Mô Hình Quản Lý Nghiên Cứu Khoa Học Trong Đại Học Đa Ngành, Đa Lĩnh Vực

Luận văn thạc sĩ phân tích mô hình quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học tại đại học đa ngành, đa lĩnh vực trong quản lý giáo dục.

• Tác giả: Lê Yên Dung
• Trường học: Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản Lý Giáo Dục
• Đề tài: Mô Hình Quản Lý Nghiên Cứu Khoa Học Tại Đại Học Đa Ngành
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Ở TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ
• 1.1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.1.1. Những nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.1.2. Những nghiên cứu ở trong nước
• 1.2. Các khái niệm cơ bản
• 1.2.1. Khoa học và Nghiên cứu khoa học
• 1.2.2. Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học
• 1.2.3. Quản lý chất lượng tổng thể
• 1.2.3.1. Chu trình quản lý chất lượng
• 1.2.3.2. Triết lý của quản lý chất lượng tổng thể
• 1.3. Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học trong đại học đa ngành, đa lĩnh vực
• 1.3.1. Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở các trường đại học
• 1.3.2. Đại học đa ngành đa lĩnh vực
• 1.3.3. Đặc điểm quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học trong đại học đa ngành, đa lĩnh vực
• 1.3.4. Vận dụng quan điểm quản lý chất lượng tổng thể trong quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học
• 1.3.5. Một số kinh nghiệm quốc tế về quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở trường đại học
• 1.4. Xét duyệt và đánh giá các đề tài nghiên cứu khoa học
• 1.5. Nguồn tài chính cho hoạt động của các trường đại học
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Ở ĐẠI HỌC ĐA NGÀNH ĐA LĨNH VỰC
• 2.1. Khái quát hệ thống giáo dục đại học Việt Nam
• 2.2. Khái quát về hệ thống cơ quan nghiên cứu và phát triển ở Việt Nam
• 2.3. Hoạt động nghiên cứu khoa học của hệ thống giáo dục đại học Việt Nam
• 2.4. Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở trường đại học
• 2.5. Quản lý Nhà nước về hoạt động khoa học - công nghệ
• 2.6. Quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở các trường đại học
• 2.7. Thực trạng quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học trong đại học đa ngành, đa lĩnh vực qua kết quả điều tra
• 2.7.1. Cơ cấu tổ chức
• 2.7.2. Mô hình quản lý và cơ chế chính sách
• 2.7.3. Qui trình quản lý hoạt động NCKH
• 2.7.4. Qui trình quản lý đề tài
• 2.7.5. Đội ngũ cán bộ quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học
• 3. CHƯƠNG 3: MÔ HÌNH VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP TRIỂN KHAI MÔ HÌNH QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG NCKH Ở ĐẠI HỌC ĐA NGÀNH, ĐA LĨNH VỰC
• 3.1. Định hướng đổi mới quản lý hoạt động khoa học – công nghệ
• 3.2. Định hướng đổi mới giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2006 - 2020 và định hướng phát triển Đại học Quốc gia
• 3.3. Một số nguyên tắc đề xuất mô hình
• 3.3.1. Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống
• 3.3.2. Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học
• 3.3.3. Nguyên tắc đảm bảo tính kế thừa và phát triển
• 3.3.4. Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi và hợp lý
• 3.4. Mô hình quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở đại học đa ngành, đa lĩnh vực và một số giải pháp triển khai mô hình
• 3.4.1. Mô hình cấu trúc - chức năng quản lý hoạt động NCKH theo quan điểm quản lý chất lượng tổng thể
• 3.4.2. Một số giải pháp triển khai mô hình quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở đại học đa ngành, đa lĩnh vực
• 3.4.3. Khảo sát ý kiến về mức độ cấp thiết và tính khả thi của các giải pháp đã đề xuất
• 3.4.4. Khảo nghiệm một số giải pháp đã đề xuất
• 3.4.4.1. Khảo nghiệm giải pháp đánh giá nghiệm thu đề tài định lượng
• 3.4.4.2. Khảo nghiệm xây dựng nhóm nghiên cứu trong Đại học Quốc gia Hà Nội
• 3.4.4.3. Khảo nghiệm kết quả khóa tập huấn bồi dưỡng kỹ năng phân tích và hoạch định chính sách cho các cán bộ quản lý và cán bộ giảng dạy của Đại học Quốc gia Hà Nội
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Mô Hình Quản Lý Nghiên Cứu Khoa Học

Khoa học và công nghệ (KHCN) là nền tảng then chốt cho sự phát triển bền vững của đất nước. Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng vai trò của KHCN, đặc biệt trong giai đoạn đổi mới. Nhiều văn bản quan trọng đã được ban hành để định hướng chiến lược và đổi mới cơ chế, chính sách phát triển KHCN. Nhờ sự quan tâm này, hoạt động KHCN đã có những chuyển biến tích cực, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an ninh quốc phòng. Hệ thống giáo dục đại học (ĐH) Việt Nam cũng đã có sự phát triển mạnh mẽ, đóng góp vào đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao. Hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH) tại các trường ĐH được đẩy mạnh, thu hút sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh tham gia, nâng cao chất lượng đào tạo. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều yếu kém và bất cập cần được khắc phục.

1.1. Vai trò của Quản Lý Nghiên Cứu Khoa Học Đại Học

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, các trường ĐH trên thế giới đang cạnh tranh để nâng cao uy tín và thu hút nguồn lực. Các trường ĐH có ba vai trò chính: đào tạo chất lượng cao, nghiên cứu và phát triển tri thức, và đóng góp cho xã hội. Tuy nhiên, uy tín của trường ĐH thường được đánh giá dựa trên khía cạnh nghiên cứu. Nghiên cứu của Levin, Jeong và Ou (2006) cho thấy sự chú trọng vào nghiên cứu trong đánh giá uy tín trường ĐH. Hobbs (1997) cũng nhấn mạnh rằng các trường ĐH đẳng cấp quốc tế thường là các trường mạnh về nghiên cứu.

1.2. Tổng quan về Nghiên Cứu Khoa Học Đại Học Đa Ngành

Đổi mới giáo dục ĐH là một trong những nội dung quan trọng của Đề án Đổi mới Giáo dục ĐH Việt Nam giai đoạn 2006 - 2020. Việc tăng quyền tự chủ, nâng cao trách nhiệm xã hội và thúc đẩy năng lực cạnh tranh của các trường ĐH là mục tiêu quan trọng. Chủ trương xây dựng một số ĐHĐNĐLV từ năm 1993 đã tạo ra một mô hình mới cho giáo dục ĐH Việt Nam. Sau hơn 10 năm hoạt động, các ĐHĐNĐLV đã đạt được những thành tựu nhất định, đặc biệt là trong khoa học cơ bản và các ngành KHCN mũi nhọn. Tuy nhiên, việc quản lý một mô hình mới như ĐHĐNĐLV đặt ra nhiều thách thức.

II. Thách Thức Trong Quản Lý Nghiên Cứu Khoa Học Hiện Nay

Hoạt động NCKH của các trường ĐH chưa thực sự mang lại hiệu quả như mong đợi, chưa đáp ứng yêu cầu phát triển KHCN và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Cơ chế quản lý hoạt động NCKH còn nhiều hạn chế, chưa tạo được chuyển biến căn bản trong quản lý KHCN theo hướng phù hợp với cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Thiếu sự liên kết giữa hệ thống trường ĐH và viện nghiên cứu gây lãng phí chất xám. Các nhà khoa học có trình độ cao của các viện nghiên cứu không tham gia đào tạo chính thống, trong khi giảng viên của trường ĐH phải đảm nhận số lượng lớn học viên.

2.1. Thực trạng Cơ Chế Quản Lý Nghiên Cứu Khoa Học

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục ở các trường ĐH nói chung và ĐHĐNĐLV nói riêng, nhưng chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu mô hình quản lý hoạt động NCKH ở các ĐHĐNĐLV. Xuất phát từ thực tế này, việc nghiên cứu và đề xuất mô hình quản lý hoạt động NCKH phù hợp là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý và chất lượng NCKH.

2.2. Hạn chế về Quản Lý Tài Chính Nghiên Cứu Khoa Học

Nguồn lực tài chính cho hoạt động NCKH còn hạn chế và chưa được phân bổ hiệu quả. Cơ chế tài chính chưa khuyến khích các trường ĐH chủ động tìm kiếm các nguồn tài trợ từ bên ngoài. Việc quản lý và sử dụng nguồn tài chính cho NCKH còn thiếu minh bạch và hiệu quả.

2.3. Thiếu Hợp Tác Nghiên Cứu Khoa Học Hiệu Quả

Sự hợp tác giữa các trường ĐH, viện nghiên cứu và doanh nghiệp còn yếu. Thiếu các cơ chế khuyến khích sự hợp tác và chia sẻ nguồn lực giữa các bên. Việc thương mại hóa các kết quả NCKH còn gặp nhiều khó khăn.

III. Mô Hình Quản Lý R D Đại Học Giải Pháp Nào Tối Ưu

Để giải quyết các thách thức trên, cần có một mô hình quản lý hoạt động NCKH phù hợp với đặc điểm của các ĐHĐNĐLV. Mô hình này cần đảm bảo tính hệ thống, khoa học, kế thừa và phát triển, khả thi và hợp lý. Việc vận dụng quan điểm quản lý chất lượng tổng thể (TQM) trong quản lý hoạt động NCKH là một hướng đi tiềm năng. TQM tập trung vào việc cải tiến liên tục, đáp ứng nhu cầu của khách hàng và tạo ra giá trị gia tăng.

3.1. Nguyên tắc Xây dựng Mô Hình Quản Trị Đại Học

Mô hình quản lý hoạt động NCKH cần đảm bảo tính hệ thống, tức là phải xem xét hoạt động NCKH trong tổng thể quản lý trường ĐH và trong mối quan hệ với hệ thống giáo dục quốc dân và hệ thống kinh tế - xã hội. Mô hình cũng cần đảm bảo tính khoa học, tức là phải dựa trên các nguyên tắc và phương pháp quản lý hiện đại.

3.2. Vận dụng Quản Lý Chất Lượng Nghiên Cứu

Việc vận dụng quan điểm TQM trong quản lý hoạt động NCKH giúp đảm bảo chất lượng và hiệu quả của các hoạt động NCKH. TQM tập trung vào việc cải tiến liên tục, đáp ứng nhu cầu của khách hàng (nhà nước, doanh nghiệp, xã hội) và tạo ra giá trị gia tăng.

IV. Đánh Giá Hiệu Quả Nghiên Cứu Khoa Học Phương Pháp

Đánh giá hiệu quả hoạt động NCKH là một khâu quan trọng trong quá trình quản lý. Việc đánh giá cần dựa trên các tiêu chí khách quan, minh bạch và phù hợp với đặc điểm của từng lĩnh vực nghiên cứu. Cần có các công cụ và phương pháp đánh giá hiệu quả, đảm bảo tính tin cậy và chính xác. Kết quả đánh giá cần được sử dụng để cải tiến hoạt động NCKH và nâng cao chất lượng đào tạo.

4.1. Xây dựng Tiêu Chuẩn Đánh Giá Nghiên Cứu Khoa Học

Các tiêu chuẩn đánh giá cần bao gồm các khía cạnh như chất lượng công bố khoa học, khả năng ứng dụng của kết quả nghiên cứu, đóng góp cho sự phát triển kinh tế - xã hội, và ảnh hưởng đến cộng đồng khoa học.

4.2. Quy Trình Quản Lý Nghiên Cứu Khoa Học

Quy trình đánh giá cần được thực hiện một cách khách quan, minh bạch và công bằng. Cần có sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài trường ĐH. Kết quả đánh giá cần được công khai và sử dụng để cải tiến hoạt động NCKH.

V. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu Khoa Học Thực Tiễn

Việc ứng dụng kết quả NCKH vào thực tiễn là mục tiêu cuối cùng của hoạt động NCKH. Cần có các cơ chế khuyến khích việc thương mại hóa các kết quả NCKH và chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp. Cần xây dựng mối liên kết chặt chẽ giữa trường ĐH, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để thúc đẩy quá trình ứng dụng kết quả NCKH.

5.1. Quản Lý Sở Hữu Trí Tuệ Nghiên Cứu

Việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với các kết quả NCKH là cần thiết để khuyến khích các nhà khoa học và trường ĐH đầu tư vào hoạt động NCKH. Cần có các quy định và chính sách rõ ràng về quản lý sở hữu trí tuệ trong NCKH.

5.2. Đổi Mới Sáng Tạo Nghiên Cứu Khoa Học

Cần tạo môi trường khuyến khích sự đổi mới sáng tạo trong NCKH. Cần hỗ trợ các nhà khoa học và sinh viên trong việc phát triển các ý tưởng mới và ứng dụng chúng vào thực tiễn.

VI. Tương Lai Mô Hình Quản Lý NCKH Đại Học Đa Ngành

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển nhanh chóng của KHCN, việc đổi mới mô hình quản lý hoạt động NCKH ở các ĐHĐNĐLV là một yêu cầu cấp thiết. Mô hình quản lý cần linh hoạt, thích ứng với sự thay đổi của môi trường và đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của xã hội. Cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện mô hình quản lý hoạt động NCKH để nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động NCKH.

6.1. Phát Triển Tiềm Lực Khoa Học Công Nghệ

Cần đầu tư vào việc phát triển đội ngũ cán bộ KHCN chất lượng cao. Cần tạo điều kiện cho các nhà khoa học được tham gia vào các hoạt động NCKH quốc tế và nâng cao trình độ chuyên môn.

6.2. Chính Sách Nghiên Cứu Khoa Học Đại Học

Cần xây dựng các chính sách khuyến khích hoạt động NCKH và tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà khoa học. Cần tăng cường sự hợp tác giữa trường ĐH, viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh phát triển của nền kinh tế tri thức và xu thế toàn cầu hóa giáo dục đại học đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tái cấu trúc các cơ sở giáo dục đại học theo hướng hiện đại, chuẩn hóa và hội nhập quốc tế. Tại Việt Nam, sự hình thành và vận hành của mô hình đại học đa ngành, đa lĩnh vực (ĐHĐNĐLV) từ năm 1993 – điển hình là Đại học Quốc gia Hà Nội (ĐHQGHN), Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (ĐHQG TP.HCM), Đại học Đà Nẵng và Đại học Thái Nguyên – là bước đột phá mang tính chiến lược. Tuy nhiên, hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH) tại các thiết chế này vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng: sự phân mảnh thể chế do tàn dư của cơ cấu tổ chức tách biệt giữa trường đại học và viện nghiên cứu, hiệu quả nghiên cứu chưa tương xứng với tiềm năng, trình độ nghiên cứu còn thấp và thiếu vắng cơ chế quản lý vận hành đồng bộ theo định hướng chất lượng.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định là: Mặc dù đã có các công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục đại học và năng lực nghiên cứu của giảng viên (Đào Trọng Thi, 2006; Vũ Cao Đàm và Trịnh Ngọc Thạch, 2006; Phạm Văn Thuần, 2009), song cho đến thời điểm năm 2010 hoàn toàn vắng bóng một công trình khoa học hệ thống hóa và đề xuất mô hình quản trị hoạt động NCKH tổng thể mang tính cấu trúc - chức năng, ứng dụng triết lý Quản lý Chất lượng Tổng thể (Total Quality Management - TQM) được may đo riêng cho loại hình ĐHĐNĐLV tại Việt Nam.

Luận án tập trung giải quyết 5 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 1 giả thuyết khoa học:

• RQ1: Thực trạng hoạt động NCKH và công tác quản lý hoạt động NCKH ở hệ thống giáo dục đại học Việt Nam, đặc biệt là các ĐHĐNĐLV đang diễn ra như thế nào?
• RQ2: Những nguyên nhân gốc rễ và rào cản thể chế nào đang kìm hãm hiệu quả của hoạt động NCKH trong trường đại học?
• RQ3: Những thời cơ, thách thức và điều kiện tiên quyết nào chi phối việc thúc đẩy hoạt động NCKH nhằm nâng cao đồng thời chất lượng đào tạo và nghiên cứu?
• RQ4: Việc vận dụng quan điểm quản lý chất lượng tổng thể (TQM) và chu trình Deming để thiết kế mô hình quản lý hoạt động NCKH tại ĐHĐNĐLV có bảo đảm tính khoa học, tính tương thích và tính khả thi hay không?
• RQ5: Cần triển khai hệ thống giải pháp quản lý đồng bộ nào nhằm vận hành hiệu quả mô hình đã đề xuất trong bối cảnh thực tiễn Việt Nam?
• Giả thuyết khoa học: Nếu xây dựng và triển khai đồng bộ mô hình quản lý hoạt động NCKH trong các ĐHĐNĐLV theo tiếp cận cấu trúc - chức năng trên nền tảng quan điểm quản lý chất lượng tổng thể (TQM), thì sẽ tạo ra chuyển biến căn bản về cơ chế quản trị, bảo đảm và từng bước nâng cao vượt bậc chất lượng NCKH cũng như chất lượng đào tạo nguồn nhân lực trình độ cao.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp đa chiều giữa Thuyết Hệ thống và Điều khiển học (Cybernetics and Systems Theory - Vũ Cao Đàm, 1999), Lý thuyết Quản lý Chất lượng Tổng thể (TQM - Feigenbaum, 1991; Hradesky, 1995), Chu trình quản lý chất lượng Deming (PDCA) và Khung 4 mô hình văn hóa quản lý tổ chức (Nguyễn Đức Chính, 2008).

Về phạm vi và ý nghĩa, luận án khảo sát toàn diện thực trạng tại 4 đại học hạt nhân (ĐHQGHN, ĐHQG TP.HCM, ĐH Đà Nẵng, ĐH Thái Nguyên) trong khung thời gian 10 năm (1999–2009) với dữ liệu nhân sự, tài chính thực tế cập nhật đến ngày 31/12/2008; đồng thời tiến hành khảo nghiệm 3 giải pháp can thiệp thực chứng tại ĐHQGHN. Đóng góp đột phá của luận án là chuyển đổi phương thức quản lý hành chính sự vụ truyền thống sang quản trị chất lượng toàn diện theo chuỗi giá trị "Đầu vào - Quá trình - Đầu ra", lượng hóa các tiêu chí thẩm định - nghiệm thu và kiến tạo mô hình nhóm nghiên cứu trọng điểm (Center of Excellence - COE).

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế cho thấy NCKH được định vị là trụ cột sống còn xác lập đẳng cấp học thuật của trường đại học. Levin, Jeong và Ou (2006) thông qua phân tích thống kê chỉ ra rằng uy tín và năng lực cạnh tranh của các trường đại học toàn cầu phụ thuộc phần lớn vào năng suất nghiên cứu. Nhận định này tương thích với khẳng định đanh thép của Hobbs (1997): "...cực hiếm có những trường ĐH đẳng cấp quốc tế mà không đồng thời là một trường ĐH mạnh về nghiên cứu". Stephan (2008) khi phân tích không gian đại học châu Âu và Hoa Kỳ đã nhấn mạnh rằng NCKH giữ vị trí trung tâm trong chiến lược kinh tế tri thức: "...NCKH đóng vai trò then chốt trong giáo dục cả ở châu Âu và Hoa Kỳ... các kết quả NCKH của các trường ĐH có thể làm tăng sự đầu tư của chính phủ và cộng đồng với tham vọng các trường ĐH sẽ tạo ra nhiều Thung lũng Silicon hơn nữa...".

Về tổ chức nghiên cứu, các công trình trong "Foundations of American higher education" chỉ ra cấu trúc ưu việt của Đơn vị nghiên cứu được tổ chức (Organized Research Unit - ORU) tại Hoa Kỳ – nơi nghiên cứu liên ngành hoạt động độc lập với bộ máy đào tạo chính quy nhưng tích hợp sâu sắc sinh viên sau đại học, giải quyết hiệu quả mục tiêu kép giữa nghiên cứu hàn lâm và thương mại hóa công nghệ. Về cơ chế đánh giá, Sanyal (2003) nhấn mạnh việc kiểm định nội bộ và đánh giá định kỳ là bắt buộc; trong khi Hoa Kỳ áp dụng Đạo luật Đánh giá Kết quả Hoạt động của Chính phủ (GPRA) dựa trên 4 chiều đo: đo lường đầu vào (input measure), đầu ra (output measure), kết quả đạt được (outcome measure) và tác động lan tỏa (impact measure). Tương tự, Hà Lan quản trị chất lượng nghiên cứu thông qua 4 tiêu chuẩn khắt khe: chất lượng khoa học (scientific quality), năng suất học thuật (productivity), tính phù hợp (relevance) và khả năng duy trì phát triển (viability).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu đã tiếp cận bài toán quản lý NCKH từ nhiều góc độ. Lê Thạc Cán (1991) sớm đề xuất mô hình liên kết Viện - Trường - Cơ sở sản xuất trong các chương trình trọng điểm quốc gia. Vũ Đình Tích (1993) vận dụng toán kinh tế đánh giá hiệu quả đầu tư KHCN. Trần Khánh Đức (2002) xây dựng bộ tiêu chí đánh giá đề tài NCKH dựa trên hệ thống chỉ số hoạt động. Hoàng Thị Nhị Hà (2008) ứng dụng TQM vào quản lý đề tài tại trường sư phạm. Đào Trọng Thi (2006) phác thảo cơ chế quản trị ĐHĐNĐLV theo định hướng đại học nghiên cứu. Trương Quang Học (2005, 2008) kiến tạo khung phân tích quan hệ lợi ích giữa cơ quan tài trợ, đại học và nhà khoa học, đồng thời thúc đẩy mô hình nhóm nghiên cứu và quản trị theo chương trình. Nhiều nhà khoa học hàng đầu như Hoàng Tụy (2006) đã cảnh báo: "Giáo dục ĐH cần phải thay đổi tư duy, rà soát lại quan niệm cơ bản về mục tiêu, nội dung, phương pháp và tổ chức, quản lý, kiên quyết hiện đại hóa để hội nhập thế giới", đồng quan điểm với Trần Ngọc Châu (2005): "Nếu kinh tế phát triển mà giáo dục ĐH không phát triển thì chắc chắn sự phát triển kinh tế chỉ là ngắn hạn và chưa phải là phát triển bền vững". Các tác giả Phạm Đức Chính (2008), Nguyễn Văn Tuấn (2008), Phạm Duy Hiển (2006, 2007, 2008) đồng loạt nhấn mạnh sự cần thiết của "chuẩn mực ISO học thuật" thông qua các bài báo chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor) thuộc cơ sở dữ liệu ISI/Scopus.

Luồng quan điểm / Tranh luận	Quan điểm truyền thống / Đối lập	Quan điểm tiếp cận của Luận án (Lê Yên Dung, 2010)
Cơ chế đánh giá đề tài	Đánh giá cảm tính, định tính, dựa trên báo cáo hành chính, nặng về nghiệm thu nội bộ khép kín.	Lượng hóa tuyệt đối bằng bảng điểm trọng số, chuẩn hóa tiêu chí công bố quốc tế, đào tạo sau đại học và chuyển giao công nghệ.
Cơ cấu tổ chức NCKH	Cắt khúc giữa các khoa chuyên ngành đơn lẻ; mô hình bộ môn giảng dạy tách biệt viện nghiên cứu.	Tái cấu trúc theo ma trận Cấu trúc - Chức năng, thiết lập các Nhóm nghiên cứu trọng điểm (COE) liên ngành xuyên khoa/trường.
Triết lý quản lý	Quản lý kiểm soát sự vụ, xử lý sai sót thụ động (Quality Control), mệnh lệnh tập trung cứng nhắc.	Quản lý Chất lượng Tổng thể (TQM), phòng ngừa lỗi từ đầu (làm đúng ngay từ đầu), cải tiến liên tục theo chu trình Deming (PDCA).

Luận án tự định vị chính xác vào điểm giao thoa giữa khoa học quản lý hiện đại và thực tiễn thể chế giáo dục đại học Việt Nam, lấp đầy khoảng trống về mô hình hóa cơ chế điều hành hoạt động NCKH cho khối đại học đa lĩnh vực.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã mở rộng và phát triển các lý thuyết quản trị kinh điển vào không gian giáo dục đại học đa ngành:

1. Phát triển Lý thuyết Quản trị Chất lượng Tổng thể (TQM - Feigenbaum, 1991; Hradesky, 1995): Luận án chứng minh rằng triết lý TQM hoàn toàn có thể thích ứng với quản trị học thuật nếu xem nhà khoa học là trung tâm của sáng tạo và "khách hàng" là cộng đồng khoa học, doanh nghiệp và người học. Luận án bác bỏ quan điểm cho rằng TQM chỉ áp dụng trong sản xuất kinh doanh thương mại, xác lập luận điểm TQM tạo dựng một "văn hóa chất lượng" học thuật tự giác.
2. Cụ thể hóa Thuyết Hệ thống và Điều khiển học (Vũ Cao Đàm, 1999): Luận án giải mã cơ chế "hộp đen" trong quản lý NCKH đại học, phân tích cấu trúc đa tầng bậc gồm 4 yếu tố cốt lõi: Yếu tố cấu thành (đơn vị nghiên cứu, phòng thí nghiệm, giảng viên), Mối liên hệ tương tác (phân cấp, phối hợp liên ngành), Cơ chế điều khiển (chính sách đòn bẩy, chế tài, tài chính) và Môi trường tác động (thị trường KHCN, khung pháp lý nhà nước).
3. Chuyển dịch Mô hình Quản trị Tổ chức (Nguyễn Đức Chính, 2008): Tích hợp linh hoạt 4 mô hình: Mô hình mục tiêu hợp lý (hướng tới chỉ số đầu ra tối đa), Mô hình quy trình nội bộ (chuẩn hóa thủ tục xét duyệt), Mô hình quan hệ con người (xây dựng sự cam kết, đồng thuận của giảng viên) và Mô hình hệ thống mở (thích ứng linh hoạt với thị trường và hợp tác quốc tế).

  +-------------------------------------------------------------------------+
  |              MÔ HÌNH QUẢN LÝ NCKH ĐẠI HỌC ĐA NGÀNH (TQM)                |
  +-------------------------------------------------------------------------+
                                       |
    [ĐẦU VÀO - INPUT]                  v                 [ĐẦU RA - OUTPUT]
  +--------------------+      +------------------+     +-------------------+
  | - Ý tưởng KH       |      | QUÁ TRÌNH KHCN   |     | - Bài báo/Ấn phẩm |
  | - Nhân lực (GS/TS) | ===> | - Chu trình PDCA | ==> | - Bằng sáng chế   |
  | - Tài chính/Quỹ    |      | - Nhóm COE       |     | - ThS/TS tốt nghiệp|
  | - Cơ sở vật chất/PTN|     | - Kiểm soát TQM  |     | - Chuyển giao CN  |
  +--------------------+      +------------------+     +-------------------+
                                       ^
                                       |
                        +------------------------------+
                        |  ĐIỀU KHIỂN & CẢI TIẾN LIÊN TỤC|
                        |   (Phản hồi từ Đánh giá)     |
                        +------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án kết hợp đa lý thuyết theo cấu trúc 3 giai đoạn quản trị quá trình:

• Giai đoạn Đầu vào (Input): Chuẩn hóa thông tin khoa học, năng lực chủ nhiệm đề tài, kinh phí đa nguồn và hạ tầng phòng thí nghiệm.
• Giai đoạn Quá trình (Process): Vận hành chu trình Deming: Lập kế hoạch (Plan) -> Tổ chức thực hiện & tuyển chọn đấu thầu (Do) -> Kiểm tra, giám sát tiến độ (Check) -> Điều chỉnh chính sách và nghiệm thu (Act).
• Giai đoạn Đầu ra (Output): Đo lường đồng thời 4 chiều kích hiệu quả: Hiệu quả khoa học - công nghệ (tri thức mới, bài báo ISI/Scopus), Hiệu quả đào tạo (số lượng ThS, NCS bảo vệ thành công), Hiệu quả kinh tế (doanh thu chuyển giao, tiết kiệm chi phí) và Hiệu quả xã hội (tác động chính sách, đóng góp cộng đồng).

Điều kiện biên (Boundary conditions): Mô hình được thiết kế tối ưu hóa cho các đại học công lập quy mô lớn có cấu trúc đa thành viên, sở hữu quyền tự chủ học thuật tương đối và có định hướng phát triển thành đại học nghiên cứu.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi thế giới quan Hiện thực Phê phán (Critical Realism) và Thực chứng Hiện đại (Modern Positivism). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed-Methods Design) được triển khai:

• Định tính (Qualitative): Phương pháp nghiên cứu hồi cứu văn bản chính sách, phân tích tài liệu lịch sử, phỏng vấn sâu chuyên gia quản lý và chuyên gia đầu ngành.
• Định lượng (Quantitative): Khảo sát bằng bảng hỏi cấu trúc diện rộng trên các nhóm đối tượng quản lý, cán bộ nghiên cứu, giảng viên tại 4 đại học lớn.
• Khảo nghiệm can thiệp (Experimental/Piloting): Thực nghiệm trực tiếp 3 giải pháp quản trị trên thực địa tại ĐHQGHN để kiểm định tính khả thi và đo lường độ nhạy của các can thiệp chính sách.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu được thiết kế nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling): Lấy mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp định mức (stratified purposive sampling) đại diện cho các khối ngành Khoa học Tự nhiên, Công nghệ, Khoa học Xã hội - Nhân văn và Kinh tế.
• Công cụ đo lường: Hệ thống phiếu khảo sát thiết kế theo thang đo Likert 5 mức độ, đánh giá nhận định về tính cấp thiết, tính khả thi, công tác tuyển chọn, nghiệm thu và lập kế hoạch NCKH.
• Độ tin cậy và Độ giá trị (Reliability & Validity): Đánh giá độ tin cậy nhất quán nội tại của bảng hỏi bằng hệ số Cronbach's Alpha trên phần mềm thống kê. Hệ số Cronbach's Alpha của các nhóm biến đều đạt $\alpha \ge 0.78$, chứng minh thang đo có độ tin cậy rất cao. Tính giá trị nội dung và cấu trúc được thẩm định qua 2 vòng hội đồng chuyên gia quản lý giáo dục.

Data và phân tích

• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 13.0 (SPSS for Windows, Version 13.0) để phân tích thống kê mô tả (Mean, Standard Deviation, Tần số, Tỷ lệ phần trăm) và thống kê suy luận (kiểm định T-test, ANOVA) so sánh giữa các nhóm đơn vị và vị trí công tác.
• Kiểm định độ vững (Robustness checks): Thực hiện so sánh đối chứng chéo giữa 2 loại mẫu phiếu đánh giá nghiệm thu đề tài (mẫu truyền thống định tính so với mẫu phiếu cho điểm chỉ tiêu định lượng) trên cùng một tập hợp đề tài thực nghiệm để đo lường độ phân kỳ và độ chuẩn xác của kết quả thẩm định.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Dữ liệu khảo sát thực chứng và điều tra cơ bản mang lại 4 phát hiện cốt lõi:

1. Sự mất cân đối nghiêm trọng trong phân bổ nguồn lực KHCN: Bảng số liệu so sánh kinh phí đầu tư bình quân đầu người cho KHCN giữa 4 cơ quan R&D đầu ngành cho thấy giảng viên đại học nhận mức đầu tư thấp hơn nhiều lần so với các viện nghiên cứu chuyên trách, trong khi khối lượng giảng dạy sau đại học lại đè nặng lên vai đội ngũ này.
2. Cơ cấu tổ chức bộ máy quản trị KHCN mỏng và thiếu chuyên nghiệp hóa: Thống kê cơ cấu nhân sự Ban Quản lý Khoa học và Phòng QLKH tại các đơn vị (tính đến ngày 31/12/2008) chỉ ra rằng phần lớn chuyên viên quản lý KHCN chưa qua đào tạo bài bản về kỹ năng hoạch định chính sách và sở hữu trí tuệ; hơn 60% cán bộ khảo sát khẳng định chưa từng tham gia các khóa đào tạo chuyên sâu về quản lý KHCN hiện đại.
3. Nghịch lý trong công tác tuyển chọn và nghiệm thu đề tài: Kết quả điều tra thực trạng cho thấy khâu lập kế hoạch KHCN mang nặng tính bị động; việc tuyển chọn đề tài theo cơ chế "xin - cho" chiếm ưu thế so với hình thức đấu thầu cạnh tranh minh bạch. Công tác nghiệm thu phần lớn mang tính hình thức, thiếu chế tài hậu kiểm đối với việc công bố ấn phẩm khoa học trên các tạp chí uy tín và thương mại hóa sản phẩm.
4. Hiệu lực vượt trội của công cụ đánh giá định lượng và mô hình Nhóm nghiên cứu (COE): Khảo nghiệm thực tế chứng minh khi áp dụng bảng điểm chỉ tiêu định lượng (Bảng 3.1 & 3.2), điểm số đánh giá phản ánh chính xác 100% khoảng cách chất lượng giữa các đề tài xuất sắc và trung bình, triệt tiêu hoàn toàn hiện tượng "cào bằng" điểm số trong hội đồng. Khảo nghiệm xây dựng Nhóm nghiên cứu tại ĐHQGHN làm tăng năng suất công bố khoa học lên rõ rệt.

  KẾT QUẢ KHẢO NGHIỆM ĐÁNH GIÁ NGHIỆM THU ĐỀ TÀI (THỰC NGHIỆM ĐỐI CHỨNG)
  +----------------------------------------------------------------------+
  | Tiêu chí so sánh        | Phiếu truyền thống    | Phiếu định lượng   |
  +-------------------------+-----------------------+--------------------+
  | Mức độ phân hóa chất lượng | Rất thấp (cào bằng)  | Cực kỳ rõ nét      |
  | Tính minh bạch tiêu chí  | Cảm tính, định tính   | Tường minh, số hóa |
  | Yêu cầu bài báo quốc tế | Không bắt buộc        | Trọng số điểm cao  |
  | Độ đồng thuận Hội đồng  | Phụ thuộc uy tín cá nhân| Chuẩn hóa dữ liệu|
  +----------------------------------------------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt Lý thuyết: Luận án cung cấp luận cứ khoa học vững chắc khẳng định quy luật thống nhất hữu cơ giữa nghiên cứu khoa học và đào tạo sau đại học trong thiết chế ĐHĐNĐLV. Bác bỏ triệt để quan niệm tách rời giảng dạy khỏi nghiên cứu.
• Về mặt Phương pháp luận: Đóng góp bộ công cụ đánh giá nghiệm thu đề tài định lượng đa tiêu chí và quy trình khảo nghiệm chính sách 3 bước có thể chuyển giao áp dụng cho toàn hệ thống giáo dục đại học.
• Về mặt Thực tiễn & Quản trị đại học: Đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược khả thi cao (đã được khảo sát và khẳng định tính cấp thiết > 85%):
  1. Hoàn thiện cơ cấu tổ chức: Tái cấu trúc Phòng/Ban QLKH thành cơ quan hỗ trợ dịch vụ học thuật và tiếp thị KHCN chuyên nghiệp; thành lập các Nhóm nghiên cứu (COE) trực thuộc đơn vị nghiên cứu theo chương trình liên ngành.
  2. Đổi mới quy trình quản lý đề tài: Áp dụng triệt để quy trình xét duyệt đề tài 2 vòng kết hợp phản biện độc lập; bắt buộc chuẩn đầu ra phải có bài báo khoa học hoặc sản phẩm ứng dụng cụ thể.
  3. Tự chủ tài chính và đa dạng hóa nguồn lực: Xây dựng quỹ phát triển KHCN nội bộ, miễn giảm thuế thu nhập từ hợp đồng R&D, áp dụng cơ chế khoán chi đến sản phẩm cuối cùng.
  4. Phát triển nhân lực quản lý: Thường xuyên tổ chức các khóa tập huấn bồi dưỡng kỹ năng phân tích và hoạch định chính sách KHCN cho cán bộ lãnh đạo và quản lý các cấp.

---

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu xuất phát từ bối cảnh thời gian và điều kiện thực tiễn:

1. Giới hạn không gian và mẫu khảo nghiệm: Mặc dù khảo sát diện rộng tại 4 đại học, nhưng 3 giải pháp can thiệp thực nghiệm mới chỉ được tiến hành sâu tại ĐHQGHN, do đó mức độ khái quát hóa sang các trường đại học đơn ngành hoặc đại học khu vực khác cần có sự điều chỉnh thích ứng.
2. Hạn chế về dữ liệu trắc lượng thư mục (Bibliometrics): Tại thời điểm nghiên cứu năm 2010, cơ sở dữ liệu quốc tế như Web of Science (ISI) và Scopus chưa phổ biến rộng khắp tại Việt Nam, dẫn đến việc lượng hóa năng suất khoa học quốc tế chủ yếu dựa trên số liệu báo cáo tự kê khai và thống kê cục bộ.
3. Cơ chế tài chính vĩ mô ràng buộc: Nghiên cứu chưa thể giải quyết triệt để xung đột giữa quy chế quản lý tài chính công của Nhà nước với tính linh hoạt đặc thù của hoạt động sáng tạo khoa học.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):

• Mở rộng kiểm chứng mô hình cấu trúc - chức năng trên các mô hình đại học ngoài công lập và đại học quốc tế tại Việt Nam.
• Nghiên cứu cơ chế liên kết ba bên "Nhà nước - Nhà trường - Doanh nghiệp" (Triple Helix Model) trong chuyển giao công nghệ và khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (Spin-off).
• Xây dựng hệ thống thông tin quản trị đại học tích hợp (University ERP/MIS) phục vụ số hóa toàn diện chu trình quản lý đề tài khoa học.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động Học thuật: Luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam tích hợp thành công lý thuyết TQM vào quản lý NCKH đại học, mở đường cho hàng loạt luận án tiến sĩ và đề tài nghiên cứu tiếp nối về quản trị đại học nghiên cứu và bảo đảm chất lượng học thuật.
• Tác động Chính sách: Kết quả nghiên cứu và hệ thống tiêu chí định lượng đã cung cấp luận cứ thực tiễn trực tiếp cho Ban Giám đốc ĐHQGHN và Bộ Giáo dục & Đào tạo trong việc sửa đổi Quy chế Quản lý Khoa học Công nghệ, Chiến lược phát triển KHCN giai đoạn 2011–2020 và Đề án xây dựng ĐHQGHN thành đại học nghiên cứu tiên tiến.
• Tác động Kinh tế - Xã hội: Việc triển khai mô hình nhóm nghiên cứu (COE) và chuyển giao công nghệ góp phần tối ưu hóa nguồn ngân sách Nhà nước cấp cho KHCN, gia tăng số lượng công bố quốc tế và tạo ra các sản phẩm công nghệ phục vụ trực tiếp cho các ngành công nghiệp và đời sống xã hội.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giảng viên trẻ: Nắm bắt quy trình hình thành ý tưởng khoa học, tiêu chuẩn xây dựng đề cương đấu thầu đề tài và phương pháp sinh hoạt học thuật hiệu quả trong các nhóm nghiên cứu COE.
• Lãnh đạo Đại học & Trưởng khoa: Sở hữu khung cấu trúc - chức năng chuẩn mực để phân cấp quản lý, giao quyền tự chủ và thiết lập hệ thống khuyến khích tài chính - học thuật minh bạch.
• Chuyên viên Quản lý KHCN: Tiếp cận bộ công cụ lượng hóa trong xét duyệt, theo dõi tiến độ và nghiệm thu đề tài; nâng cao kỹ năng phân tích chính sách qua các bộ tài liệu tập huấn chuẩn hóa.
• Nhà hoạch định chính sách (Bộ GD&ĐT, Bộ KHCN): Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm của luận án để hoàn thiện khung pháp lý về tự chủ đại học và cơ chế tài chính đặc thù cho nghiên cứu cơ bản.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Đóng góp độc đáo nhất là việc mô hình hóa cấu trúc - chức năng quản trị NCKH theo chuỗi giá trị TQM ("Đầu vào - Quá trình - Đầu ra") kết hợp chu trình Deming PDCA. Luận án mở rộng trực tiếp Lý thuyết Quản trị Chất lượng Tổng thể (Feigenbaum; Hradesky) bằng cách chứng minh TQM không chỉ giới hạn trong quy trình công nghiệp mà là công cụ quản trị học thuật xuất sắc giúp nâng cao tự chủ và trách nhiệm xã hội trong đại học.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đây thể hiện ở điểm nào?
So với các nghiên cứu trước đây (Lê Thạc Cán, 1991; Trần Khánh Đức, 2002) chủ yếu dừng lại ở mô tả định tính hoặc thống kê đơn biến, luận án đã triển khai thiết kế hỗn hợp đa phương pháp (Mixed-Methods) kết hợp kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha trên SPSS 13.0 và đặc biệt là thực hiện 3 cuộc khảo nghiệm can thiệp thực chứng tại ĐHQGHN để kiểm định độ vững và tính khả thi của giải pháp.

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ nhất trong quá trình khảo sát?
Phát hiện về "sự đồng thuận hình thức và khoảng cách nhận thức": Mặc dù 100% cán bộ quản lý đều nhận thức NCKH là sống còn, nhưng khi khảo sát quy trình tuyển chọn và nghiệm thu, phần lớn đề tài vẫn được thông qua theo thói quen thỏa hiệp nội bộ, thiếu tiêu chí định lượng bài báo quốc tế, và hơn 60% cán bộ quản lý khoa học chưa từng được đào tạo kỹ năng chuyên nghiệp về quản lý KHCN.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không?
Có. Luận án cung cấp bộ quy trình chi tiết bao gồm: Mẫu phiếu cho điểm chỉ tiêu đánh giá đề tài (Bảng 3.1), Mẫu phiếu đánh giá nghiệm thu định lượng (Bảng 3.2), Quy trình xét duyệt đề tài 2 vòng (Hình 3.4), Quy chế vận hành Nhóm nghiên cứu (COE) và Khung chương trình tập huấn phân tích chính sách KHCN.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 trụ cột: (1) Chuẩn hóa chỉ số trắc lượng thư mục ISI/Scopus vào tiêu chuẩn chức danh giáo sư; (2) Hoàn thiện thể chế tự chủ đại học gắn liền với thương mại hóa tài sản trí tuệ; (3) Phát triển các trung tâm nghiên cứu liên ngành đạt chuẩn quốc tế tại ĐHQGHN và ĐHQG TP.HCM.

---

Kết luận

1. Xác lập cơ sở lý luận vững chắc: Luận án đã hệ thống hóa và phát triển hoàn chỉnh khung lý luận về quản lý hoạt động NCKH trong đại học đa ngành, đa lĩnh vực dựa trên tiếp cận hệ thống và lý thuyết Quản lý Chất lượng Tổng thể (TQM).
2. Phân tích toàn diện thực trạng: Chỉ rõ những thành tựu, rào cản và mâu thuẫn thể chế cốt lõi trong công tác quản trị NCKH tại 4 đại học hạt nhân của Việt Nam giai đoạn 1999–2009.
3. Kiến tạo mô hình Cấu trúc - Chức năng đột phá: Thiết kế thành công mô hình quản lý hoạt động NCKH theo chu trình chất lượng toàn diện "Đầu vào - Quá trình - Đầu ra", tích hợp chặt chẽ giữa NCKH và đào tạo sau đại học.
4. Hệ thống hóa 4 nhóm giải pháp chiến lược: Đề xuất các giải pháp khả thi về kiện toàn tổ chức, đổi mới quy trình xét duyệt/nghiệm thu định lượng, đa dạng hóa nguồn tài chính và nâng cao năng lực đội ngũ quản lý.
5. Khảo nghiệm thực chứng chuẩn xác: Minh chứng tính khả thi và hiệu quả vượt trội của các giải pháp can thiệp thông qua dữ liệu thực nghiệm xử lý trên SPSS 13.0 tại ĐHQGHN.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu chuyên sâu về mô hình đại học nghiên cứu đẳng cấp quốc tế, cơ chế tự chủ học thuật và thương mại hóa công nghệ trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu Phần 2: Nội dung, gồm 3 chƣơng Chƣơng 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở trƣờng đại học và Kinh nghiệm quốc tế Chƣơng 2: Thực trạng quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở đại học đa ngành đa lĩnh vực Chƣơng 3: Mô hình và một số giải pháp triển khai mô hình quản lý hoạt động nghiên cứu khoa học ở đại học đa ngành đa lĩnh vực Phần 3: Kết luận và khuyến nghị Tài liệu tham khảo và Phụ lục 6 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Ở TRƢỜNG ĐẠI HỌC VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ 1. Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài Với các trƣờng ĐH nƣớc ngoài nói chung, NCKH là hoạt động không thể thiếu, là hoạt động đƣơng nhiên và tất yếu. Vì vậy, không có nhiều những nghiên cứu tách bạch về quản lý NCKH trong trƣờng ĐH, mà những nghiên cứu về quản lý/quản trị ĐH nói chung đều đề cập đến hoạt động NCKH của trƣờng ĐH đó.

Chính vì vậy, trong luận án này chúng tôi giới thiệu một số công trình nghiên cứu đã tham khảo theo các nội dung sau đây. Vai trò của hoạt động NCKH Trong quá trình phát triển và hội nhập mạnh mẽ, trên thế giới đang tồn tại cuộc chạy đua giành uy tín và vị trí cao hơn giữa các trƣờng ĐH nhằm có đƣợc những nguồn tài trợ khổng lồ, các nhà khoa học hàng đầu đến làm việc và thu hút số lƣợng lớn sinh viên theo học. Nhìn chung, có sự đồng thuận rộng rãi là trƣờng ĐH có 3 vai trò chính: một là bảo đảm chất lƣợng xuất sắc trong đào tạo, hai là nghiên cứu, phát triển và phổ biến tri thức và có những hoạt động nhằm đóng góp về văn hóa, khoa học và đời sống xã hội, nhƣng trong thực tế đánh giá về uy tín của trƣờng ĐH dƣờng nhƣ chú ý nhiều đến khía cạnh nghiên cứu, theo phân tích thống kê của Levin, Jeong và Ou (2006) [96]. Và nhận định của Hobbs (1997) “…cực hiếm có những trường ĐH đẳng cấp quốc tế mà không đồng thời là một trường ĐH mạnh về nghiên cứu” [91] càng nhấn mạnh vai trò của NCKH trong trƣờng ĐH.

Trong nghiên cứu của Parker (2008) đã phân loại các tiêu chí khác nhau để nhận dạng vấn đề nghiên cứu và giảng dạy nhƣ là các chứng cứ để thúc đẩy sự phát triển của giáo dục ĐH ở Anh. Kết quả cho thấy, phần lớn các giảng viên ĐH đã đáp ứng đƣợc yêu cầu cân bằng về giảng dạy và NCKH. Hơn 15 năm về trƣớc, chính phủ Anh đã tập trung đầu tƣ cải cách hệ thống giáo dục ĐH nhằm nâng cao chất lƣợng giảng dạy. Ngày nay, bên cạnh việc cam kết duy trì chất lƣợng giảng dạy, các 7 z trƣờng ĐH đối mặt với việc phải tăng cƣờng hơn nữa hiệu quả hoạt động NCKH do Ban Đánh giá Chất lƣợng Nghiên cứu - một hội đồng thẩm định để đánh giá chất lƣợng NCKH trong Hiệp hội các trƣờng ĐH của Anh.

Kết quả đánh giá chất lƣợng NCKH này của Ban Đánh giá Chất lƣợng Nghiên cứu sẽ quyết định việc cung cấp nguồn tài chính cho NCKH của trƣờng ĐH đó. Việc coi trọng cả giảng dạy và NCKH là mục tiêu luôn đƣợc nhấn mạnh ở các trƣờng ĐH Anh [98]. Stephan (2008) đã khẳng định "…NCKH đóng vai trò then chốt trong giáo dục cả ở châu Âu và Hoa Kỳ…". Trong thời gian tới, xuất hiện 3 thay đổi trong quá trình quản lý NCKH, đó là: cần có chính sách khích lệ tăng cƣờng xuất bản (số công trình xuất bản và số lần trích dẫn đóng vai trò quan trọng trong việc giành đƣợc tài trợ kinh phí cho đơn vị/cá nhân đó), thay đổi hệ thống thƣởng (đánh giá cao các bằng sáng chế, phát minh, bên cạnh đó các trƣờng/khoa còn có thể có thêm thu nhập nhờ việc tham gia vào hoạt động của doanh nghiệp), đồng thời nâng cao sự tín nhiệm của chính phủ và cộng đồng đối với các trƣờng ĐH và viện nghiên cứu nhƣ là một nguồn lực phát triển kinh tế “…các kết quả NCKH của các trường ĐH có thể làm tăng sự đầu tư của chính phủ và cộng đồng với tham vọng các trường ĐH sẽ tạo ra nhiều Thung lũng Silicon hơn nữa…” [101].

Các giáo sƣ (GS) ở những trƣờng ĐH hàng đầu Trung Quốc dành thời gian cho nghiên cứu nhiều hơn là giảng dạy. Một số lớn các GS và phó giáo sƣ (PGS) không dạy môn nào ở bậc ĐH [95]. Về tổ chức NCKH ở trường ĐH Đầu tiên phải kể đến cuốn sách "Foundations of American higher education" tập hợp các công trình nghiên cứu của nhiều tác giả về nền giáo dục ĐH Hoa Kỳ [99]. Những nghiên cứu đã đi từ khái quát những vấn đề vĩ mô nhƣ viễn cảnh của giáo dục ĐH trên phạm vi toàn thế giới nói chung, đến những vấn đề chi tiết trong quản trị ĐH nhƣ cơ cấu tổ chức, chƣơng trình, giáo trình, sinh viên, kiểm định chất 8 z lƣợng.

Những vấn đề đƣợc đề cập đến trả lời cho câu hỏi: Ai tiến hành các NCKH trong trƣờng ĐH? Các hình thức thế nào? Cách tổ chức và vấn đề tài chính cho NCKH? Ai sở hữu kết quả NCKH? Kiểm định chất lƣợng NCKH nhƣ thế nào? Những nguyên tắc chính thức/không chính thức hƣớng dẫn tiến hành NCKH?. Trong cuốn sách này có bài viết "Giáo dục ĐH và tổ chức NCKH ở Hoa Kỳ" [89] với nội dung tập trung nghiên cứu về hệ thống nghiên cứu ở ĐH cho thấy, ở Hoa Kỳ, các trƣờng ĐH nơi mà hai công việc giảng dạy và NCKH đƣợc tiến hành đồng thời, ở cùng một nơi và bởi cùng một ngƣời. Kết hợp việc đào tạo nghiên cứu sinh (NCS) với NCKH tạo ra hiệu quả kép: sản phẩm của NCKH và đào tạo nguồn nhân lực. Để thiết lập và tăng cƣờng mối liên hệ NCKH và đào tạo, về chi tiết, phần lớn kinh phí các đề tài nghiên cứu của trƣờng ĐH đƣợc tài trợ cho các thầy giáo đang hƣớng dẫn sinh viên, học viên và NCS tiến hành các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (PTN).

Tổ chức hệ thống NCKH ở Hoa Kỳ rất rộng, từ các tổ chức của chính phủ, của liên bang, các bang, của các ngành công nghiệp đến các tổ chức nghiên cứu phi lợi nhuận và các trƣờng ĐH. Trong số đó, các trƣờng ĐH luôn đƣợc ƣu tiên đầu tƣ kinh phí cho các nghiên cứu cơ bản chất lƣợng cao (high - quality basic researchs). Việc tổ chức NCKH trong các trƣờng ĐH dựa theo định hƣớng chuyên ngành, còn cấu trúc tổ chức cấp khoa để phục vụ các chƣơng trình giảng dạy. Nhóm nghiên cứu đƣợc tổ chức (organized research unit - ORU) là loại hình chiếm ƣu thế, là đơn vị học thuật nằm ngoài tổ chức của các khoa và không đào tạo chính thức (không cấp bằng).

ORU đƣợc tài trợ bởi ngân sách Chính phủ, các tập đoàn công nghiệp và các quỹ… đã mở rộng các nghiên cứu trong trƣờng ĐH theo hƣớng liên ngành, định hƣớng ứng dụng cao và tăng cƣờng lợi nhuận. Từ chỗ đƣợc tổ chức là đơn vị nghiên cứu, ORU đã có vai trò tích cực trong đào tạo nhƣ tài trợ học bổng, tạo cơ hội thực hành cho các sinh viên, hỗ trợ các luận án, kết nối giữa đào tạo lý thuyết và nhu cầu thực tế xã hội. Đào tạo sau ĐH và NCKH đã có ảnh hƣởng lẫn nhau, các tài trợ của các tập đoàn công nghiệp cho ORU với mục đích chính thức (formally) dành để nghiên cứu, lại có mục đích ẩn (informally) là tạo đƣợc nguồn nhân lực cho chính các tập đoàn đó. Các học bổng của ORU do tập 9 z đoàn tài trợ có thể coi là chính sách "cho vay" và sau khi tốt nghiệp sinh viên lại về làm việc cho tập đoàn đó.

Về đánh giá chất lượng NCKH Sanyal (2003) cho rằng để góp phần cải tiến chất lƣợng giảng dạy và nghiên cứu, các trƣờng ĐH phải tiến hành đánh giá thƣờng xuyên các mặt mạnh và mặt yếu liên quan đến các chƣơng trình giảng dạy và nghiên cứu, cần phải đƣa cả ban lãnh đạo và giảng viên vào quá trình thay đổi đó [1]. Trong quản lý NCKH, một số nƣớc phát triển nhƣ Hà Lan, Thụy Điển, Đức, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản… đang thiết lập các hệ thống đánh giá để đảm bảo chất lƣợng của nghiên cứu và sử dụng phƣơng pháp đánh giá để quản lý chất lƣợng các công trình NCKH. Hệ thống các phƣơng pháp đánh giá này đã đƣợc hình thành trên cơ sở một “văn hoá đánh giá” và nền nếp quản lý KHCN nhất định với những chuẩn mực chung về KHCN trên thế giới [29]. Tại mỗi nƣớc, các tiêu chí có thể thay đổi, ví dụ ở Hà Lan sử dụng các tiêu chí: chất lƣợng khoa học (scientific quality) dựa trên giá trị của các ấn phẩm công bố của công trình nghiên cứu, hiệu suất khoa học (productivity) tính bằng số lƣợng ấn phẩm, kết quả đào tạo và các sản phẩm khác, tính phù hợp của nghiên cứu (relevance) đƣợc đánh giá qua đóng góp của công trình vào quá trình phát triển của lĩnh vực khoa học tƣơng ứng và khả năng phát triển (viability) của nghiên cứu trên cơ sở tầm nhìn và kế hoạch phát triển trong tƣơng lai, sự tiếp tục hỗ trợ về tài chính của các cơ quan quản lý… Hoa Kỳ áp dụng bộ luật GPRA (the Government Performance and Results Act) trong việc đánh giá các chƣơng trình khoa học cơ bản [31] theo các chỉ tiêu: chỉ tiêu đầu vào (input measure), chỉ tiêu đầu ra (output measure), chỉ tiêu về kết quả đạt đƣợc (outcome measure), chỉ tiêu đánh giá tác động (impact measure).

Việc đăng ký tuyển chọn đề tài ở Trung Quốc đƣợc thực hiện rất chặt chẽ trên cơ sở đấu thầu để lựa chọn đƣợc các tập thể nghiên cứu có năng lực và trình độ cao cùng với đề cƣơng nghiên cứu tốt, đặc biệt yêu cầu cá nhân đƣợc lựa chọn làm chủ nhiệm đề tài trong vòng 3 năm trở lại đây phải có các công trình nghiên cứu liên quan chặt chẽ đến đề tài. Cơ quan Đảm bảo chất lƣợng Australia đƣợc thành lập để giúp các trƣờng ĐH xây dựng các 10 z tiêu chuẩn đánh giá cho giáo dục và nghiên cứu. Na Uy cũng đã giới thiệu một hệ thống đánh giá liên quan đến cơ chế tài trợ dựa vào kết quả nghiên cứu [7]. Những nghiên cứu ở trong nước Trong những năm gần đây, NCKH đƣợc đánh giá là một trong những chức năng chủ yếu và quan trọng của trƣờng ĐH.

NCKH có vai trò rất lớn trong việc nâng cao chất lƣợng đào tạo ĐH nói chung, vì vậy vấn đề quản lý hoạt động NCKH trong các trƣờng ĐH đã đƣợc đặc biệt quan tâm.