Luận Án Tiến Sĩ Về Mô Hình Tổ Chức Và Hoạt Động Của Đơn Vị Hành Chính Kinh Tế Đặc Biệt Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt tại Việt Nam hiện nay, cung cấp cái nhìn sâu sắc.

• Tác giả: Trần Thái Hà
• Người hướng dẫn: PGS, TS Trần Quang Hiển
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Mô Hình Tổ Chức Đơn Vị Hành Chính Kinh Tế Đặc Biệt Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.1.1. Khái quát kết quả nghiên cứu của các công trình có liên quan đến đề tài, những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu, câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH - KINH TẾ ĐẶC BIỆT
• 2.1. Khái niệm, đặc điểm và sự cần thiết xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt
• 2.2. Nguyên tắc, nội dung và điều kiện bảo đảm việc xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt
• 2.3. Mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính lãnh thổ đặc biệt ở một số quốc gia trên thế giới và gợi ý tham khảo cho Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH - KINH TẾ ĐẶC BIỆT Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Kết quả đạt được trong xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt ở Việt Nam hiện nay
• 3.2. Hạn chế trong xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt ở Việt Nam hiện nay
• 3.3. Nguyên nhân
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA ĐƠN VỊ HÀNH CHÍNH - KINH TẾ ĐẶC BIỆT Ở VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 4.1. Quan điểm chỉ đạo xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt ở Việt Nam trong thời gian tới
• 4.2. Giải pháp xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt ở Việt Nam trong thời gian tới
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Nghiên cứu về đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt tại Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và cơ quan quản lý. Các công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của các đơn vị hành chính này là cần thiết để phát triển kinh tế - xã hội. Đặc biệt, các nghiên cứu đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải cách quản lý hành chính nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các mô hình thành công từ các quốc gia khác có thể giúp Việt Nam rút ra bài học kinh nghiệm quý giá. Theo đó, việc xây dựng mô hình tổ chức cần phải dựa trên các nguyên tắc cơ bản như tính linh hoạt, khả năng tự chủ và sự phù hợp với điều kiện địa lý, kinh tế của từng địa phương.

1.1. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức và hoạt động của đặc khu kinh tế

Nhiều công trình nghiên cứu đã phân tích các mô hình đặc khu kinh tế (ĐKKT) tại Việt Nam và trên thế giới. Các nghiên cứu này đã chỉ ra rằng, để xây dựng thành công các ĐKKT, cần có một khung pháp lý rõ ràng và các chính sách ưu đãi hợp lý. Một số tác giả đã nhấn mạnh rằng, việc lựa chọn địa điểm và xác định các ngành nghề phát triển phù hợp là yếu tố quyết định đến sự thành công của các ĐKKT. Hơn nữa, việc xây dựng một bộ máy hành chính hiện đại, hiệu quả cũng là điều kiện tiên quyết để đảm bảo hoạt động của các đơn vị hành chính này diễn ra suôn sẻ.

II. Cơ sở khoa học về xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt

Việc xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt cần dựa trên các cơ sở lý luận vững chắc. Các khái niệm, đặc điểm và sự cần thiết của mô hình này đã được làm rõ trong nhiều nghiên cứu. Đặc biệt, các nguyên tắc xây dựng mô hình cần phải đảm bảo tính khả thi và phù hợp với thực tiễn Việt Nam. Các nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng, việc áp dụng các mô hình tổ chức từ các quốc gia khác cần được điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam. Hơn nữa, việc xây dựng các chính sách kinh tế đi kèm với mô hình tổ chức cũng là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững của các đơn vị hành chính này.

2.1. Khái niệm và đặc điểm của đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt

Khái niệm về đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt đã được quy định trong các văn bản pháp luật. Đặc điểm của loại hình này bao gồm tính độc lập trong quản lý, khả năng tự chủ về tài chính và sự linh hoạt trong việc áp dụng các chính sách phát triển. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc xác định rõ ràng các đặc điểm này sẽ giúp cho việc xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của các đơn vị hành chính này trở nên hiệu quả hơn. Hơn nữa, việc nghiên cứu các mô hình tương tự ở các quốc gia khác cũng sẽ cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong quá trình xây dựng và phát triển các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt.

III. Thực trạng xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt ở Việt Nam hiện nay

Thực trạng xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt ở Việt Nam hiện nay cho thấy nhiều kết quả tích cực, nhưng cũng tồn tại không ít hạn chế. Các đơn vị hành chính này đã góp phần quan trọng vào sự phát triển kinh tế - xã hội của nhiều địa phương. Tuy nhiên, việc triển khai các chính sách và mô hình tổ chức vẫn còn gặp nhiều khó khăn. Một số nguyên nhân chính dẫn đến hạn chế này bao gồm sự thiếu đồng bộ trong các quy định pháp luật và sự chưa rõ ràng trong cơ chế quản lý. Do đó, cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những hạn chế này và nâng cao hiệu quả hoạt động của các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt.

3.1. Kết quả đạt được trong xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động

Các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận trong việc thu hút đầu tư và phát triển kinh tế. Những mô hình này đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm và nâng cao đời sống cho người dân. Hơn nữa, việc xây dựng các chính sách ưu đãi cho các đơn vị hành chính này cũng đã góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, để duy trì và phát triển bền vững, cần có những chính sách hỗ trợ kịp thời và hiệu quả hơn.

IV. Quan điểm và giải pháp xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính kinh tế đặc biệt ở Việt Nam trong thời gian tới

Để xây dựng thành công mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt ở Việt Nam trong thời gian tới, cần xác định rõ các quan điểm chỉ đạo và giải pháp cụ thể. Các quan điểm này cần phải đảm bảo tính đồng bộ, khả thi và phù hợp với thực tiễn. Hơn nữa, việc xây dựng các chính sách hỗ trợ cho các đơn vị hành chính này cũng cần được chú trọng. Các giải pháp cần tập trung vào việc cải cách hành chính, nâng cao hiệu quả quản lý và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà đầu tư. Điều này sẽ giúp cho các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt phát triển mạnh mẽ và bền vững trong tương lai.

4.1. Giải pháp xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động

Các giải pháp xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt cần được triển khai đồng bộ và hiệu quả. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội trong việc xây dựng và thực hiện các chính sách. Hơn nữa, việc nâng cao năng lực quản lý và đào tạo nguồn nhân lực cho các đơn vị hành chính này cũng là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững. Các giải pháp này sẽ giúp cho các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt hoạt động hiệu quả hơn và đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của Tiến sĩ Trần Thái Hà (2019) tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh với đề tài "Xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt ở Việt Nam hiện nay" (Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, Mã số: 62 38 01 01) là công trình khoa học pháp lý tiên phong giải quyết bài toán thể chế mang tính bước ngoặt của Nhà nước Việt Nam thời kỳ hội nhập sâu rộng. Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ sự ghi nhận mang tính lịch sử tại Điều 110 Hiến pháp năm 2013 và Chương V (Điều 74 đến Điều 77) Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, mở ra không gian pháp lý cho việc thiết lập các đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt (ĐVHC-KTĐB).

Research gap (khoảng trống nghiên cứu) cốt lõi được xác định rõ ràng: các công trình trước đây của các học giả như Võ Đại Lược (2012), Cù Chí Lợi (2013), hay Đặng Thị Phương Hoa (2013) chủ yếu tiếp cận mô hình đặc khu kinh tế (ĐKKT) dưới góc độ kinh tế học, địa kinh tế hoặc ưu đãi tài chính vi mô, trong khi công trình của Nguyễn Thị Ngọc Lan (2016) chỉ dừng lại ở phạm vi quản lý hành chính công thuần túy. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện dưới góc độ khoa học Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật về toàn bộ cấu trúc hệ thống chính trị, phương thức phân quyền, thiết chế quyền lực và cơ chế vận hành của ĐVHC-KTĐB.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 03 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm định 03 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Những vấn đề lý luận nền tảng, bản chất pháp lý, nguyên tắc tổ chức và điều kiện bảo đảm cho việc xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của ĐVHC-KTĐB tại Việt Nam là gì?
• RQ2: Thực trạng xây dựng thể chế và thiết kế mô hình tổ chức, hoạt động của ĐVHC-KTĐB ở Việt Nam giai đoạn 2013-2019 đạt được kết quả, bộc lộ hạn chế gì và nguyên nhân gốc rễ từ đâu?
• RQ3: Quan điểm chỉ đạo và hệ thống giải pháp mang tính đột phá, khả thi nào cần được thực thi để hoàn thiện mô hình tổ chức và hoạt động của ĐVHC-KTĐB trong giai đoạn tiếp theo?
• H1: Mô hình ĐVHC-KTĐB là phương thức thể chế hóa tất yếu để phá vỡ giới hạn tăng trưởng của các mô hình kinh tế truyền thống, tạo động lực tăng trưởng mới thông qua thử nghiệm thể chế vượt trội.
• H2: Sự thiếu đồng bộ giữa phân quyền hành chính - kinh tế và cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước là rào cản căn bản khiến việc xây dựng thể chế ĐVHC-KTĐB chưa đạt được sự đồng thuận lập pháp cao.
• H3: Việc thiết lập một đạo luật riêng biệt với mô hình chính quyền địa phương tinh gọn một cấp, tích hợp thẩm quyền mạnh mẽ cho người đứng đầu dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng là điều kiện tiên quyết để mô hình vận hành thành công.

Về khung lý thuyết, công trình tích hợp Lý luận Mác - Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và Pháp luật, Lý thuyết Thể chế mới (New Institutional Economics) và Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management). Luận án sở hữu phạm vi nghiên cứu thực chứng sâu rộng: đánh giá toàn bộ mạng lưới 06 mô hình phát triển kinh tế phi truyền thống tại Việt Nam tính đến hết năm 2017 (gồm 16 khu kinh tế ven biển, 26 khu kinh tế cửa khẩu, 03 khu công nghệ cao, 07 khu công nghệ thông tin tập trung, 09 khu nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao và 325 khu công nghiệp, khu chế xuất), đồng thời khảo sát chuyên sâu 03 đề án trọng điểm quốc gia: Vân Đồn (Quảng Ninh), Bắc Vân Phong (Khánh Hòa) và Phú Quốc (Kiên Giang) trong khung thời gian từ năm 2013 đến năm 2019.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu được tác giả cấu trúc thành ba dòng tài liệu (literature streams) chủ đạo:

Dòng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào thể chế kinh tế và không gian phát triển của ĐKKT, khu kinh tế tự do (KKTTD) tại Việt Nam. Các nghiên cứu của Bộ Khoa học và Công nghệ (2005), Hoàng Xuân Hòa (2014), Đặng Phương Hoa (2013), và Hoàng Tùng (2014) chỉ ra rằng thể chế vượt trội và hạ tầng đồng bộ là điều kiện sống còn. Tuy nhiên, các công trình này đồng nhất ĐVHC-KTĐB với các khu kinh tế mở hoặc khu công nghiệp chuyên biệt, bỏ qua bản chất đơn vị hành chính lãnh thổ có cư dân và chính quyền quản lý nhà nước toàn diện.

Dòng nghiên cứu thứ hai phân tích kinh nghiệm quốc tế và bài học thể chế toàn cầu. Các công trình của Nguyễn Ngọc Dung (2010), Nguyễn Thị Thanh Hà (2013), Cù Chí Lợi và Hoàng Thế Anh (2014) về Thâm Quyến (Trung Quốc), Đặng Thị Phương Hoa (2007) và Trần Duy Đông (2010) về Incheon (Hàn Quốc), kết hợp các báo cáo kinh điển của Ngân hàng Thế giới (Farole, 2011; World Bank, 2008), Prihodko (2009), Rob Jenkins (2007) và Sean Woolfrey (2013) đã phác họa bức tranh đa chiều. Điểm đồng thuận quốc tế khẳng định: ưu đãi thuế quan chỉ đóng vai trò thứ yếu, yếu tố quyết định thành bại nằm ở quyền tự chủ lập pháp/hành chính, môi trường pháp lý minh bạch và năng lực quản trị công hiện đại.

Dòng nghiên cứu thứ ba khảo sát trực tiếp tổ chức chính quyền tại ĐVHC-KTĐB ở Việt Nam. Nổi bật là luận án của Nguyễn Thị Ngọc Lan (2016) và các nghiên cứu của Trần Anh Tuấn (2014, 2016), Đinh Thanh Tùng (2014), Võ Kim Sơn (2016), Nguyễn Thị Thiện Trí (2018). Tại đây, một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc nảy sinh giữa hai trường phái đối lập:

• Trường phái quản trị tinh gọn tập trung quyền lực (Trần Anh Tuấn, Đinh Thanh Tùng): Ủng hộ mô hình thiết chế hành chính một cấp, xóa bỏ Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND), trao toàn quyền hành pháp cho chức danh Trưởng đặc khu do Thủ tướng Chính phủ bổ nhiệm nhằm tối đa hóa tốc độ ra quyết định và thu hút đầu tư.
• Trường phái hiến định và giám sát dân chủ (Võ Kim Sơn, Nguyễn Thị Thiện Trí): Lập luận rằng ĐVHC-KTĐB là một cấp hành chính lãnh thổ hoàn chỉnh có dân cư, do đó bắt buộc phải tổ chức đầy đủ HĐND và UBND theo tinh thần Điều 111 Hiến pháp năm 2013 để bảo đảm quyền đại diện, quyền làm chủ của nhân dân và kiểm soát quyền lực nhà nước, tránh nguy cơ lạm quyền của thiết chế cá nhân.

Positioning (vị thế học thuật) của luận án: Luận án định vị mình tại điểm giao thoa giữa luật hiến pháp, lý luận nhà nước và khoa học quản trị hiện đại. Công trình giải quyết mâu thuẫn trên bằng cách chứng minh ĐVHC-KTĐB không chỉ là một thực thể kinh tế mà là một cấu trúc nhà nước đặc thù, nơi nguyên tắc tập trung dân chủ và kiểm soát quyền lực phải được tái cấu trúc linh hoạt theo hướng phân quyền mạnh mẽ gắn liền với cơ chế giải trình trách nhiệm tư pháp độc lập. So với các nghiên cứu quốc tế của Farole (2011) về đặc khu châu Phi hay Jenkins (2007) về Ấn Độ, luận án đã làm rõ sự khác biệt của mô hình đặc khu trong thể chế chính trị nhất nguyên do Đảng Cộng sản lãnh đạo.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc làm giàu kho tàng Lý luận về Nhà nước và Pháp luật tại Việt Nam:

1. Mở rộng Lý thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa: Làm sáng tỏ bản chất của việc phân cấp, phân quyền giữa Trung ương và địa phương trong một nhà nước đơn nhất (unitary state). Nghiên cứu chỉ ra rằng việc trao quy chế pháp lý đặc thù, vượt trội cho một đơn vị hành chính không làm suy yếu tính thống nhất của quyền lực nhà nước, mà là phương thức hiện đại hóa quản trị quốc gia thông qua việc "thể nghiệm thể chế" có kiểm soát.
2. Làm sâu sắc hóa Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management): Luận giải mô hình "lãnh đạo công - quản trị tư", phân định ranh giới giữa chức năng quản lý nhà nước (hoạch định, điều tiết, thanh tra) và chức năng cung ứng dịch vụ công/dịch vụ hỗ trợ đầu tư, chứng minh tính ưu việt của cơ chế hành chính một cửa, tại chỗ được ủy quyền triệt để.
3. Định nghĩa chuẩn xác khái niệm ĐVHC-KTĐB: Trích dẫn trực tiếp định nghĩa khoa học do luận án xác lập: "ĐVHC-KTĐB là một đơn vị hành chính nước Cộng hòa XHCN Việt Nam, được áp dụng các cơ chế, chính sách đặc biệt về KT-XH, có chính quyền địa phương được tổ chức phù hợp với đặc điểm, yêu cầu, mục tiêu phát triển KT-XH của ĐVHC-KTĐB đó".
4. Khung đề xuất nguyên tắc tổ chức quyền lực: Luận án thiết lập hệ thống 04 nguyên tắc nền tảng: Giữ vững, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng; Bảo đảm tính pháp quyền XHCN và kiểm soát quyền lực; Tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả gắn với tự chủ cao; Bảo đảm quốc phòng, an ninh và chủ quyền quốc gia.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp ba chiều (Tri-theory Integration):

• Lý luận hình thái kinh tế - xã hội và kiến trúc thượng tầng pháp lý (Chủ nghĩa Mác - Lênin): Quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng hành chính phải được cải cách đột phá để giải phóng lực lượng sản xuất tại các vùng địa bàn động lực.
• Lý thuyết Thể chế mới (North, Williamson): Giảm thiểu chi phí giao dịch (transaction costs) cho doanh nghiệp và nhà đầu tư thông qua việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, bảo vệ quyền tài sản và xây dựng cơ chế trọng tài thương mại tin cậy.
• Lý thuyết Địa kinh tế và Cực tăng trưởng (Perroux, Boudeville): Thiết kế không gian kinh tế mở kết nối vùng và quốc tế.

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích: Mọi thử nghiệm thể chế kinh tế - hành chính vượt trội đều phải vận hành trong khuôn khổ Hiến pháp năm 2013, chịu sự giám sát tối cao của Quốc hội và sự lãnh đạo tuyệt đối, toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam, không xâm phạm chủ quyền lãnh thổ và an ninh quốc gia.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin làm nền tảng triết học (epistemological stance). Thiết kế nghiên cứu thuộc dạng nghiên cứu định tính đa tầng (Multi-level Qualitative Legal-Institutional Design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích đường lối chiến lược của Đảng qua các kỳ Đại hội (đặc biệt là Đại hội XII: "Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền địa phương phù hợp với đặc điểm ở nông thôn, đô thị, hải đảo, đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt theo luật định"), Hiến pháp năm 2013 và các cam kết quốc tế của Việt Nam tại WTO/FTAs.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Đánh giá cơ chế phân cấp quản lý nhà nước giữa Chính phủ, các bộ ngành trung ương và chính quyền cấp tỉnh với các ban quản lý khu kinh tế hiện hữu.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Khảo sát thực tế cơ cấu tổ chức bộ máy, chức năng, thẩm quyền và quy trình giải quyết thủ tục hành chính tại 03 địa bàn dự kiến thành lập ĐVHC-KTĐB (Vân Đồn, Bắc Vân Phong, Phú Quốc).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ chặt chẽ tính chuẩn xác học thuật thông qua tam giác đạc (triangulation):

1. Data Triangulation (Tam giác đạc dữ liệu): Đối chiếu chéo giữa văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Đất đai, Luật Đầu tư), hồ sơ dự thảo luật (Dự thảo Luật ĐVHC-KTĐB qua nhiều phiên bản chỉnh lý), số liệu thống kê kinh tế - xã hội chính thức của Bộ Kế hoạch và Đầu tư, và các công trình nghiên cứu trong nước, quốc tế.
2. Methodological Triangulation (Tam giác đạc phương pháp):
   • Phương pháp lịch sử và logic: Tái hiện quá trình hình thành các đơn vị hành chính lãnh thổ đặc thù từ thời kỳ phong kiến, thời kỳ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến nay, rút ra quy luật phát triển tất yếu của các thiết chế hành chính linh hoạt.
   • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Mổ xẻ 04 cấu thành cốt lõi của một mô hình tổ chức (Vị trí pháp lý - Chức năng nhiệm vụ - Cơ cấu tổ chức - Cơ chế vận hành).
   • Phương pháp luật học so sánh (Comparative Jurisprudence): Đối chiếu mô hình quản trị của Thâm Quyến (Trung Quốc) và Incheon (Hàn Quốc) với thực tiễn chính trị - pháp lý Việt Nam.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu thực chứng của luận án bao gồm:

• Toàn bộ cơ sở dữ liệu pháp lý quốc gia liên quan đến quản lý 325 khu công nghiệp, khu chế xuất; 16 khu kinh tế ven biển; 26 khu kinh tế cửa khẩu; 03 khu công nghệ cao tính đến hết năm 2017 theo Nghị định 29/2008/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi.
• Báo cáo tổng kết thực tiễn thí điểm mô hình Ban Quản lý KKT Vân Đồn, KKT Phú Quốc và KKT Vân Phong.
• 08 báo cáo chuyên đề và kỷ yếu hội thảo quốc tế do Viện Nghiên cứu lập pháp của Quốc hội và Quỹ Rosa Luxemburg (CHLB Đức) phối hợp tổ chức về hoàn thiện Luật Tổ chức chính quyền địa phương.

Luận án phân tích định tính chuyên sâu bằng kỹ thuật phân tích văn bản quy phạm (statutory analysis) và phân tích nội dung diễn ngôn chính sách (policy discourse analysis) nhằm phát hiện các điểm nghẽn thể chế, sự mâu thuẫn thẩm quyền và khoảng trống pháp luật hiện hành.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Công trình đã chỉ ra 04 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá khoa học:

Phát hiện 1: Giới hạn thể chế của mô hình Ban Quản lý KKT hiện hành. Dữ liệu thực tiễn cho thấy các KCN, KCX, KKT ven biển và cửa khẩu hoạt động theo Nghị định 29/2008/NĐ-CP đã suy giảm động lực tăng trưởng nghiêm trọng. Nguyên nhân căn bản: Ban Quản lý chỉ là cơ quan trực thuộc UBND cấp tỉnh, thẩm quyền bị phân mảnh, việc phân cấp ủy quyền từ các sở, ngành không triệt để, khiến cơ chế "một cửa, tại chỗ" bị vô hiệu hóa trên thực tế. Ban quản lý không có tư cách chính quyền địa phương để giải quyết các vấn đề dân sinh, đất đai, trật tự xã hội và môi trường.

Phát hiện 2: Sự đối lập sâu sắc trong thiết kế thiết chế người đứng đầu. Thực tiễn soạn thảo Luật ĐVHC-KTĐB bộc lộ mâu thuẫn giữa hai phương án tổ chức bộ máy. Phương án thiết lập thiết chế Trưởng đặc khu với quyền hạn tập trung tối cao giúp bảo đảm tính năng động nhưng thiếu cơ chế giám sát tại chỗ, dẫn đến xung đột với các quy định hiến định về HĐND. Luận án chỉ ra rằng sự thành công của Thâm Quyến không chỉ dựa vào cá nhân người đứng đầu mà dựa vào cơ chế được Nhân đại (Hội đồng nhân dân) phân quyền lập pháp kinh tế cục bộ.

Phát hiện 3: Quy luật "thể chế vượt trội quan trọng hơn ưu đãi tài chính". Đối chiếu kinh nghiệm quốc tế từ 02 mô hình điển hình:

• Đặc khu kinh tế Thâm Quyến (Trung Quốc): Đột phá lớn nhất là việc Ủy ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc trao quyền lập pháp kinh tế đặc thù cho chính quyền Thâm Quyến, cho phép ban hành các quy định kinh tế linh hoạt thích ứng với thị trường thế giới.
• Khu kinh tế tự do Incheon (Hàn Quốc): Thành công nhờ áp dụng mô hình "Ban Quản lý thẩm quyền đặc biệt" tập trung vào phát triển theo cụm liên kết ngành (clusters), chính sách đất đai thông thoáng và cơ sở hạ tầng thông minh đẳng cấp thế giới.
• Bài học thất bại: Các đặc khu tại Ấn Độ và một số nước châu Phi thất bại do thiếu thể chế hành chính độc lập, bộ máy rườm rà, chủ yếu dựa vào miễn giảm thuế ngắn hạn mà không tạo dựng được môi trường kinh doanh minh bạch và hạ tầng kết nối.

Phát hiện 4: Bốn giai đoạn lập pháp nghiêm ngặt để thành lập ĐVHC-KTĐB. Luận án hệ thống hóa quy trình hiến định thành lập ĐVHC-KTĐB theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015: (1) Chính phủ xây dựng đề án, lấy ý kiến nhân dân địa phương; (2) Ủy ban Pháp luật (hoặc Ủy ban lâm thời của Quốc hội) thẩm tra; (3) Ủy ban Thường vụ Quốc hội xem xét, cho ý kiến; (4) Quốc hội xem xét, thông qua tại một hoặc nhiều kỳ họp. Quy trình này phản ánh vị thế pháp lý tối cao của ĐVHC-KTĐB trong cấu trúc lãnh thổ quốc gia.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung luận cứ khoa học khẳng định ĐVHC-KTĐB là cấp đơn vị hành chính đặc thù trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, tạo tiền đề lý luận phân biệt dứt khoát giữa "vùng kinh tế/khu kinh tế" (khái niệm kinh tế thuần túy) và "đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt" (khái niệm pháp lý - nhà nước).
• Về mặt lập pháp: Cung cấp luận cứ hoàn thiện Dự thảo Luật ĐVHC-KTĐB: cần thiết lập một luật khung chung điều chỉnh nguyên tắc tổ chức, thẩm quyền và cơ chế hoạt động, kết hợp với các nghị quyết riêng biệt của Quốc hội quy định chính sách đặc thù cho từng địa bàn cụ thể (Vân Đồn, Bắc Vân Phong, Phú Quốc).
• Về mặt quản trị hành chính: Đề xuất mô hình chính quyền địa phương tinh gọn: tổ chức HĐND với số lượng đại biểu hợp lý, tập trung vào chức năng giám sát tối cao; kiện toàn cơ quan hành chính với người đứng đầu có thẩm quyền mạnh mẽ về đầu tư, đất đai, quy hoạch và ngân sách; phân định rõ dịch vụ công cho các đơn vị sự nghiệp hoặc doanh nghiệp tư nhân đảm nhiệm.
• Về mặt tư pháp: Đề xuất thành lập Tòa án nhân dân sơ thẩm chuyên biệt tại ĐVHC-KTĐB với các thẩm phán chuyên sâu về kinh tế, hành chính, lao động quốc tế; cho phép áp dụng thủ tục xét xử rút gọn và khuyến khích sử dụng trọng tài thương mại quốc tế để giải quyết tranh chấp đầu tư.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Bối cảnh lập pháp tạm dừng: Tại thời điểm hoàn thành luận án (2019), Dự thảo Luật Đơn vị hành chính - kinh tế đặc biệt đang được Quốc hội tạm dừng thông qua để tiếp thu ý kiến nhân dân, khiến nghiên cứu chưa thể kiểm chứng hiệu quả vận hành thực tế của mô hình trên địa bàn thực nghiệm.
2. Dữ liệu thực nghiệm về mô hình tư pháp đặc thù còn hạn chế: Việc thu thập số liệu và tiếp cận hồ sơ lập pháp chi tiết của một số mô hình đặc khu thành công ở châu Âu và Trung Đông gặp rào cản về ngôn ngữ và tính bảo mật thể chế.
3. Định hướng nghiên cứu tương lai:
   • Nghiên cứu mô hình chuyển đổi số và chính quyền điện tử/chính quyền số thích ứng riêng cho ĐVHC-KTĐB thế hệ mới.
   • Xây dựng mô hình kinh tế lượng đánh giá tác động lan tỏa (spillover effects) của các chính sách thể chế vượt trội đối với tăng trưởng kinh tế vùng.
   • Nghiên cứu cơ chế tài phán quốc tế và công nhận phán quyết trọng tài nước ngoài trong không gian pháp lý của ĐVHC-KTĐB tại Việt Nam.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình chuyên khảo toàn diện đầu tiên ở cấp độ tiến sĩ chuyên ngành Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật về ĐVHC-KTĐB, là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các viện nghiên cứu, trường đại học đào tạo luật học và quản trị công tại Việt Nam.
• Ảnh hưởng chính sách và lập pháp: Các luận điểm về phân định thẩm quyền, cơ chế giám sát quyền lực và phương án tổ chức tòa án chuyên biệt trong luận án trực tiếp đóng góp dữ liệu khoa học cho Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Bộ Nội vụ và Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong quá trình rà soát, hoàn thiện khung thể chế cho các khu kinh tế tự do và trung tâm tài chính quốc tế trong tương lai.
• Lợi ích phát triển kinh tế - xã hội: Cung cấp giải pháp tháo gỡ rào cản hành chính, tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân sở tại thông qua an sinh xã hội, việc làm chất lượng cao và bảo vệ tài nguyên môi trường bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Luật, Quản lý công: Tiếp cận hệ thống khái niệm, nguyên tắc và phương pháp luận nghiên cứu thể chế nhà nước chuyên sâu.
• Các nhà hoạch định chính sách, đại biểu Quốc hội: Nắm bắt cơ sở khoa học để thẩm tra, xây dựng và quyết định các cơ chế đặc thù cho các địa phương động lực (như các Nghị quyết thí điểm cơ chế đặc thù cho TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Hải Phòng hiện nay).
• Lãnh đạo chính quyền địa phương và các Ban Quản lý Khu kinh tế: Có cơ sở lý luận để đề xuất phân cấp, phân quyền và đổi mới quy trình thủ tục hành chính "một cửa, tại chỗ".
• Cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư chiến lược: Hiểu rõ lộ trình đổi mới thể chế pháp lý, từ đó hoạch định chiến lược đầu tư dài hạn gắn với các khu vực kinh tế trọng điểm.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp độc đáo nhất là việc luận chứng và xác lập vị trí pháp lý của ĐVHC-KTĐB như một cấp đơn vị hành chính hiến định đặc thù trong hệ thống chính trị Việt Nam. Luận án đã giải quyết thành công mâu thuẫn lý luận giữa tính thống nhất của quyền lực Nhà nước pháp quyền XHCN với yêu cầu phân quyền lập quy/hành chính vượt trội cho địa phương.

2. Điểm đổi mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với công trình của Nguyễn Thị Ngọc Lan (2016) chỉ sử dụng phương pháp hành chính học hoặc công trình của Cù Chí Lợi (2013) dùng phương pháp kinh tế học, luận án tiếp cận đa ngành dưới góc độ Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật, kết hợp phương pháp luật học so sánh quốc tế (đối chiếu trực tiếp Thâm Quyến và Incheon) với phân tích chuẩn tắc hiến pháp.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất có số liệu thực chứng hỗ trợ? Phát hiện chỉ ra rằng việc mở rộng số lượng lên tới 06 mô hình với 325 KCN/KCX và 42 khu kinh tế (16 ven biển, 26 cửa khẩu) nhưng trao quyền bằng văn bản dưới luật (Nghị định) đã dẫn đến sự cạnh tranh triệt tiêu nội bộ (zero-sum competition) và làm giảm sức hút FDI chất lượng cao do Ban quản lý không có thẩm quyền hành chính toàn diện.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức chuẩn để tái lập không? Có. Luận án thiết kế quy trình 04 giai đoạn thành lập ĐVHC-KTĐB theo chuẩn Hiến pháp và Luật Tổ chức chính quyền địa phương, đồng thời đưa ra khung tiêu chí 04 thành tố (Vị trí - Chức năng - Cơ cấu - Cơ chế) để xây dựng đề án tổ chức bộ máy cho bất kỳ khu hành chính đặc thù nào.

5. Lộ trình phát triển học thuật 10 năm tiếp theo được phác thảo ra sao? Luận án định hình chương trình nghiên cứu tiếp nối: (1) Thể chế hóa mô hình thành phố trong thành phố / trung tâm tài chính quốc tế; (2) Hoàn thiện cơ chế phân quyền tài chính - ngân sách tự chủ cao; (3) Thiết lập hệ thống tòa án thương mại quốc tế và trọng tài độc lập tại các trung tâm tăng trưởng mới.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thái Hà đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 05 đóng góp cụ thể:

1. Xác lập hệ thống khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc và điều kiện bảo đảm khoa học cho việc xây dựng mô hình tổ chức và hoạt động của ĐVHC-KTĐB tại Việt Nam.
2. Tổng kết toàn diện lịch sử tổ chức các đơn vị hành chính lãnh thổ đặc thù ở Việt Nam và đúc kết bài học quốc tế từ các đặc khu kinh tế hàng đầu (Thâm Quyến, Incheon).
3. Đánh giá khách quan, sâu sắc thực trạng soạn thảo thể chế và xây dựng đề án tại Vân Đồn, Bắc Vân Phong, Phú Quốc; chỉ rõ 04 nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế.
4. Đề xuất hệ thống quan điểm chỉ đạo và giải pháp đồng bộ: hoàn thiện khung pháp lý bằng luật chuyên biệt, đổi mới cơ cấu tổ chức chính quyền địa phương tinh gọn, phân định rõ thẩm quyền người đứng đầu và thiết lập tòa án chuyên trách.
5. Luận chứng cơ chế bảo đảm sự lãnh đạo tuyệt đối của Đảng đi đôi với phát huy dân chủ và kiểm soát quyền lực nhà nước hiệu quả.

Công trình tạo ra bước chuyển biến quan trọng trong tư duy lập pháp và khoa học pháp lý hành chính, mở ra hướng tiếp cận hiện đại cho việc xây dựng các khu thương mại tự do, trung tâm tài chính quốc tế của Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: phân tích “Những vấn đề luan an 12 lý luận và kinh nghiệm quốc tế trong việc phát triển khu kinh tế tự do”. Đây là phần nội dung quan trọng của cuốn sách, giúp người đọc định hình KKTTD hiện đại theo cách tiếp cận của thế giới mà hiện nay ở Việt Nam chưa xây dựng được. Chương này cũng phân tích sâu những kinh nghiệm của nước ngoài trong việc xây dựng các KKT, đặc biệt là Trung Quốc. Chương 2: “Các khu kinh tế ở Việt Nam và bước chuyển sang khu kinh tế tự do”, tập trung làm rõ các bước xây dựng KKT ở Việt Nam theo hướng tiến tới KKTTD.

Trong chương này, tác giả chủ yếu phân tích kết quả khảo sát thực tiễn hệ thống các chính sách và thực tế phát triển của một số KKT (KKT đặc biệt, KKT mở, KKT cửa khẩu…) gắn với biển, cửa khẩu, hành lang kinh tế, có cơ chế hoạt động gần giống với KKT. Chương 3: Dựa trên những đánh giá sự phát triển KKT và KKTTD ở Việt Nam, cơ sở khoa học cũng như những kinh nghiệm quốc tế, tác giả đưa ra “Những quan điểm và giải pháp phát triển khu kinh tế tự do ở Việt Nam”. Tuy nhiên, trong cuốn sách này, tác giả mới chỉ tập trung vào yếu tố kinh tế, chưa đi sâu khai thác yếu tố hành chính của mô hình này. Tuy vậy, đây cũng là những gợi mở cho luận án tiếp tục khai thác và giải quyết.

- Nguyễn Ngọc Dung, Phát triển đặc khu kinh tế ở Trung Quốc và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam, [23]. Tác giả khái quát quá trình hình thành, phát triển và vai trò của KKT nói chung và ĐKKT nói riêng đối với các nền kinh tế đang phát triển. Tác giả đã phân tích, đánh giá thực tiễn phát triển của các ĐKKT ở Trung Quốc (Thâm Quyến, Chu Hải, Sán Đầu, Hạ Môn và Hải Nam) trên các phương diện: vị trí địa lý, cơ chế chính sách áp dụng, thành tựu kinh tế và những vấn đề còn vướng mắc…, từ đó rút ra những bài học cho chiến lược xây dựng các ĐKKT của Trung Quốc. Tác giả đã phân tích điều kiện, khả năng của Việt Nam và những điểm tương đồng, khác biệt giữa Việt Nam và Trung Quốc để làm cơ sở cho Việt Nam vận dụng những bài học kinh nghiệm của Trung Quốc trong việc xây dựng và phát triển các ĐKKT của Việt Nam.

- Nguyễn Thị Thanh Hà, Đặc khu kinh tế Thâm Quyến – hai tiến trình phát triển kinh tế từ khi cải cách, mở cửa đến nay, [42]. Tác giả phân tích một cách tổng quát và toàn diện tiến trình phát triển kinh tế của đặc khu Thâm Quyến; luan an 13 nghiên cứu sâu về phương thức phát triển kinh tế, những thành tựu đạt được, những hạn chế và khó khăn của ĐKKT Thâm Quyến nói riêng và của các ĐKKT của Trung Quốc nói chung. Qua đó, tác giả rút ra các bài học kinh nghiệm cho việc xây dựng các KKT ở Việt Nam. - Nguyễn Thị Quỳnh Thúy, Mô hình thí điểm cải cách kinh tế ở Trung Quốc – nghiên cứu trường hợp các đặc khu kinh tế, [108].

Tác giả tập trung nghiên cứu các mô hình thí điểm cải cách kinh tế ở Trung Quốc, trong đó có chương 3: Đặc trưng thí điểm cải cách thông qua nghiên cứu về các đặc khu kinh tế. Nội dung chương 3 đã khái quát quá trình thành lập các ĐKKT, ý nghĩa của việc xây dựng các ĐKKT ở Trung Quốc và chỉ rõ tính chất thí điểm chính sách trong sự phát triển của các ĐKKT ở quốc gia này. - Cù Chí Lợi và Hoàng Thế Anh, “Đặc khu kinh tế Thâm Quyến Trung Quốc - những đột phá và phát triển” [67]. Bài viết đã khái quát sự phát triển của ĐKKT Thâm Quyến, tiến trình cải cách, mở cửa thị trường tại ĐKKT này.

Bên cạnh đó, các tác giả đã chỉ ra những điều kiện và đột phá chính sách góp phần tạo nên sự thành công của Thâm Quyến, trong đó nhấn mạnh sự phân quyền lập pháp kinh tế ở đây. - Nguyễn Văn Lịch, “Đặc khu kinh tế của Ấn Độ” [65]. Bài viết giới thiệu quá trình hình thành và đặc điểm của các ĐKKT ở Ấn Độ. Trên cơ sở đó, tác giả đưa ra một số kết luận về các ĐKKT ở Ấn Độ: các ĐKKT ở đây chủ yếu vẫn dựa vào ưu đãi về chính sách còn thể chế kinh tế và hành chính về cơ bản vẫn chưa có sự vượt trội.

Đây là điểm yếu cơ bản khiến các đặc khu của quốc gia này không thể phát triển mạnh mẽ. - Hà Thị Hồng Vân, ““Đặc khu kinh tế mới” ở Trung Quốc - trường hợp Trùng Khánh”, [142]. Bài viết gồm ba phần chính: phần một điểm lại sự phát triển của các ĐKKT từ năm 1978 đến nay; phần hai phân tích về đặc khu thử nghiệm phối hợp phát triển nông thôn – thành thị Trùng Khánh; phần ba so sánh về sự khác nhau cơ bản giữa ĐKKT cũ và đặc khu Trùng Khánh. - Nguyễn Minh Hằng và Trịnh Thị Hiên, “Bàn về đặc khu kinh tế của Trung Quốc”, [44].

Bài viết giới thiệu những loại hình KKTTD của Trung Quốc và chỉ ra luan an 14 những đặc điểm của các ĐKKT ở Trung Quốc. Bên cạnh đó, các tác giả cũng phân tích thành tựu phát triển và những thách thức mới của các ĐKKT ở Trung Quốc. - Lê Văn Sang và Nguyễn Minh Hằng, “Các đặc khu kinh tế của Trung Quốc và những gợi ý cho Việt Nam”, [109]. Bài viết đã giới thiệu khái quát về các loại hình ĐKKT của Trung Quốc.

Trên cơ sở đó, các tác giả đưa ra một số kết luận về sự phát triển các ĐKKT của Trung Quốc: về sự lựa chọn địa điểm xây dựng ĐKKT; các đặc điểm của các ĐKKT Trung Quốc. Từ đó, các tác giả nêu một số gợi ý cho Việt Nam khi xây dựng các ĐKKT. - Đặng Thị Phương Hoa, “Các khu kinh tế tự do Hàn Quốc”, [47]. Bài viết đã phân tích những điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng các KKTTD ở Hàn Quốc và thực tiễn việc xây dựng các KKTTD ở Hàn Quốc hiện nay.

- Đặng Thị Phương Hoa, “Khu kinh tế tự do: khái niệm, đặc điểm, vai trò và sự phát triển”, [50]. Bài viết đã nêu khái niệm KKTTD, các đặc điểm của KKTTD (có chế độ ưu đãi đặc biệt, cơ cấu hành chính, các lĩnh vực ngành nghề trong KKTTD). Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra vai trò của các KKTTD trong phát triển KT-XH: thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài; đẩy mạnh tạo việc làm; nâng cao xuất khẩu; khuyến khích tạo ra những liên kết trong nước thông qua việc sử dụng công nghệ và nguyên liệu địa phương. - Nguyễn Văn Cường, “Chính sách, thể chế cho các khu kinh tế tự do: kinh nghiệm thế giới” [22].

Bài viết đã phân tích bảy chính sách, thể chế được áp dụng ở các KKTTD trên thế giới (chính sách thuế, chính sách đất đai, chính sách lưu thông tiền tệ, chính sách tiêu thụ hàng hóa, chính sách bảo hộ thuế linh hoạt, chính sách môi trường, thể chế hành chính và kinh tế hiện đại). - Trần Duy Đông, “Kinh nghiệm phát triển các khu kinh tế tự do tại Hàn Quốc”, [39]. Bài viết giới thiệu quá trình hình thành và phát triển cũng như một số vấn đề cụ thể trong phát triển của các KKTTD tại Hàn Quốc. Bên cạnh đó, bài viết cũng nêu ra một số nhận xét, đánh giá, một số kinh nghiệm của Hàn Quốc trong phát triển KKTTD và khả năng vận dụng tại Việt Nam như: cần xem xét thực hiện thí điểm hình thành luan an 15 một số khu công nghiệp (KCN) theo mô hình clusters; quy định thống nhất các KKT trong các văn bản luật; tập trung ngân sách đầu tư vào những KKT nổi bật.

- Võ Đại Lược, “Khu kinh tế tự do trên thế giới”, [73]. Tác giả giới thiệu tiến trình hình thành các KKTTD trên thế giới và các KKTTD ở Việt Nam. Từ đó, tác giả đưa ra kết luận: Việt Nam cần xây dựng một KKTTD thực thụ mà ở đó một thể chế kinh tế tự do phải được kết hợp với một thể chế hành chính tự do theo nghĩa trao quyền quản lý hành chính độc lập, mạnh mẽ cho khu vực này để có thể áp dụng ở đây một thể chế hành chính tiên tiến. - Nguyễn Văn Sơn, “Một số khuynh hướng phát triển khu kinh tế tự do”, [110].

Bài viết tập trung giới thiệu các loại KKT, lợi ích của các KKT, khuynh hướng phát triển các KKT trên thế giới. - Bùi Hồng Cường, “Xây dựng khu kinh tế tự do: kinh nghiệm các nước châu Âu”, [21]. Bài viết tập trung phân tích, đánh giá quá trình hình thành và phát triển các KKTTD ở châu Âu, trên cơ sở đó tổng kết một số kinh nghiệm cho Việt Nam khi thành lập các KKTTD. - Phan Thị Thùy Trâm, “Phát triển và quản lý đặc khu kinh tế - kinh nghiệm quốc tế và bài học cho Việt Nam”, [127].

Bài viết tập trung phân tích các bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong việc xây dựng và quản lý các ĐKKT, trong đó có tám kinh nghiệm thành công (như: vị trí địa kinh tế, chính trị chiến lược, đặc trưng; quyết tâm đổi mới; mạnh dạn thí điểm; thể chế vượt trội; cơ chế chính sách cạnh tranh toàn cầu; chi phí đầu vào sản xuất thấp và linh hoạt về lao động; có sự hỗ trợ ban đầu của nhà nước trong phát triển hạ tầng; bộ máy hành chính gọn nhẹ, thủ tục hành chính đơn giản) và các kinh nghiệm thất bại (như: vị trí không thuận lợi; chính sách không cạnh tranh; kinh nghiệm phát triển ĐKKT còn nghèo nàn; giá thuê và các dịch vụ còn mang tính bao cấp; cơ cấu hành chính không phù hợp; không có sự phối hợp giữa nhà nước và doanh nghiệp trong cung cấp hạ tầng). - Hứa Thanh Bình, “Sự phát triển đặc khu kinh tế Thâm Quyến Trung Quốc - gợi ý kinh nghiệm đối với Việt Nam”, [9]. Trên cơ sở lịch sử phát triển ĐKKT Thâm Quyến, tác giả đưa ra một số gợi ý và kinh nghiệm với Việt Nam. Một là, tạo luan an 16 ra các quyết sách cho ĐKKT.

Hai là, giải phóng tư tưởng, mạnh dạn trong cải cách và táo bạo trong thực hiện. Ba là, giữ vững định hướng và kiên trì xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường XHCN. Bốn là, cần kiên trì giữ vững phương thức mở cửa và thực nghiệm. Năm là, thể chế, cơ chế linh hoạt, chủ động, tiếp cận quốc tế.

Sáu là, phải có biện pháp, chính sách thích hợp, đúng chỗ để trợ lực cho kinh tế. - Trịnh Mạnh Linh, “Kinh nghiệm phát triển đặc khu kinh tế ở một số nước châu Á và bài học rút ra cho Việt Nam”, [66].