Luận án tiến sĩ: Đổi mới chính sách tài chính cho khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế nghiên cứu đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công ở việt nam, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải pháp khoa

• Tác giả: Phạm Chí Thanh
• Trường học: Học viện Tài chính
• Chuyên ngành: Tài chính công
• Đề tài: Đổi Mới Chính Sách Tài Chính Đối Với Khu Vực Sự Nghiệp Công Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU, MÔ HÌNH
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: KHU VỰC SỰ NGHIỆP CÔNG VÀ CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI KHU VỰC SỰ NGHIỆP CÔNG
• 1.1. Khu vực sự nghiệp công trong nền kinh tế quốc dân
• 1.1.1. Sự hình thành khu vực sự nghiệp công trong nền kinh tế quốc dân
• 1.1.1.1. Quan niệm về khu vực sự nghiệp công
• 1.1.1.2. Quá trình hình thành khu vực sự nghiệp công
• 1.1.1.3. Phân loại đơn vị sự nghiệp công
• 1.1.2. Đặc điểm của khu vực sự nghiệp công trong nền kinh tế quốc dân
• 1.1.2.1. Về vai trò và chức năng của khu vực sự nghiệp công
• 1.1.2.2. Về tính chất hoạt động
• 1.2. Tài chính của khu vực sự nghiệp công trong nền kinh tế thị trường
• 1.2.1. Những vấn đề cơ bản về tài chính, tài chính Nhà nước và tài chính công
• 1.2.2. Khái niệm và nội dung của tài chính khu vực sự nghiệp công
• 1.2.3. Các chủ thể và những mối quan hệ của tài chính khu vực sự nghiệp công
• 1.3. Chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công trong nền kinh tế quốc dân
• 1.3.1. Quan niệm về chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 1.3.2. Nội dung của chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 1.3.2.1. Chính sách đầu tư của nhà nước cho khu vực sự nghiệp công
• 1.3.2.2. Chính sách quản lý vốn và tài sản công tại các đơn vị SN công
• 1.3.2.3. Chính sách quản lý giá dịch vụ sự nghiệp
• 1.3.2.4. Chính sách thuế
• 1.3.2.5. Chính sách về đầu tư tín dụng Nhà nước
• 1.3.3. Những nhân tố tác động đến chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 1.3.3.1. Nhận thức của các chủ thể tham gia vào các quan hệ tài chính
• 1.3.3.2. Mục tiêu của Nhà nước
• 1.3.3.3. Trình độ phát triển kinh tế xã hội và đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của ngành, lĩnh vực hoạt động sự nghiệp
• 1.4. Kinh nghiệm quốc tế về xây dựng và đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 1.4.1. Kinh nghiệm đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công của Trung Quốc
• 1.4.2. Kinh nghiệm của các nước về đổi mới chi NSNN theo kết quả hoạt động
• 1.4.3. Một số vấn đề rút ra có thể vận dụng ở Việt Nam
• 1.4.3.1. Xác định mục tiêu, nhiệm vụ hoạt động và dự toán ngân sách
• 1.4.3.2. Xây dựng hệ thống tiêu chí kiểm tra, giám sát, đánh giá
• 1.4.3.3. Tổ chức hệ thống kiểm tra giám sát
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI KHU VỰC SỰ NGHIỆP CÔNG Ở VIỆT NAM
• 2.1. Khái quát về chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công trong thời kỳ chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam
• 2.1.1. Giai đoạn thứ nhất (từ năm 1994 - 2001)
• 2.1.2. Giai đoạn thứ hai (từ năm 2002-2005)
• 2.1.3. Giai đoạn thứ ba (từ năm 2006-nay)
• 2.2. Thực trạng chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 2.2.1. Chính sách phân cấp quản lý tài chính ngân sách
• 2.2.1.1. Về phân cấp ngân sách
• 2.2.1.2. Về phân cấp quản lý dự toán
• 2.2.2. Chính sách quản lý chi NSNN cho các đơn vị sự nghiệp công
• 2.2.2.1. Kinh phí thường xuyên được giao thực hiện tự chủ
• 2.2.2.2. Kinh phí không thường xuyên của đơn vị sự nghiệp
• 2.2.2.3. Chi các Chương trình mục tiêu quốc gia
• 2.2.3. Chính sách quản lý vốn, tài sản tại các đơn vị sự nghiệp công
• 2.2.4. Chính sách phí, lệ phí
• 2.2.5. Chính sách tín dụng Nhà nước
• 2.2.6. Về chế độ kế toán
• 2.2.7. Chính sách thuế
• 2.2.7.1. Về Thuế GTGT
• 2.2.7.2. Về Thuế TNDN
• 2.2.7.3. Về Thuế Sử dụng đất
• 2.3. Đánh giá chung về chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam
• 2.3.1. Những kết quả đã đạt được
• 2.3.1.1. Về quy mô và cơ cấu chi NSNN cho các hoạt động sự nghiệp
• 2.3.1.2. Cơ chế, chính sách tài chính đã tạo thêm các nguồn kinh phí để phát triển hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công
• 2.3.1.3. Đã thực hiện chuyển đổi được một số loại hình hoạt động sự nghiệp sang hoạt động theo mô hình doanh nghiệp Nhà nước
• 2.3.1.4. Tạo cơ chế, chính sách thu hút các nguồn lực xã hội để phát triển các đơn vị sự nghiệp ngoài công lập
• 2.3.2. Những vấn đề còn bất cập, vướng mắc trong chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 2.3.2.1. Chưa thực hiện hạch toán đủ chi phí theo cơ chế thị trường
• 2.3.2.2. Chưa hình thành cơ chế cạnh tranh
• 2.3.2.3. Vẫn đang thực hiện quản lý biên chế cán bộ và chính sách tiền lương như các cơ quan hành chính
• 2.3.2.4. Về cơ chế, cách thức điều tiết của Nhà nước đối với khu vực sự nghiệp công
• 2.3.2.5. Cơ chế, chính sách tài chính chưa đảm bảo sự đối xử bình đẳng giữa các đơn vị sự nghiệp công với các đơn vị ngoài công lập
• 2.3.2.6. Cơ chế, chính sách tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công chưa phù hợp với xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực
• 2.3.3. Nguyên nhân của những bất cập, vướng mắc trong chính sách tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công
• 2.4. Kết luận Chương 2
• 3. Chương 3: GIẢI PHÁP ĐỔI MỚI CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH ĐỐI VỚI KHU VỰC SỰ NGHIỆP CÔNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Những căn cứ cho việc đề xuất đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam
• 3.1.1. Sự cần thiết phải đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam
• 3.1.1.1. Quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường đòi hỏi phải đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 3.1.1.2. Hội nhập kinh tế quốc tế đòi hỏi phải đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 3.1.1.3. Nhu cầu của xã hội đối với các dịch vụ công có xu hướng ngày càng gia tăng
• 3.1.2. Dự báo về xu hướng phát triển của khu vực SN công ở Việt Nam
• 3.2. Quan điểm định hướng đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam
• 3.2.1. Tiếp tục tăng chi NSNN cho các hoạt động sự nghiệp
• 3.2.2. Đa dạng hóa nguồn lực tài chính cho đầu tư phát triển hoạt động sự nghiệp
• 3.2.3. Vận dụng các quan hệ thị trường trong đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 3.2.4. Đổi mới chính sách tài chính theo hướng tăng quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các đơn vị sự nghiệp công
• 3.3. Các giải pháp cơ bản thực hiện đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công
• 3.3.1. Tiếp tục hoàn thiện phân cấp quản lý tài chính đối với các đơn vị sự nghiệp công
• 3.3.2. Thông qua các quan hệ tài chính đổi mới cơ chế giám sát, kiểm tra, đánh giá kết quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công
• 3.3.3. Chuyển chính sách quản lý phí và lệ phí sang quản lý giá dịch vụ
• 3.3.4. Chuyển các đơn vị SN sang thực hiện hạch toán đầy đủ chi phí
• 3.3.5. Chính sách đầu tư của NSNN cho khu vực sự nghiệp công
• 3.3.6. Chính sách về lao động, tiền lương và phân phối thu nhập trong khu vực sự nghiệp công
• 3.3.7. Chính sách về quản lý vốn, tài sản tại các đơn vị sự nghiệp công
• 3.3.8. Chính sách thuế đối với các đơn vị sự nghiệp công
• 3.4. Các giải pháp thực hiện đối với một số lĩnh vực cụ thể
• 3.4.1. Trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo
• 3.4.2. Trong lĩnh vực y tế
• 3.4.3. Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học
• 3.4.4. Trong lĩnh vực văn hoá, thông tin, thể thao
• 3.4.5. Trong lĩnh vực sự nghiệp kinh tế
• 3.5. Kết luận Chương 3
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• Phụ lục số 01
• Phụ lục số 02
• Phụ lục số 03
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về chính sách tài chính khu vực sự nghiệp công

Chính sách tài chính khu vực sự nghiệp công tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Trong bối cảnh chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường, chính sách này đã có những thay đổi đáng kể. Chính sách tài chính không chỉ đơn thuần là việc phân bổ ngân sách mà còn liên quan đến việc quản lý và sử dụng hiệu quả các nguồn lực tài chính. Khu vực sự nghiệp công đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dịch vụ công cho xã hội, từ giáo dục, y tế đến văn hóa. Việc đổi mới chính sách tài chính là cần thiết để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội và đảm bảo tính bền vững trong phát triển kinh tế. Theo đó, các chính sách tài chính cần được xây dựng dựa trên nguyên tắc tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các đơn vị sự nghiệp công.

1.1. Tình hình hiện tại của chính sách tài chính

Chính sách tài chính hiện tại đối với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có những cải cách nhất định, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề như thiếu tính minh bạch trong quản lý ngân sách, chưa có cơ chế cạnh tranh rõ ràng giữa các đơn vị sự nghiệp công và tư nhân. Đánh giá chính sách cho thấy rằng việc phân bổ ngân sách vẫn mang tính bao cấp, chưa thực sự khuyến khích các đơn vị tự chủ trong hoạt động. Hơn nữa, việc quản lý tài chính chưa đảm bảo sự công bằng giữa các đơn vị sự nghiệp công và tư nhân, dẫn đến sự chênh lệch trong chất lượng dịch vụ cung cấp cho người dân.

II. Thực trạng và thách thức trong chính sách tài chính

Thực trạng chính sách tài chính khu vực sự nghiệp công tại Việt Nam cho thấy nhiều thách thức cần phải giải quyết. Các đơn vị sự nghiệp công thường gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn và quản lý tài sản công. Quản lý tài chính chưa thực sự hiệu quả, dẫn đến việc sử dụng ngân sách không hợp lý. Nhiều đơn vị vẫn phụ thuộc vào ngân sách nhà nước mà không có sự chủ động trong việc tìm kiếm nguồn lực tài chính khác. Cải cách chính sách tài chính là cần thiết để tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, khuyến khích các đơn vị sự nghiệp công phát triển bền vững. Việc áp dụng các mô hình quản lý tài chính hiện đại, như quản lý theo kết quả, có thể giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách.

2.1. Những vấn đề còn tồn tại

Một trong những vấn đề lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt nguồn lực tài chính cho các đơn vị sự nghiệp công. Chính sách tài chính chưa tạo ra động lực cho các đơn vị tự chủ trong việc quản lý và sử dụng ngân sách. Hệ thống phân cấp ngân sách còn nhiều bất cập, dẫn đến việc các đơn vị không thể chủ động trong việc lập kế hoạch tài chính. Hơn nữa, việc quản lý tài sản công vẫn còn nhiều hạn chế, chưa có cơ chế rõ ràng để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả trong sử dụng tài sản. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công mà còn tác động đến chất lượng dịch vụ cung cấp cho người dân.

III. Giải pháp đổi mới chính sách tài chính

Để cải thiện tình hình hiện tại, cần thiết phải có những giải pháp đổi mới chính sách tài chính khu vực sự nghiệp công. Đổi mới chính sách cần tập trung vào việc tăng cường tính tự chủ cho các đơn vị sự nghiệp công, khuyến khích họ chủ động trong việc tìm kiếm nguồn lực tài chính. Việc áp dụng các cơ chế quản lý tài chính hiện đại, như quản lý theo kết quả, sẽ giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. Hơn nữa, cần thiết phải xây dựng một hệ thống đánh giá và giám sát hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công, từ đó có những điều chỉnh kịp thời trong chính sách tài chính.

3.1. Các giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể cho việc đổi mới chính sách tài chính bao gồm việc hoàn thiện hệ thống phân cấp ngân sách, tạo điều kiện cho các đơn vị sự nghiệp công có thể tự chủ trong việc lập kế hoạch tài chính. Cần thiết phải xây dựng các tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động của các đơn vị, từ đó có cơ sở để điều chỉnh ngân sách một cách hợp lý. Hơn nữa, việc khuyến khích các nguồn lực tài chính từ xã hội cũng là một giải pháp quan trọng, giúp các đơn vị sự nghiệp công có thêm nguồn lực để phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam đặt ra yêu cầu tái cấu trúc căn bản hệ thống quản trị tài chính công. Luận án tiến sĩ kinh tế học chuyên ngành Tài chính - Ngân hàng của nghiên cứu sinh Phạm Chí Thanh với tiêu đề “Đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam” (2011) là công trình nghiên cứu hệ thống hóa toàn diện các luận cứ khoa học và thực tiễn nhằm giải quyết điểm nghẽn của chính sách tài chính công lập trong giai đoạn quá độ. Nghiên cứu tiên phong tái định vị bản chất các đơn vị sự nghiệp (SN) công: từ vị thế một bộ phận thụ động thực hiện phân phối lại thu nhập quốc dân sang vị thế một chủ thể kinh tế độc lập, cung ứng dịch vụ công đáp ứng nhu cầu xã hội theo quy luật kinh tế thị trường.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định bắt nguồn từ sự thiếu vắng một khung khổ chính sách tài chính tổng thể mang tính chiến lược dài hạn giai đoạn 2011–2020. Các công trình trước đây như Nguyễn Thị Hoài Thu (1991), Trần Thu Hà (1997), Nguyễn Đăng Khoa (1999), Bạch Thị Minh Huyền (2001) chủ yếu tiếp cận quản lý chi tiêu ngân sách nhà nước (NSNN) dưới dạng tháo gỡ khó khăn tình thế, chưa phân biệt rạch ròi giữa cơ quan hành chính nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập, đồng thời vẫn duy trì tư duy cấp phát bình quân, quản lý đầu vào (input controls). Luận án giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất kinh tế và các mối quan hệ tài chính của đơn vị SN công trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN được cấu thành như thế nào?
2. Thực trạng chính sách tài chính giai đoạn 1990–2010 đã bộc lộ những khiếm khuyết thể chế và rào cản vận hành nào?
3. Hệ thống giải pháp đột phá nào cần được thiết lập cho giai đoạn 2011–2020 nhằm chuyển đổi quản trị tài chính từ kiểm soát đầu vào sang quản lý chi ngân sách theo kết quả đầu ra?

Tương ứng với đó là 3 giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1: Cơ chế cấp phát NSNN theo dự toán tăng dần hàng năm làm triệt tiêu động lực tối ưu hóa chi phí và kìm hãm tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp.
• H2: Việc chuyển đổi từ cơ chế thu phí/lệ phí sang quản lý giá dịch vụ sự nghiệp công có tính đủ chi phí khấu hao tài sản sẽ nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực xã hội và thúc đẩy cạnh tranh bình đẳng.
• H3: Quản lý chi NSNN theo kết quả đầu ra kết hợp ưu đãi thuế phân loại theo ngành và địa bàn sẽ mở rộng diện thụ hưởng dịch vụ công thiết yếu cho nhóm yếu thế.

Dựa trên nền tảng kết hợp Lý thuyết Hàng hóa công cộng (Public Goods Theory của Paul Samuelson), Lý thuyết Quản trị công mới (New Public Management - NPM của Christopher Hood) và Kinh tế Chính trị học Mác - Lênin, luận án tạo bước đột phá khi đề xuất mô hình hóa quan hệ tài chính: NSNN cấp kinh phí thực chất là Nhà nước "mua dịch vụ" theo hợp đồng đặt hàng. Phạm vi khảo sát trải rộng qua 5 lĩnh vực then chốt (Giáo dục - Đào tạo, Y tế, Khoa học - Công nghệ, Văn hóa - Thông tin, Sự nghiệp kinh tế) trong khung thời gian 1990–2010, định hướng quy hoạch chiến lược tài chính công đến năm 2020.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật về quản lý tài chính khu vực công tại Việt Nam phản ánh rõ tiến trình dịch chuyển tư duy kinh tế qua từng mốc lịch sử. Luận án tổng hợp và phân loại các luồng nghiên cứu chính:

• Luồng nghiên cứu cải cách NSNN thời kỳ đầu đổi mới: Nguyễn Thị Hoài Thu (1991) khảo sát toàn diện hoạt động NSNN khi chuyển sang cơ chế thị trường, mở đường cho việc nhận diện vai trò tái cấu trúc chi tiêu công nhưng các giải pháp còn dừng ở mức độ khái quát chung, chưa phân hóa theo đặc thù đơn vị sự nghiệp.
• Luồng nghiên cứu cơ chế tài chính đơn vị SN có thu: Đề tài cấp Bộ của Trần Thu Hà (1997) đánh giá thực trạng giai đoạn 1991–1995 và đề xuất 9 nhóm giải pháp (1999–2005), làm tiền đề ban hành Nghị định 10/2002/NĐ-CP và Nghị định 43/2006/NĐ-CP. Tuy nhiên, công trình còn nặng về tổng kết thực tiễn, chưa luận giải tác động của các quy luật thị trường và chính sách thuế.
• Luồng nghiên cứu quản lý tài chính hành chính sự nghiệp (HCSN): Nguyễn Đăng Khoa (1999) chuẩn hóa quy trình lập và chấp hành dự toán NSNN theo Luật NSNN 1996, song tồn tại hạn chế căn bản là đồng nhất quản lý tài chính của cơ quan hành chính công quyền với đơn vị sự nghiệp cung ứng dịch vụ.
• Luồng nghiên cứu khoán chi và quản lý theo đầu ra: Bạch Thị Minh Huyền (2001) phân tích cơ chế tự trang trải và khoán chi, tiếp cận lý thuyết quản lý theo kết quả đầu ra từ kinh nghiệm quốc tế, nhưng chưa xây dựng được tiêu chí định lượng theo từng lĩnh vực chuyên ngành.
• Luồng nghiên cứu chuyên ngành và quản lý tài sản: Dương Đăng Chinh và Nguyễn Đình Ánh (2003) nghiên cứu chính sách an sinh xã hội; Phạm Đức Phong (2003) phân tích tài sản công nhưng phân biệt cứng nhắc tài sản ở đơn vị có thu là "tư liệu sản xuất" còn ở đơn vị không thu là "yếu tố tiêu dùng"; Nguyễn Trường Giang (2003) nghiên cứu chi NSNN y tế và Bùi Tiến Hanh (2006) nghiên cứu tài chính giáo dục đều coi viện phí, học phí là phí/lệ phí thuộc khoản thu của NSNN thay vì giá dịch vụ thị trường.

Tranh luận học thuật cốt lõi tồn tại giữa hai trường phái:

• Quan điểm truyền thống (Bao cấp công ích): Coi dịch vụ sự nghiệp là hàng hóa công thuần túy, nguồn lực chủ yếu phải dựa vào bầu sữa ngân sách cấp phát theo đầu vào và biên chế để bảo đảm an sinh xã hội.
• Quan điểm thị trường hóa (Marketization / NPM): Coi phần lớn dịch vụ sự nghiệp (dạy học, khám chữa bệnh) là hàng hóa cá nhân có tính chất công cộng, đòi hỏi phải hạch toán đầy đủ chi phí, thu hút vốn đầu tư ngoài nhà nước và vận hành theo quy luật cạnh tranh.

Vị thế nghiên cứu của luận án được xác lập thông qua việc giải quyết triệt để tranh luận trên: đơn vị SN công là một thực thể kinh tế kép – vừa thực hiện nhiệm vụ chính trị - xã hội do Nhà nước giao, vừa là chủ thể kinh doanh dịch vụ công vận hành theo quy luật thị trường. Luận án tiến hành so sánh đối chiếu với các mô hình quốc tế điển hình:

• Kinh nghiệm Trung Quốc: Khái niệm "Sự nghiệp công doanh" theo Điều lệ quản lý đăng ký đơn vị sự nghiệp của Quốc vụ viện, phân loại đơn vị sự nghiệp theo 3 nhóm (công ích thuần túy, công ích bán phần, tự chủ hoàn toàn) để áp dụng cơ chế quản lý vốn, biên chế và thuế tương ứng.
• Kinh nghiệm các nước OECD (Thụy Điển, Canada, Pháp, Hàn Quốc, Colombia): Áp dụng phương thức quản lý chi ngân sách theo kết quả hoạt động (Performance-Based Budgeting), phân bổ kinh phí trọn gói (lump-sum appropriations) gắn với bộ tiêu chí KPI đo lường đầu ra, kết hợp cơ chế kiểm toán độc lập bên ngoài.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG PHÂN TÍCH QUAN HỆ TÀI CHÍNH ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG             |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  NHÀ NƯỚC (Chủ sở hữu & Khách hàng lớn)                                          |
|    - Cấp vốn, giao tài sản (Tư liệu sản xuất) -> Đơn vị bảo tồn & phát triển vốn  |
|    - Đặt hàng / Mua dịch vụ đầu ra (Hợp đồng) -> Tạo doanh thu bù đắp chi phí     |
|    - Điều tiết chính sách thuế (Ưu đãi 0%, 5%) & Giám sát chất lượng 2 cấp độ    |
|  ĐƠN VỊ SỰ NGHIỆP CÔNG (Chủ thể kinh tế độc lập)                                  |
|  THỊ TRƯỜNG & KHÁCH HÀNG                       NGƯỜI LAO ĐỘNG (Viên chức)         |
|  - Trả giá dịch vụ (Hạch toán đủ chi phí)       - Nhận lương theo kết quả/năng suất|
|  - Cung ứng yếu tố đầu vào (Giá thị trường)     - Khuyến khích bằng chênh lệch thu-chi|
|  - Đối tượng CSXH: Nhận hỗ trợ trực tiếp từ NSNN                                  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc Kinh tế học công cộng và Lý thuyết Quản trị công mới bằng việc xác lập 4 mệnh đề lý thuyết nền tảng:

• Mệnh đề 1 (Bản chất tài sản công): Tài sản công tại toàn bộ các đơn vị sự nghiệp công lập (bao gồm cả đơn vị có thu và không có thu) đều có bản chất kinh tế là tư liệu sản xuất. Mọi quy trình vận hành dịch vụ đều tiêu hao giá trị tài sản, do đó bắt buộc phải hạch toán chi phí khấu hao vào giá thành dịch vụ sự nghiệp để bảo đảm tái sản xuất mở rộng.
• Mệnh đề 2 (Tính chất kinh tế của nguồn cấp NSNN): Khoản cấp phát của NSNN cho đơn vị sự nghiệp không phải là khoản trợ cấp mang tính bao cấp hành chính, mà là hành vi Nhà nước sử dụng công quỹ để "mua dịch vụ công" phục vụ xã hội. Khoản kinh phí này cấu thành doanh thu hợp pháp của đơn vị, trao quyền tự chủ định đoạt cho đơn vị trong việc tối ưu hóa chi phí đầu vào.
• Mệnh đề 3 (Bản chất nguồn thu sự nghiệp): Thay thế phạm trù "phí, lệ phí" (vốn thuộc nguồn thu NSNN theo pháp luật tài chính công) bằng phạm trù "giá dịch vụ sự nghiệp công". Mức giá này hình thành dựa trên cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước, phản ánh đầy đủ chi phí lao động, vật tư và khấu hao tài sản.
• Mệnh đề 4 (Tái định hình chính sách thuế): Khẳng định đơn vị SN công là chủ thể chịu thuế bình đẳng trong nền kinh tế. Luận án bác bỏ quan điểm miễn trừ thuế hoàn toàn, đề xuất mô hình chịu thuế với các mức thuế suất ưu đãi (0%, 5%) tùy theo ngành, lĩnh vực và địa bàn ưu tiên nhằm đảm bảo tính minh bạch và chống méo mó thị trường.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng 3 lý thuyết: Lý thuyết Lựa chọn công cộng (James Buchanan), Lý thuyết Khuyết tật thị trường (Arthur Pigou) và Lý thuyết Chi phí giao dịch (Ronald Coase). Cấu trúc phân tích chia dịch vụ sự nghiệp thành 5 nhóm chuyên ngành với các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ:

• Nhóm Hàng hóa công cộng thuần túy (Pure Public Goods): Dự báo khí tượng thủy văn, y tế dự phòng, bảo tồn di sản, đo vẽ bản đồ địa chất. Đặc tính không cạnh tranh và không thể loại trừ. Cơ chế tài chính: NSNN bảo đảm 100% kinh phí theo định mức chi phí đầu vào chuẩn hóa.
• Nhóm Hàng hóa cá nhân do Nhà nước điều tiết (Merit Goods / Quasi-public Goods): Giáo dục phổ thông, giáo dục đại học, dịch vụ khám chữa bệnh tại bệnh viện công. Đặc tính tạo ngoại ứng tích cực lớn (positive externalities). Cơ chế tài chính: Hạch toán đủ chi phí vào giá dịch vụ; người học/người bệnh chi trả trực tiếp hoặc thông qua Quỹ Bảo hiểm Y tế (BHYT); NSNN thực hiện cấp bù, hỗ trợ trực tiếp bằng học bổng, thẻ BHYT miễn phí cho người nghèo và đối tượng chính sách xã hội (CS-XH).
• Nhóm Dịch vụ khoa học - công nghệ và kinh tế: Nghiên cứu ứng dụng, tư vấn kỹ thuật, dịch vụ công ích hạ tầng. Cơ chế tài chính: Vận hành theo mô hình doanh nghiệp khoa học, tự chủ toàn diện, đấu thầu cung ứng dịch vụ công khai trên thị trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp lập trường nhận thức luận thực chứng (positivism) với chủ nghĩa hiện thực phản biện (critical realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods):

• Thiết kế định tính: Phân tích lịch sử thể chế qua 3 giai đoạn cải cách kinh tế Việt Nam (Giai đoạn 1994–2001, Giai đoạn 2002–2005 theo Nghị định 10/2002/NĐ-CP, Giai đoạn 2006–2010 theo Nghị định 43/2006/NĐ-CP); phân tích chuẩn tắc các văn bản quy phạm pháp luật (Luật NSNN 1996, Luật NSNN 2002, Pháp lệnh Phí và Lệ phí 2001).
• Thiết kế định lượng mô tả: Phân tích chuỗi thời gian (time-series analysis) về quy mô, tỷ trọng và cơ cấu chi NSNN cho các hoạt động sự nghiệp; phân tích cấu trúc nguồn thu và mức độ tự trang trải chi phí tại các bộ, ngành và địa phương giai đoạn 1990–2010.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược thu thập dữ liệu thứ cấp được triển khai theo quy trình kiểm tra chéo đa nguồn (data triangulation):

• Báo cáo quyết toán NSNN chính thức từ Bộ Tài chính và Kho bạc Nhà nước giai đoạn 1990–2010.
• Dữ liệu chuyên ngành từ Đề án Đổi mới cơ chế tài chính giáo dục - đào tạo giai đoạn 2008–2012 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
• Số liệu tài chính, mạng lưới y tế công lập và ngoài công lập từ Đề án Đổi mới cơ chế hoạt động và tài chính y tế công lập giai đoạn 2002–2007 của Bộ Y tế.
• Báo cáo tài chính, nguồn thu phí và lệ phí của Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Quy trình thẩm định tính giá trị (construct validity) và độ tin cậy được thực hiện thông qua đối chiếu số liệu báo cáo của các Bộ chủ quản với số liệu tổng hợp quyết toán của cơ quan tài chính trung ương, loại trừ các sai lệch do chuyển nguồn và kỹ thuật hạch toán kế toán HCSN.

Data và phân tích

Dữ liệu thống kê được phân tổ chi tiết theo cấp quản lý ngân sách (Trung ương, Tỉnh, Huyện) và cấp dự toán (Cấp I, II, III). Luận án xây dựng hệ thống 3 mô hình phân cấp quản lý ngân sách:

• Mô hình 2.1: Cấu trúc phân cấp ngân sách đơn vị sự nghiệp theo chu trình NSNN.
• Mô hình 2.2: Sơ đồ phân cấp quản lý đơn vị sự nghiệp trực thuộc cấp ngân sách Trung ương (Bộ quản lý ngành - Đơn vị dự toán Cấp I, II, III).
• Mô hình 2.3: Sơ đồ phân cấp quản lý đơn vị sự nghiệp cấp tỉnh/huyện (UBND Tỉnh - Sở Tài chính - Sở chuyên ngành - UBND Huyện).

Phân tích định lượng tiến hành qua các bảng biểu dữ liệu cụ thể:

• Bảng 1.1: So sánh, đánh giá hệ thống quản lý chi ngân sách theo đầu vào truyền thống và theo kết quả đầu ra hiện đại.
• Bảng 2.1: Biến động thu học phí, lệ phí lĩnh vực giáo dục - đào tạo qua các năm.
• Bảng 2.2: Cơ cấu thu viện phí, bảo hiểm y tế và dịch vụ y tế.
• Bảng 2.3: Tình hình thu phí và lệ phí của Bộ Khoa học và Công nghệ.
• Biểu đồ 2.1 - 2.4: Tốc độ tăng trưởng quy mô chi NSNN cho sự nghiệp, tỷ trọng chi sự nghiệp trong tổng chi NSNN, cơ cấu phân bổ giữa chi GD-ĐT (chiếm tỷ trọng lớn nhất, khoảng 20% tổng chi NSNN), Y tế, KH-CN và Văn hóa.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu chỉ ra 5 phát hiện cốt lõi từ thực tiễn vận hành chính sách tài chính sự nghiệp công:

1. Sự tồn tại dai dẳng của cơ chế cấp phát bao cấp đầu vào: Chi NSNN cho sự nghiệp công vẫn thực hiện theo phương thức "ngân sách tăng dần hàng năm" (incremental budgeting), tách rời hoàn toàn giữa chi đầu tư phát triển và chi thường xuyên. Điều này dẫn tới hệ quả các cơ sở y tế, giáo dục được đầu tư xây dựng cơ sở vật chất khang trang nhưng thiếu kinh phí vận hành thường xuyên, làm suy giảm hiệu suất tài sản công.
2. Nghịch lý trong quản lý viện phí và học phí: Việc tiếp tục coi học phí và viện phí là "phí, lệ phí" (thuộc NSNN) đã bóp méo bản chất giá dịch vụ. Theo văn bản quy phạm tại thời điểm nghiên cứu, khung mức thu chỉ bù đắp chi phí thuốc men, vật tư trực tiếp, bỏ qua chi phí khấu hao tài sản cố định, chi phí đào tạo và nghiên cứu. Điều này khiến các bệnh viện công lập cấp tỉnh và trung ương quá tải nghiêm trọng nhưng luôn ở trong tình trạng thâm hụt tài chính ảo.
3. Mâu thuẫn giữa tự chủ tài chính và quản lý biên chế - tiền lương cứng nhắc: Nghị định 43/2006/NĐ-CP trao quyền tự chủ chi tiêu nhưng đơn vị sự nghiệp vẫn chịu sự kiểm soát chặt chẽ về định biên nhân sự theo chỉ tiêu hành chính. Chính sách tiền lương áp dụng ngạch bậc công chức làm triệt tiêu động lực lao động sáng tạo, không phản ánh đúng quan hệ cung cầu thị trường sức lao động chất lượng cao.
4. Bất bình đẳng thể chế giữa khu vực công lập và ngoài công lập: Các chính sách ưu đãi về thuế đất đai, tín dụng ưu đãi nhà nước còn mang tính phân biệt đối xử, gây khó khăn cho khu vực ngoài công lập trong việc tiếp cận các nguồn lực bình đẳng, kìm hãm tiến trình xã hội hóa dịch vụ công.
5. Thiếu vắng hệ thống giám sát, đánh giá kết quả đầu ra: Không có hệ thống tiêu chí KPI độc lập đo lường chất lượng dịch vụ sự nghiệp công; công tác kiểm tra, thanh toán của Kho bạc Nhà nước mới dừng lại ở việc kiểm soát tính hợp pháp của hóa đơn, chứng từ đầu vào, chưa đánh giá được mức độ thỏa mãn của người dân và hiệu quả kinh tế - xã hội.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Hoàn thiện lý thuyết tài chính công trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, chứng minh tính tất yếu của việc chuyển từ "Nhà nước trực tiếp sản xuất, cung ứng dịch vụ công" sang "Nhà nước kiến tạo, đặt hàng và mua dịch vụ công".
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung phương pháp luận thiết lập hệ thống giám sát đánh giá 2 cấp độ: (1) Cấp độ tự đánh giá nội bộ của đơn vị gắn với quy chế chi tiêu nội bộ và phân phối thu nhập; (2) Cấp độ kiểm toán, đánh giá độc lập từ bên ngoài dựa trên kết quả đầu ra.
• Về thực tiễn chính sách tài chính:
  • Chính sách giá: Chuyển toàn bộ danh mục phí, lệ phí sự nghiệp sang cơ chế giá dịch vụ công. Thực hiện lộ trình tính đúng, tính đủ chi phí (bao gồm chi phí trực tiếp, chi phí quản lý và chi phí khấu hao tài sản cố định).
  • Chính sách thuế: Ban hành khung thuế suất Thuế GTGT và Thuế TNDN ưu đãi (0%, 5%) cho hoạt động sự nghiệp giáo dục, y tế, khoa học; bãi bỏ quy định miễn thuế phi thị trường để tạo sân chơi bình đẳng giữa công lập và tư thục.
  • Chính sách ngân sách: Đổi mới quy trình phân bổ dự toán NSNN theo phương thức đấu thầu, đặt hàng cung ứng sản phẩm công ích; chuyển hỗ trợ gián tiếp qua cơ sở cung ứng sang hỗ trợ trực tiếp người hưởng thụ thông qua trợ cấp tài chính, bảo hiểm y tế, học bổng xã hội.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Thiếu hụt dữ liệu định lượng vi mô chuyên sâu: Do hệ thống kế toán HCSN giai đoạn trước 2010 chưa đồng bộ, nghiên cứu chưa thực hiện được các mô hình kinh tế lượng phức tạp (như hồi quy đa cấp HLM, mô hình phân tích bao dữ liệu DEA để đo lường hiệu quả kỹ thuật) cho từng đơn vị cơ sở.
2. Giới hạn phạm vi thể chế thời gian: Nghiên cứu phản ánh khung pháp lý giai đoạn 1990–2010 (trọng tâm là Nghị định 43/2006/NĐ-CP và Luật NSNN 2002), chưa bao quát được các biến động thể chế sau năm 2015 (khi Nghị định 16/2015/NĐ-CP và Luật NSNN 2015 ra đời).
3. Độ mở về tính toán mức cấp bù giá: Luận án chưa định lượng chi tiết ma trận mức giá dịch vụ tối ưu tương thích với mức co giãn của cầu và khả năng chi trả của các nhóm thu nhập khác nhau trong xã hội.

Chương trình nghiên cứu tương lai định hướng 4 trọng tâm:

• Ứng dụng mô hình kinh tế lượng phi tham số (DEA) để đo lường hiệu quả chi tiêu công trong lĩnh vực y tế và giáo dục đại học tại Việt Nam.
• Thiết kế mô hình quản trị tài chính số hóa và kế toán dồn tích (accrual accounting) cho đơn vị sự nghiệp công lập.
• Đánh giá tác động phúc lợi xã hội (welfare impact analysis) khi xóa bỏ hoàn toàn bao cấp giá dịch vụ công đối với các hộ gia đình nghèo.
• Nghiên cứu mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong việc đầu tư cơ sở hạ tầng khu vực sự nghiệp công.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Đặt nền móng lý luận cho các giáo trình Kinh tế công cộng, Quản lý tài chính công tại các trường đại học kinh tế; tạo cảm hứng cho hàng loạt luận án tiến sĩ kế tiếp nghiên cứu sâu về tự chủ đại học, tự chủ bệnh viện và giá dịch vụ công.
• Tác động chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho các cơ quan hoạch định chính sách (Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư) trong việc xây dựng Nghị quyết số 19-NQ/TW (khóa XII) về đổi mới hệ thống tổ chức và quản lý, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của các đơn vị sự nghiệp công lập; làm căn cứ hoàn thiện Nghị định 60/2021/NĐ-CP về cơ chế tự chủ tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Thúc đẩy sử dụng tiết kiệm, minh bạch hàng chục nghìn tỷ đồng NSNN chi cho sự nghiệp hàng năm; nâng cao chất lượng dịch vụ khám chữa bệnh, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, bảo đảm an sinh xã hội bền vững.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học giả: Khai thác khoảng trống nghiên cứu, phương pháp luận phân tích thể chế và khung lý thuyết quan hệ tài chính công để phát triển các đề tài chuyên sâu.
• Lãnh đạo đơn vị sự nghiệp công lập: Ứng dụng mô hình tự chủ tài chính, quy chế quản lý tài sản công, quy chế chi tiêu nội bộ và hạch toán khấu hao để tối ưu hóa hiệu quả hoạt động đơn vị.
• Chuyên viên hoạch định chính sách tại Bộ Tài chính, Bộ Y tế, Bộ GD-ĐT: Sử dụng các luận cứ thực chứng và giải pháp kỹ thuật để xây dựng văn bản quy phạm pháp luật về giá dịch vụ công, cơ chế đặt hàng và chính sách thuế ưu đãi.
• Các tổ chức phát triển quốc tế (World Bank, ADB, IMF): Tham khảo đánh giá thực trạng tài chính công Việt Nam phục vụ công tác tư vấn chính sách cải cách chi tiêu công và đánh giá hiệu quả hỗ trợ kỹ thuật.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Đóng góp độc đáo nhất là luận án đã mở rộng Lý thuyết Tài chính công và Lý thuyết Quản trị công mới (NPM) trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng XHCN: tái xác lập bản chất quan hệ cấp phát NSNN cho đơn vị sự nghiệp công không phải là phân phối lại mang tính bao cấp, mà là quan hệ kinh tế hợp đồng – "Nhà nước trả tiền mua dịch vụ đầu ra của đơn vị sự nghiệp". Đồng thời, chứng minh toàn diện bản chất tài sản công trong mọi đơn vị sự nghiệp đều là tư liệu sản xuất, bắt buộc phải tính khấu hao vào giá thành dịch vụ.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây như thế nào? Khác với Nguyễn Đăng Khoa (1999) hay Trần Thu Hà (1997) chỉ phân tích mô tả cục bộ hoặc đồng nhất đơn vị sự nghiệp với cơ quan hành chính, luận án tiếp cận hệ thống toàn diện (holistic systems approach), mô hình hóa cấu trúc quan hệ tài chính 4 chiều (Nhà nước - Đơn vị sự nghiệp - Khách hàng/Thị trường - Người lao động) và xây dựng khung đối chiếu đa cấp giữa đầu vào - quy trình - đầu ra kết hợp so sánh quốc tế chuẩn hóa.

3. Phát hiện thực tiễn nào mang tính bất ngờ và có ý nghĩa phản biện thể chế mạnh nhất? Phát hiện về "sự thâm hụt tài chính ảo nhưng tắc nghẽn thực chất" tại các bệnh viện và trường đại học công lập: do chính sách duy trì mức thu viện phí, học phí theo danh mục phí/lệ phí bao cấp (không tính khấu hao và chi phí quản lý), các đơn vị bề ngoài có vẻ cân đối được chi thường xuyên nhưng trên thực tế đang làm hao mòn nghiêm trọng nguồn vốn tài sản của Nhà nước, dẫn đến mất khả năng tái đầu tư trang thiết bị công nghệ nếu không có ngân sách rót thêm hàng năm.

4. Luận án có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng thực thi cụ thể không? Có. Luận án đã phác thảo lộ trình 4 bước thực thi đồng bộ: (1) Phân loại rà soát mạng lưới đơn vị sự nghiệp theo 3 nhóm tự chủ; (2) Chuyển đổi thể chế thu từ Phí/Lệ phí sang Giá dịch vụ sự nghiệp có lộ trình tính đủ chi phí; (3) Thí điểm cơ chế giao ngân sách trọn gói gắn với hợp đồng đặt hàng dịch vụ đầu ra; (4) Thiết lập hệ thống kiểm toán độc lập và tiêu chí KPI đánh giá chất lượng dịch vụ ngoài ngành.

5. Luận án định hình chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (2011–2020) như thế nào? Chương trình nghị sự tập trung vào: Hoàn thiện mô hình tự chủ tài chính toàn diện (tự chủ chi thường xuyên và chi đầu tư); xây dựng thị trường dịch vụ công cạnh tranh lành mạnh; phát triển bảo hiểm y tế toàn dân như một định chế tài chính trung gian cốt lõi; và chuyển đổi hoàn toàn cơ chế phân bổ ngân sách sang khuôn khổ chi tiêu trung hạn (MTEF) gắn với kết quả đầu ra.

Kết luận

Luận án “Đổi mới chính sách tài chính đối với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam” của tác giả Phạm Chí Thanh xác lập 6 đóng góp học thuật và thực tiễn đột phá:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về bản chất kinh tế, vai trò và các mối quan hệ tài chính của khu vực sự nghiệp công trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN.
2. Đập tan tư duy quản lý chi tiêu bao cấp đầu vào, đề xuất chuyển đổi căn bản sang mô hình quản lý chi NSNN theo kết quả đầu ra (Performance-Based Budgeting).
3. Đề xuất luận cứ khoa học xóa bỏ cơ chế phí, lệ phí để chuyển sang cơ chế quản lý giá dịch vụ sự nghiệp công, bắt buộc hạch toán đầy đủ mọi chi phí hoạt động và khấu hao tài sản cố định.
4. Đổi mới đồng bộ chính sách thuế: đưa đơn vị sự nghiệp vào diện chịu thuế bình đẳng với mức thuế suất ưu đãi (0%, 5%) theo lĩnh vực và địa bàn ưu tiên.
5. Thiết lập mô hình phân cấp quản lý và khung tiêu chí kiểm tra, giám sát, đánh giá kết quả hoạt động của đơn vị sự nghiệp theo hai cấp độ độc lập.
6. Xây dựng gói giải pháp tài chính đặc thù, khả thi cho 5 lĩnh vực sự nghiệp trọng yếu (Giáo dục, Y tế, Khoa học công nghệ, Văn hóa thông tin, Sự nghiệp kinh tế) gắn liền với chính sách an sinh xã hội hỗ trợ trực tiếp người nghèo.

Công trình tạo ra bước chuyển dịch nhận thức luận (paradigm shift) từ "cấp phát - bao cấp" sang "hạch toán kinh tế - tự chủ, tự chịu trách nhiệm", mở ra các dòng nghiên cứu đương đại về quản trị công hiện đại và đóng góp một di sản học thuật nền tảng cho tiến trình cải cách tài chính công tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. 64 Chương 2 THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH ðỐI VỚI KHU VỰC SỰ NGHIỆP 66 CÔNG Ở VIỆT NAM 2. Khái quát về chính sách tài chính ñối với khu vực sự nghiệp công 66 trong thời kỳ chuyển ñổi sang nền kinh tế thị trường ở Việt Nam. Giai ñoạn thứ nhất (từ năm 1994 - 2001).

Giai ñoạn thứ hai (từ năm 2002-2005). Giai ñoạn thứ ba (từ năm 2006-nay). Thực trạng chính sách tài chính ñối với khu vực sự nghiệp công. Chính sách phân cấp quản lý tài chính ngân sách.

Về phân cấp ngân sách. Về phân cấp quản lý dự toán 74 2. Chính sách quản lý chi NSNN cho các ñơn vị sự nghiệp công. Kinh phí thường xuyên ñược giao thực hiện tự chủ.

Kinh phí không thường xuyên của ñơn vị sự nghiệp. Chi các Chương trình mục tiêu quốc gia. Chính sách quản lý vốn, tài sản tại các ñơn vị sự nghiệp công. Chính sách phí, lệ phí.

Chính sách tín dụng Nhà nước. Về chế ñộ kế toán. Chính sách thuế. Về Thuế GTGT.

Về Thuế TNDN. Về Thuế Sử dụng ñất. ðánh giá chung về chính sách tài chính ñối với khu vực sự nghiệp 100 công ở Việt Nam. Những kết quả ñã ñạt ñược.

Về quy mô và cơ cấu chi NSNN cho các hoạt ñộng sự nghiệp. Cơ chế, chính sách tài chính ñã tạo thêm các nguồn kinh phí ñể phát 104 triển hoạt ñộng của các ñơn vị sự nghiệp công. ðã thực hiện chuyển ñổi ñược một số loại hình hoạt ñộng sự nghiệp 106 sang hoạt ñộng theo mô hình doanh nghiệp Nhà nước. Tạo cơ chế, chính sách thu hút các nguồn lực xã hội ñể phát triển các 107 ñơn vị sự nghiệp ngoài công lập.

Những vấn ñề còn bất cập, vướng mắc trong chính sách tài chính 109 ñối với khu vực sự nghiệp công. Chưa thực hiện hạch toán ñủ chi phí theo cơ chế thị trường. Chưa hình thành cơ chế cạnh tranh. Vẫn ñang thực hiện quản lý biên chế cán bộ và chính sách tiền lương 112 như các cơ quan hành chính.

Về cơ chế, cách thức ñiều tiết của Nhà nước ñối với khu vực sự 114 nghiệp công. Cơ chế, chính sách tài chính chưa ñảm bảo sự ñối xử bình ñẳng giữa 117 các ñơn vị sự nghiệp công với các ñơn vị ngoài công lập. Cơ chế, chính sách tài chính ñối với các ñơn vị sự nghiệp công chưa 118 phù hợp với xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực. Nguyên nhân của những bất cập, vướng mắc trong chính sách tài 119 chính ñối với các ñơn vị sự nghiệp công.

Kết luận Chương 2 122 Chương 3 GIẢI PHÁP ðỔI MỚI CHÍNH SÁCH TÀI CHÍNH ðỐI VỚI KHU VỰC SỰ 124 NGHIỆP CÔNG Ở VIỆT NAM 3. Những căn cứ cho việc ñề xuất ñổi mới chính sách tài chính ñối 124 với khu vực sự nghiệp công ở Việt Nam.1 Sự cần thiết phải ñổi mới chính sách tài chính ñối với khu vực sự 124 nghiệp công ở Việt Nam. Quá trình chuyển ñổi sang nền kinh tế thị trường ñòi hỏi phải ñổi 124 vi mới chính sách tài chính ñối với khu vực sự nghiệp công. Hội nhập kinh tế quốc tế ñòi hỏi phải ñổi mới chính sách tài chính 125 ñối với khu vực sự nghiệp công.

Nhu cầu của xã hội ñối với các dịch vụ công có xu hướng ngày 126 càng gia tăng. Dự báo về xu hướng phát triển của khu vực SN công ở Việt Nam. Quan ñiểm ñịnh hướng ñổi mới chính sách tài chính ñối với khu 130 vực sự nghiệp công ở Việt Nam. Tiếp tục tăng chi NSNN cho các hoạt ñộng sự nghiệp.

ða dạng hóa nguồn lực tài chính cho ñầu tư phát triển hoạt ñộng 131 sự nghiệp. Vận dụng các quan hệ thị trường trong ñổi mới chính sách tài 132 chính ñối với khu vực sự nghiệp công. ðổi mới chính sách tài chính theo hướng tăng quyền tự chủ, tự 135 chịu trách nhiệm của các ñơn vị sự nghiệp công. Các giải pháp cơ bản thực hiện ñổi mới chính sách tài chính ñối 136 với khu vực sự nghiệp công.

Tiếp tục hoàn thiện phân cấp quản lý tài chính ñối với các ñơn vị 136 sự nghiệp công. Thông qua các quan hệ tài chính ñổi mới cơ chế giám sát, kiểm 138 tra, ñánh giá kết quả hoạt ñộng của các ñơn vị sự nghiệp công. Chuyển chính sách quản lý phí và lệ phí sang quản lý giá dịch vụ. Chuyển các ñơn vị SN sang thực hiện hạch toán ñầy ñủ chi phí.

Chính sách ñầu tư của NSNN cho khu vực sự nghiệp công. Chính sách về lao ñộng, tiền lương và phân phối thu nhập trong 145 khu vực sự nghiệp công. Chính sách về quản lý vốn, tài sản tại các ñơn vị sự nghiệp công 147 3. Chính sách thuế ñối với các ñơn vị sự nghiệp công.

Các giải pháp thực hiện ñối với một số lĩnh vực cụ thể. Trong lĩnh vực giáo dục - ñào tạo. Trong lĩnh vực y tế. Trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học.

Trong lĩnh vực văn hoá, thông tin, thể thao. Trong lĩnh vực sự nghiệp kinh tế. 173 Kết luận Chương 3. 176 KẾT LUẬN 178 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ðà 180 CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ðẾN LUẬN ÁN Phụ lục số 01.

181 Phụ lục số 02. 182 Phụ lục số 03. 184 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 185 viii DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU, MÔ HÌNH Số hiệu bảng Tên bảng, biểu, mô hình Trang Bảng 1.1 So sánh, ñánh giá về quản lý chi ngân sách 54 Bảng 2.1 Tình hình thu học phí, lệ phí lĩnh vực giáo dục, ñào tạo 87 Bảng 2.2 Tình hình thu viện phí, lệ phí lĩnh vực y tế 88 Bảng 2.3 Tình hình thu phí và lệ phí Bộ Khoa học công nghệ 89 Biểu ñồ 2.1 Quy mô chi NSNN cho các hoạt ñộng sự nghiệp.2 Tỷ trọng chi NSNN cho các hoạt ñộng sự nghiệp.3 Cơ cấu chi NSNN cho các hoạt ñộng SN 103 Biểu ñồ 2.4 Xu hướng thay ñổi cơ cấu chi NSNN cho một số hoạt ñộng SN 103 Mô hình 2.1 PHÂN CẤP NGÂN SÁCH CÁC ðƠN VỊ SỰ NGHIỆP 74 Mô hình 2.2 PHÂN CẤP QUẢN LÝ ðƠN VỊ SỰ NGHIỆP CẤP NS TW 76 Mô hình 2.3 PHÂN CẤP QUẢN LÝ ðƠN VỊ SỰ NGHIỆP CẤP TỈNH 77 ix DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT BHXH: Bảo hiểm xã hội BHYT: Bảo hiểm y tế CBCNVC: Cán bộ, công nhân viên chức CNTB: Chủ nghĩa tư bản CQHC: Cơ quan hành chính CS-XH: Chính sách xã hội CTMTQG: Chương trình mục tiêu Quốc gia GD-ðT: Giáo dục - ñào tạo GDP: Tổng sản phẩm trong nước GTGT: Giá trị gia tăng HCSN: Hành chính sự nghiệp HHCC: Hàng hoá công cộng HHCN: Hàng hoá cá nhân KBNN: Kho bạc Nhà nước KH&CN: Khoa học và công nghệ KT-XH: Kinh tế xã hội NS: Ngân sách NSNN: Ngân sách Nhà nước NXB: Nhà xuất bản SN: Sự nghiệp TBCN: Tư bản chủ nghĩa TNDN: Thu nhập doanh nghiệp TW: Trung ương XHCN: Xã hội chủ nghĩa WB: Ngân hàng thế giới 1 MỞ ðẦU 1. Tính cấp thiết của ñề tài luận án: Trong quá trình chuyển ñổi nền kinh tế từ cơ chế kế hoạch hoá tập trung bao cấp sang cơ chế thị trường, ñặc biệt trong ñiều kiện hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực của Việt Nam ngày càng sâu rộng, ñã và ñang ñặt ra yêu cầu mới ñối với chính sách tài chính nói chung và ñối với các ñơn vị sự nghiệp (SN) công nói riêng.

Trong nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung bao cấp, ngân sách Nhà nước (NSNN) chi cho các hoạt ñộng giáo dục, ñào tạo y tế, văn hoá, thông tin, thể dục, thể thao, khoa học. - hoạt ñộng của các ñơn vị không thuộc khu vực sản xuất vật chất - ñược coi là thực hiện phân phối lại thu nhập quốc dân. ðồng hành cùng quá trình ñổi mới của nền kinh tế, vai trò, vị trí, chức năng của các ñơn vị SN công cũng có sự thay ñổi, từ chỗ là một bộ phận cấu thành của hệ thống quản lý Nhà nước chuyển dần thành các ñơn vị có nhiệm vụ cung cấp dịch vụ công ñáp ứng những nhu cầu của xã hội (XH). Thay ñổi từ chỗ Nhà nước là chủ thể duy nhất cung cấp dịch vụ công, sang Nhà nước là một trong những ñối tượng ñược các ñơn vị SN ñáp ứng dịch vụ.

Trong bối cảnh ñó, chính sách tài chính ñối với các ñơn vị SN công cũng ñã có nhiều ñổi thay. Quốc hội ñã ban hành Luật Ngân sách Nhà nước, Pháp lệnh Phí, lệ phí.; Chính phủ ñã ban hành nhiều nghị ñịnh, Bộ Tài chính ñã có nhiều thông tư hướng dẫn và bước ñầu ñã tạo ñược một số kết quả trong quản lý tài chính ñối với các ñơn vị SN công. Trong ñó ñiểm nhấn quan trọng nhất là thực hiện chế ñộ tự chủ tài chính ñối với các ñơn vị SN công theo quy ñịnh tại Nghị ñịnh số 10/2002/Nð-CP ngày 16/01/2002 và tiếp sau là Nghị ñịnh số 43/2006/Nð-CP ngày 24/5/2006 của Chính phủ. Tuy vậy những thay ñổi trong chính sách tài chính ñối với các ñơn vị SN vẫn chỉ mới là những sửa ñổi, ñiều chỉnh do những ñòi hỏi từ thực tế quản lý; còn mang ñậm nét bao cấp, bộc lộ nhiều vấn ñề không phù hợp với cơ chế thị trường.

Những hạn chế của chính sách chi SN theo kiểu ngân sách 2 (NS) tăng dần hàng năm, thiếu tầm nhìn trung và dài hạn, tách rời giữa chi ñầu tư và chi thường xuyên; chưa có sự ñánh giá giữa việc sử dụng NS với kết quả hoạt ñộng SN… dẫn tới hiệu quả sử dụng NSNN không cao. Bởi vậy, ñổi mới chính sách tài chính ñối với các ñơn vị SN ñang cần một giải pháp tổng thể, ñồng bộ, nhằm tạo ra ñược những thay ñổi cơ bản cả về cơ chế và cả về hệ thống chính sách tài chính. Từ thực tiễn hoạt ñộng quản lý tài chính, tác giả ñã chọn ðề tài “ðổi mới chính sách tài chính ñối với khu vực sự nghiệp công ở Việt nam” làm luận án tiến sỹ nhằm góp thêm ý kiến vào quá trình ñổi mới, phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế ở nước ta. Tổng quan về tình hình các nghiên cứu liên quan ñến ñề tài luận án: ðổi mới quản lý tài chính, NSNN nói chung và ñối với các lĩnh vực hoạt ñộng SN nói riêng là một chủ ñề ñược sự quan tâm của rất nhiều nhà khoa học, ñã có nhiều ñề án, ñề tài khoa học, nhiều luận án nghiên cứu vấn ñề này, tiêu biểu là các luận án, ñề tài nghiên cứu khoa học sau ñây: 1/.

Luận án Tiến sỹ, nghiên cứu về: Một số vấn ñề về ñổi mới hoạt ñộng của ngân sách Nhà nước trong ñiều kiện chuyển sang nền kinh tế thị trường (Nguyễn Thị Hoài Thu - Năm 1991).