I. Tổng quan động cơ nhiên liệu kép amonia diesel bằng AVL Boost
Nghiên cứu mô phỏng động cơ sử dụng hệ thống nhiên liệu kép amonia - diesel bằng phần mềm AVL Boost là đề tài tốt nghiệp nổi bật tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM. Công trình do sinh viên Kiều Thanh Trà và Vương Vinh Tài thực hiện dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩ Nguyễn Văn Trạng thuộc Khoa Cơ khí Động lực. Xu hướng cắt giảm phát thải khí nhà kính thúc đẩy ngành công nghiệp ô tô tìm kiếm nguồn năng lượng thay thế sạch. Amonia nổi lên như một nguồn nhiên liệu không chứa carbon đầy tiềm năng. Hợp chất này dễ lưu trữ dưới dạng lỏng ở điều kiện áp suất vừa phải. Động cơ diesel truyền thống có hiệu suất nhiệt cao nhưng phát thải lượng lớn bồ hóng và oxit nitơ. Việc phối trộn amonia vào buồng cháy động cơ Isuzu 4JJ1 tạo ra giải pháp chuyển đổi xanh khả thi. Phần mềm mô phỏng chuyên dụng AVL Boost cung cấp công cụ tính toán nhiệt động lực học chính xác. Nghiên cứu giúp rút ngắn thời gian thử nghiệm thực tế và giảm thiểu chi phí phát triển. Đây là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ lộ trình trung hòa carbon của ngành giao thông vận tải.
1.1. Bối cảnh nghiên cứu nhiên liệu amonia tại ĐH SPKT TP.HCM
Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM luôn đi đầu trong nghiên cứu chuyển đổi năng lượng xanh. Biến đổi khí hậu đòi hỏi các giải pháp cắt giảm khí thải CO2 nhanh chóng từ giao thông vận tải. Amonia được xem là chất mang hydro lý tưởng vì hoàn toàn không chứa carbon. Mạng lưới phân phối và công nghệ tổng hợp amonia theo quy trình Haber - Bosch đã phát triển mạnh trên thế giới. Đề tài tại Khoa Cơ khí Động lực tập trung giải quyết bài toán ứng dụng amonia cho động cơ đốt trong. Mục tiêu chính là tận dụng động cơ diesel hiện hữu nhằm tiết kiệm chi phí hoán cải. Nghiên cứu khẳng định đóng góp khoa học thiết thực của nhà trường cho mục tiêu trung hòa carbon quốc gia.
1.2. Vai trò của phần mềm mô phỏng AVL Boost
Phần mềm AVL Boost là công cụ mô phỏng 1D tiên tiến trong lĩnh vực kỹ thuật ô tô. Hệ thống hỗ trợ xây dựng mô hình chu trình nhiệt động học chi tiết của động cơ đốt trong. Người nghiên cứu có thể mô phỏng đường nạp, đường xả, vòi phun và các xi lanh hoạt động. AVL Boost tích hợp các mô hình toán học phức tạp về truyền nhiệt, hòa trộn và động học phản ứng cháy. Thay vì chế tạo mẫu thử cơ khí tốn kém, mô phỏng số mang lại kết quả nhanh với độ tin cậy cao. Công cụ cho phép khảo sát nhiều kịch bản phối trộn nhiên liệu khác nhau trong thời gian ngắn. Dữ liệu từ phần mềm giúp tối ưu hóa góc phun sớm và lưu lượng phun chính xác trước khi thử nghiệm thực tế.
II. Vấn đề phát thải và cháy ở động cơ nhiên liệu kép amonia diesel
Việc sử dụng amonia làm nhiên liệu cho động cơ diesel đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật phức tạp. Amonia sở hữu nhiệt độ tự bốc cháy rất cao, đạt khoảng 651 độ C. Năng lượng bắt cháy tối thiểu của amonia lớn hơn nhiều lần so với nhiên liệu hydrocarbon thông thường. Tốc độ cháy tầng của amonia khá thấp, chỉ khoảng 0.015 đến 0.08 m/s. Điều này dẫn đến nguy cơ cháy không kiệt hoặc bỏ lửa khi động cơ vận hành ở tốc độ cao. Nếu chỉ nạp amonia đơn thuần, buồng cháy động cơ nén cháy không thể tự kích nổ ổn định. Do đó, hệ thống bắt buộc phải dùng một lượng diesel nhỏ phun mồi để kích hoạt phản ứng cháy. Tuy nhiên, sự xuất hiện của nguyên tử nitơ trong cấu trúc phân tử amonia lại làm gia tăng nguy cơ hình thành oxit nitơ (NOx) qua cơ chế Zeldovich mở rộng. Ngoài ra, lượng amonia chưa cháy thoát ra ống xả có thể gây mùi độc hại và ô nhiễm môi trường. Việc giải quyết mâu thuẫn giữa giảm bồ hóng và hạn chế khí phát thải độc hại đòi hỏi phải kiểm soát chính xác tỷ lệ hòa trộn nhiên liệu.
2.1. Thách thức về nhiệt độ tự cháy và tốc độ lan truyền lửa
Amonia có các đặc tính hóa lý khác biệt so với nhiên liệu hóa thạch. Nhiệt trị thấp của amonia chỉ đạt khoảng 18.6 MJ/kg, bằng một nửa so với dầu diesel. Nhiệt lượng bay hơi cao của amonia lỏng dễ làm giảm nhiệt độ buồng cháy khi bốc hơi. Quá trình làm nguội này cản trở phản ứng tự cháy của hỗn hợp hòa khí. Giới hạn bắt cháy của amonia trong không khí khá hẹp, dao động từ 15% đến 28% theo thể tích. Thời gian trễ cháy kéo dài khiến áp suất cực đại xuất hiện muộn trong kỳ giãn nở. Hiện tượng này làm sụt giảm công suất và hiệu suất nhiệt của động cơ. Giải pháp phun diesel mồi là điều kiện bắt buộc để cung cấp nguồn nhiệt kích nổ hỗn hợp.
2.2. Cơ chế hình thành khí thải NOx và bồ hóng
Cơ chế tạo thành phát thải trong động cơ nhiên liệu kép diễn ra rất phức tạp. Khi amonia thay thế diesel, hàm lượng carbon trong buồng đốt giảm mạnh. Nhờ đó, lượng bồ hóng và khí CO2 phát thải giảm đáng kể. Tuy nhiên, sự xuất hiện của nitơ liên kết trong amonia làm tăng quá trình oxy hóa tạo ra NOx. Quá trình sinh NOx nhiệt diễn ra theo cơ chế Zeldovich mở rộng ở vùng nhiệt độ cao. Đồng thời, các gốc hóa học chứa nitơ cũng thúc đẩy phản ứng tạo NOx nhiên liệu. Nếu nhiệt độ cháy quá thấp, phản ứng phân hủy amonia diễn ra không triệt để. Hệ quả là xuất hiện hiện tượng rò rỉ amonia gây ô nhiễm môi trường. Do đó, việc cân bằng phát thải NOx và bồ hóng là một bài toán tối ưu hóa quan trọng.
III. Phương pháp mô phỏng amonia diesel bằng AVL Boost tại SPKT
Quy trình nghiên cứu tại Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM triển khai trên mô hình động cơ Isuzu 4JJ1. Đây là loại động cơ diesel 4 kỳ, 4 xi lanh thẳng hàng, trang bị tăng áp turbocharger và làm mát khí nạp. Nhóm nghiên cứu tiến hành số hóa toàn bộ hệ thống động cơ trên giao diện AVL Boost. Các phần tử bao gồm đường ống nạp, cổ góp, buồng cháy và bộ xử lý khí thải được liên kết theo cấu trúc thực tế. Amonia được cấp vào đường ống nạp thông qua vòi phun đa điểm để hòa trộn đều với không khí. Dầu diesel được phun trực tiếp vào buồng đốt ở cuối kỳ nén nhằm kích hoạt quá trình cháy. Mô hình cháy Vibe hai vùng được thiết lập để mô tả quá trình giải phóng nhiệt của hòa khí kép. Các phương trình động học Zeldovich mở rộng được áp dụng để dự đoán chính xác lượng NOx hình thành. Mô hình muội than dựa trên tốc độ cháy khuếch tán được tích hợp để đánh giá phát thải bồ hóng. Dữ liệu mô phỏng được hiệu chỉnh và đối chiếu cẩn thận với thông số thử nghiệm ban đầu của động cơ Isuzu 4JJ1.
3.1. Thiết lập mô hình động cơ Isuzu 4JJ1 trên AVL Boost
Quá trình thiết lập mô hình 1D bắt đầu từ việc thu thập thông số chuẩn của động cơ Isuzu 4JJ1. Đường kính xi lanh, hành trình piston và tỷ số nén được nhập chính xác vào phần mềm. Hệ thống nạp gồm bầu lọc gió, máy nén khí turbo và két làm mát trung gian. Đường ống xả gồm tuabin tăng áp và đường xả khí thải. Cổ góp nạp được thiết kế phân phối đều hòa khí tới từng buồng đốt. Thời điểm đóng mở xupap được số hóa theo biên dạng cam thực tế. Tốc độ trục khuỷu và điều kiện nạp xả được cố định để đối chiếu. Mô hình phản ánh chuẩn xác chu trình nhiệt động học trước khi thử nghiệm hòa trộn amonia.
3.2. Cấu hình hòa trộn nhiên liệu kép và mô hình cháy
Cấu hình nhiên liệu kép được thiết lập với hai đường cấp riêng biệt. Hệ thống cấp amonia dạng khí vào đường ống nạp trước xupap. Tỷ lệ hòa trộn amonia được kiểm soát theo năng lượng thay thế từ 10% đến 40%. Vòi phun diesel nguyên bản giữ vai trò mồi lửa kích hoạt với lượng phun giảm tương ứng. Mô hình cháy Vibe mô tả tốc độ tỏa nhiệt dựa trên dữ liệu chuẩn. Các phản ứng hóa học trung gian được xử lý qua cơ chế động học chi tiết. Mô hình NOx theo Zeldovich mở rộng giúp ghi nhận sự biến thiên phát thải độc hại. Mô hình oxy hóa muội than đánh giá mức độ suy giảm bồ hóng theo góc quay trục khuỷu. Toàn bộ tham số được tinh chỉnh bám sát thực tế buồng đốt.
IV. Ứng dụng động cơ nhiên liệu kép amonia diesel từ mô phỏng AVL
Kết quả mô phỏng trên phần mềm AVL Boost chứng minh tính khả thi cao của hệ thống nhiên liệu kép amonia - diesel. Khi thay thế khoảng 20% đến 30% năng lượng diesel bằng amonia, lượng phát thải CO2 và bồ hóng giảm rõ rệt. Động cơ Isuzu 4JJ1 vẫn duy trì công suất và mô-men xoắn ở mức ổn định trong vùng tải trung bình. Mặc dù lượng phát thải NOx có xu hướng tăng cục bộ, vấn đề này hoàn toàn có thể khắc phục bằng hệ thống khử xúc tác chọn lọc SCR sẵn có. Nghiên cứu mở ra triển vọng ứng dụng to lớn cho các phương tiện vận tải thương mại cỡ lớn, tàu thủy nội địa và máy phát điện công nghiệp. Đây là những lĩnh vực khó điện hóa hoàn toàn bằng pin lithium trong tương lai gần. Đồ án tốt nghiệp tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM đã cung cấp nguồn tài liệu học thuật giá trị. Dữ liệu tính toán nhiệt động học là nền tảng đáng tin cậy để chế tạo bộ kít chuyển đổi nhiên liệu thực tế. Công trình khẳng định bước tiến quan trọng trong lộ trình xanh hóa động cơ đốt trong tại Việt Nam.
4.1. Tiềm năng ứng dụng thực tế trên phương tiện vận tải
Công nghệ nhiên liệu kép amonia - diesel mang tính ứng dụng thực tiễn cao trong giao thông vận tải. Các phương tiện tải nặng và tàu thủy khó chuyển sang dùng pin do khối lượng ắc quy quá lớn. Việc hoán cải động cơ diesel sang dùng hỗn hợp amonia giúp tận dụng hệ thống truyền động sẵn có. Giải pháp này tiết kiệm chi phí chuyển đổi cho doanh nghiệp. Amonia dễ hóa lỏng ở nhiệt độ thường dưới áp suất khoảng 8.5 bar, thuận tiện cho việc lưu trữ. Quy trình tiếp nạp amonia tương tự khí hóa lỏng LPG. Do đó, việc xây dựng hạ tầng trạm tiếp nhiên liệu có tính khả thi kỹ thuật cao. Kết quả mô phỏng cung cấp cơ sở để chế tạo hệ thống điều khiển ECU kép.
4.2. Khuyến nghị và định hướng nghiên cứu tiếp theo
Đề tài từ Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM mở ra nhiều định hướng nghiên cứu chuyên sâu. Các nghiên cứu tiếp theo cần tập trung kiểm soát hiện tượng rò rỉ khí amonia ở các chế độ tải thấp. Việc tối ưu hóa góc phun mồi diesel và thời điểm nạp amonia cần được khảo sát thực nghiệm trên bệ thử động lực học. Hệ thống xử lý khí xả SCR cần được tích hợp đồng bộ để xử lý triệt để phát thải NOx. Ngoài ra, giải pháp phun trực tiếp amonia lỏng ở áp suất cao HPDI là một hướng đi hứa hẹn nhằm nâng cao hiệu suất nhiệt. Sự phối hợp giữa mô phỏng số AVL Boost và thử nghiệm thực tế sẽ hoàn thiện công nghệ thương mại hóa động cơ nhiên liệu kép.