MỞ ĐẦU Loãng xương (LX) là một bệnh lý xương chuyển hóa được đặc trưng bởi giảm khối lượng và hư hại cấu trúc xương, dẫn đến tăng nguy cơ gãy xương (NCGX) [68]. Tuổi thọ con người ngày càng gia tăng dẫn đến tỉ lệ LX cũng tăng dần, đặc biệt ở người cao tuổi (NCT). Theo thống kê ở Mỹ vào năm 2010, có khoảng 10,2 triệu NCT bị LX và dự tính đến năm 2020, con số này vào khoảng 14 triệu NCT [112]. Ở Việt Nam, nghiên cứu (NC) của tác giả Trần Thị Thanh Tú thực hiện vào năm 2020 ghi nhận tỉ lệ LX ở NCT còn khá cao.
Cụ thể, tỉ lệ LX ở NCT là 43,6%, trong đó ở nữ giới cao tuổi là 45,2% và ở nam giới cao tuổi là 26,3% [6]. Gãy xương là hậu quả nghiêm trọng nhất của LX, làm gia tăng tỉ lệ tử vong, giảm chất lượng cuộc sống và tăng chi phí điều trị [38]. Có nhiều mô hình đã được NC và sử dụng trong thực hành lâm sàng để dự đoán NCGX như mô hình FRAX của Tổ chức y tế thế giới và mô hình Garvan của viện nghiên cứu Garvan Úc. Các công cụ này đánh giá NCGX không chỉ dựa vào mật độ xương (MĐX) mà còn sử dụng nhiều yếu tố khác, giúp dự đoán chính xác hơn NCGX trong vòng 5-10 năm.
Hội chứng chuyển hóa (HCCH) cũng là một vấn đề sức khỏe đáng lo ngại vì tỉ lệ ngày càng gia tăng, đặc biệt ở NCT. NC tại Mỹ cho thấy tỉ lệ HCCH ở người trưởng thành tăng từ 25,3% đến 34,2% trong khoảng thời gian từ năm 1988 đến 2012, như vậy có đến 1/3 người Mỹ trưởng thành có HCCH [79]. Ở Việt Nam, NC của tác giả Hồ Thị Kim Thanh ghi nhận tỉ lệ HCCH ở NCT là 38,1%, trong đó ở nữ giới cao tuổi là 45% và ở nam giới cao tuổi là 26,6% [9]. HCCH là yếu tố nguy cơ làm gia tăng các biến cố tim mạch như đột quỵ, bệnh mạch vành và làm tăng tỉ lệ xuất hiện đái tháo đường típ 2.
Như vậy, LX, NCGX và HCCH là những vấn đề thường gặp ở NCT, đồng mắc các vấn đề này làm gia tăng tỉ lệ tàn phế, gánh nặng kinh tế và khó khăn trong điều trị. Vì vậy, việc nhận biết những tình trạng bệnh phối hợp như thế này là cần thiết. Trong những năm gần đây, mối liên quan giữa LX, NCGX với HCCH đã. 2 được chú trọng.
Một số NC cho thấy HCCH làm tăng nguy cơ LX và giảm MĐX [11], [75], [80]. Tuy nhiên, một số NC khác ghi nhận HCCH có thể làm giảm nguy cơ LX và tăng MĐX [75], [86]. Trên phương diện HCCH và NCGX, NC của tác giả Chia-Ying Yu (2017) tại Đài Loan cho thấy nữ giới có HCCH làm tăng tỉ lệ NCGX cao theo mô hình tiên đoán FRAX [117]. Tuy nhiên, NC của tác giả Hyun Joo Lee (2019) thực hiện tại Hàn Quốc lại không ghi nhận mối liên quan này.
Như vậy, kết quả của các NC khảo sát mối liên quan giữa LX, NCGX với HCCH còn chưa thống nhất, có thể do sự khác biệt về chủng tộc và ảnh hưởng khác nhau của giới tính. Ngoài ra, chưa có NC nào thực hiện riêng trên dân số NCT mặc dù đây là các vấn đề này khá thường gặp trên đối tượng này. Tại Việt Nam, dữ liệu về mối liên quan giữa LX với HCCH còn hạn chế và NC cũng không khảo sát riêng trên đối tượng NCT [11]. Ngoài ra, chưa ghi nhận NC nào ở Việt Nam đánh giá mối liên quan giữa NCGX dựa trên các mô hình tiên đoán với HCCH.
Như vậy, trên dân số NCT ở Việt Nam, có mối liên quan giữa LX và NCGX dựa trên mô hình tiên đoán với HCCH hay không? Trả lời được cho câu hỏi này sẽ đóng góp thêm vào dữ liệu dịch tễ học, giúp ích trong phòng ngừa và quản lý bệnh nhân (BN) một cách toàn diện, đặc biệt ở NCT. Do đó, chúng tôi thực hiện NC này nhằm mục đích trả lời cho câu hỏi “có hay không mối liên quan giữa LX và NCGX với HCCH ở NCT?”. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Khảo sát tỉ lệ loãng xương và mối liên quan giữa loãng xương với hội chứng chuyển hóa ở người cao tuổi tại Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh.
Khảo sát mối liên quan giữa nguy cơ gãy xương trong vòng 10 năm theo mô hình FRAX với hội chứng chuyển hóa ở người cao tuổi tại Bệnh viện Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Loãng xƣơng 1. Định nghĩa Theo định nghĩa tại Hội nghị phát triển đồng thuận về LX năm 2001, LX là một bệnh rối loạn chuyển hóa của bộ xương làm suy giảm sức mạnh xương và tăng NCGX [60].
Sức mạnh của xương được phản ánh qua hai yếu tố: khối lượng xương (bone mineral density) và chất lượng xương (bone quality). Khối lượng xương được đánh giá thông qua việc đo MĐX và hiện nay đây là tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán LX. Trong khi đó, chất lượng xương là tổng hợp những yếu tố liên quan đến cấu trúc của xương, quá trình chu chuyển xương, độ khoáng hóa, đặc điểm chất nền và chất khoáng của xương. Tuy nhiên, chưa có một biện pháp nào đủ khả thi và toàn diện để đo lường chính xác chất lượng xương [60].
Xương bình thường LX Hình 1. Hình ảnh học vi thể của xương bình thường và xương bị LX Nguồn: Cosman F [36]. Dịch tễ học LX là bệnh lý xương chuyển hóa thường gặp nhất, ảnh hưởng gần 200 triệu người trên toàn thế giới [95]. Tỉ lệ LX gia tăng theo tuổi ở cả nam và nữ, do đó NCT có tỉ lệ LX cao hơn ở người trẻ [58].
Ở Mỹ, gần 10,2 triệu NCT bị LX và dự tính đến năm 2020 sẽ có gần 14 triệu NCT bị LX [112]. Trong đó, tỉ lệ LX ở nam và nữ cao tuổi tương ứng là 5,6% và 24,8%. Tại Việt Nam, một NC thực hiện trên 424. 5 nam giới từ 60 tuổi trở lên và 988 nữ giới từ 50 tuổi trở lên từ 12/2011 – 10/2014 cho thấy tỷ lệ LX của nam chiếm 35,6%, trong khi đó ở nữ tỉ lệ này lên đến 58,4% [6].
NC của tác giả Trần Thị Thanh Tú (2020) tại Phòng khám Nội cơ xương khớp và phòng khám Nội tổng quát Bệnh viện Chợ Rẫy cho thấy tỉ lệ LX ở NCT là 43,6%. Trong đó tỉ lệ LX ở nam và nữ giới cao tuổi lần lượt là 26,3% và 45,2% [12]. Gãy xương là hệ quả nghiêm trọng nhất của LX bởi vì gãy xương làm giảm chất lượng cuộc sống người bệnh, tăng nguy cơ tàn tật, tăng tỉ lệ tử vong và gia tăng chi phí điều trị. Các NC trên người ≥ 50 tuổi cho thấy cứ 3 nữ giới thì có 1 người gãy xương do LX và cứ 5 nam giới thì có 1 người bị gãy xương do LX [61].
Nguy cơ trọn đời gãy xương do LX ở nam giới trên 50 tuổi lên đến 27% và ước tính cao hơn nguy cơ phát triển ung thư tuyến tiền liệt. Trong khi đó, nguy cơ gãy CXĐ ở nữ giới thì tương đương với nguy cơ ung thư vú [35]. Về mức độ tàn tật, trên 50% BN gãy cổ xương đùi (CXĐ) không thể sinh hoạt độc lập và cần hỗ trợ chăm sóc tại nhà kéo dài. Ở Mỹ, chi phí y tế liên quan đến gãy xương do LX là khoảng 57 tỷ USD vào năm 2018 và dự đoán sẽ lên đến 95 tỷ USD vào năm 2040 [38].
Cơ chế bệnh sinh Xương bao gồm lớp vỏ xương (xương đặc) bên ngoài với mật độ khoáng cao và lớp bè xương (xương xốp) bên trong có hình dạng giống như tổ ong ba chiều giúp nâng đỡ cơ học tối đa hệ thống cơ xương khớp. Có hai loại tế bào xương chính là tạo cốt bào (osteoblast) và hủy cốt bào (osteoclast), đóng vai trò quan trọng trong điều hòa hoạt động tạo xương và hủy xương của cơ thể. Nhìn chung, xương chứa các thành phần chính như protein (chiếm 30% mô xương) và các chất khoáng (70% mô xương). Collagen chiếm 90% protein của mô xương, chúng đan chéo vào nhau tạo thành các mạng lưới chắc, giúp xương chịu được các lực tác động vào.
Trong khi đó, thành phần khoáng như những nút thắt đan vào mạng lưới collagen, trong đó chủ yếu chứa canxi, phospho và magie [10]. 6 Chu chuyển xương là một chu trình xảy ra liên tục gồm quá trình tạo xương và quá trình hủy xương diễn ra theo cơ chế thay xương cũ bằng xương mới. Quá trình chu chuyển xương diễn ra khoảng 3-6 tháng, tuy nhiên chu chuyển xương thường xảy ra nhanh hơn ở trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên. Hầu hết quá trình sửa chữa và thay mới xảy ra ở lớp bè xương, đây là cấu trúc chính của xương (chiếm 2/3 xương đốt sống và 1/2 xương dài).
Chính điều này xây dựng cấu trúc vi thể bên trong của xương vững chắc giúp thích nghi tốt với lực cơ học tác động bên trong lẫn bên ngoài vào hệ xương. Toàn bộ hệ xương ở người trưởng thành sẽ được thay mới trong khoảng 7-10 năm và hai quá trình tạo xương và hủy xương được duy trì cân bằng cho đến khoảng 40 tuổi, sau đó hủy cốt bào sẽ hoạt động mạnh hơn. Ở NCT, quá trình hủy xương vượt trội hơn so với quá trình tạo xương dẫn đến tăng dần các vị trí hủy xương làm thay đổi cấu trúc vi thể của các bè xương như tạo các điểm xương yếu và các điểm vi gãy (microfracture). Chính điều này làm giảm khối lượng xương theo thời gian đặc biệt ở giai đoạn mãn kinh gây nên tình trạng LX [10].
Yếu tố nguy cơ Tuổi: khối lượng xương của một người trưởng thành sẽ đạt đỉnh vào thập kỉ thứ ba của mỗi người. Khi càng lớn tuổi, khối lượng xương sẽ giảm dần theo thời gian, do vậy tuổi càng cao nguy cơ LX càng lớn [58]. Các NC ghi nhận MĐX vùng CXĐ sẽ giảm 0,04 - 0,9% mỗi năm [51]. Giới: các NC chỉ ra rằng nữ là một yếu tố nguy cơ của LX.
Ở Mỹ ghi nhận đến 20% nữ giới trên 60 tuổi bị LX và con số này ở nam giới cùng độ tuổi là 5% [112]. Ở Việt Nam, kết quả tương tự khi NC trên NCT với tỉ lệ LX ở nữ giới cao gấp 3 – 4 lần so với nam giới [55]. Trọng lượng cơ thể thấp: các NC chỉ ra rằng béo phì là yếu tố bảo vệ cho xương, chống lại việc mất xương quá mức. BN với trọng lượng cơ thể thấp có nguy cơ LX gấp 2,7 lần so với người có trọng lượng cơ thể trung bình [2].