động cải tạo giới tự nhiên của con người mà theo Ph. Ăngghen, chính điều đó lại là cái phân biệt chủ yếu giữa con người với động vật.2 Triết lý chinh phục tự nhiên trong quan niệm truyền thống phương Tây Khái niệm “Phương Tây” được dùng để chỉ vùng văn hoá có khởi nguồn từ văn hoá Hy Lạp - La Mã, sau mở rộng ra các nước Âu - Mỹ và các nước chịu 10 z ảnh hưởng của văn hoá Âu - Mỹ. Nét đặc trưng của văn hoá phương Tây trong việc giải quyết vấn đề mối quan hệ giữa con người với tự nhiên là thiên về tìm hiểu, khám phá, chinh phục tự nhiên. Tinh thần chủ động tích cực ấy có cội nguồn sâu xa từ truyền thống tôn vinh con người đã xuất hiện ngay từ thời kỳ cổ đại.

Đại biểu cho khuynh hướng đề cao con người trong triết học Hy - La cổ đại, trước hết phải kể đến Prôtago. Khi đề cập đến vấn đền chân lý, ông đưa ra luận điểm nổi tiếng: “Con người là thước đo của mọi vật”. Theo Prôtago, chuẩn mực để đánh giá mọi vấn đề chính là ý kiến cá nhân của chủ thể. Tư tưởng đề cao con người được Xôcrát phát triển tới đỉnh cao.

Bắt đầu từ Xôcrát, vấn đề con người trở thành trọng tâm nghiên cứu của triết học. Theo ông, triết học không phải là gì khác hơn sự nhận thức của con người về chính bản thân mình. Xôcrát đề cao năng lực tư duy, năng lực suy nghĩ của con người, cái mà nhờ đó con người khẳng định vị trí trung tâm của vũ trụ. Ông bổ sung thêm vào luận điểm của Prôtago: “Con người với tư cách là kẻ biết suy nghĩ mới là thước đo của mọi vật”.

Với luận điểm nổi tiếng “con người hãy nhận thức chính mình” ông được xem là cội nguồn của chủ nghĩa hiện sinh hiện đại, một khuynh hướng triết học đi sâu vào đời sống nội tâm của cá nhân con người, đẩy sự sáng tạo tự do cá nhân lên tới cực đoan vượt qua mọi giới hạn. Lịch sử Tây Âu suốt thời kỳ Trung cổ chịu sự thống trị của tinh thần Kitô giáo về sự sáng tạo của Thượng đế. Luận thuyết này cho rằng Chúa đã sáng tạo ra thế giới, vạn vật và con người. Con người là đỉnh cao của sự sáng tạo nên bản thân con người cũng có tính sáng tạo.

Spirkin cho rằng: “Kitô giáo thần thánh hoá nhân cách tuyệt đối của tạo hoá và bằng cách đó cũng thần thánh hoá cả con người như là hình ảnh đồng dạng của tạo hoá” [40; 188]. Mặc dù dưới hình thức hư ảo và thần bí nhưng những quan niệm tôn giáo này, trong một 11 z chừng mực nhất định, đã tạo cho con người lòng say mê và sự tin tưởng mãnh liệt vào sức mạnh bản thân, kích thích thái độ tích cực của con người trong nhận thức và cải tạo thế giới. Bước sang thời kỳ Phục hưng và Cận đại, sự phát triển nhảy vọt của sản xuất và khoa học đã chứng minh sức mạnh vĩ đại của con người.