PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Trong bối cảnh kinh doanh mới, khu vực kinh tế chung ASEAN (AEC) chính thức có hiệu lực cho phép các dòng tài nguyên, hàng hóa, vốn nhân lực… di chuyển tự do và thuận lợi trong nội khối. Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) chính thức có hiệu lực từ tháng 01/2019, hiệp định thương mại với EU (EVFTA) được ký kết với những cam kết mở cửa thị trường dịch vụ, đầu tư, phân phối cũng là nguyên nhân khiến các doanh nghiệp nước ngoài đẩy mạng đầu tư vào ngành bán lẻ Việt Nam. Bên cạnh những thuận lợi, đánh dấu bước tiến mới của Việt Nam trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế, việc mở cửa các khu vực thị trường mới sẽ gây nhiều khó khăn bất lợi cho hàng hóa trong nước nhưng cũng là động lực thúc đẩy tình hình sản xuất và phân phối, nâng cao sức cạnh tranh của các DN Việt Nam.
Từ đầu tháng 1/2019, Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương có hiệu lực, cạnh tranh từ các nhà đầu tư CPTPP trên thị trường bán lẻ Việt Nam sẽ gay gắt hơn vì cam kết mở cửa thị trường sâu hơn WTO. Đáng chú ý là sau 5 năm CPTPP có hiệu lực, Việt Nam sẽ dỡ bỏ quy định Kiểm tra nhu cầu kinh tế (ENT), khiến sức ép đến từ các nhà đầu tư CPTPP trên thị trường bán lẻ sẽ lớn hơn rất nhiều. Đến tháng 8/2015, Việt Nam đã kí kết 10 Hiệp định thương mại tự do (FTA) và đang đàm phán 5 Hiệp định thương mại tự do mới. Năm 2016 và những năm tiếp theo, thị trường bán lẻ Việt Nam sẽ tiếp tục những cuộc cạnh tranh quyết liệt giữa các DN bán lẻ trong nước và quốc tế: Tập đoàn bán lẻ Aeon Nhật Bản với dự án Aeon Mall Him Lam ở Sài Đồng Long Biên, tập đoàn Lotte dự kiến mở 60 điểm (hiện giờ là 9 điểm)… Các DN nội cũng đang có những phương án mở rộng thêm những điểm phân phối không chỉ ở trung tâm mà khu vực ngoại thành Theo cam kết của VN khi gia nhập WTO, kể từ 1.2015 Việt nam cho phép thành lập các công ty bán lẻ 100% vốn đầu tư nước ngoài.
Các nhà đầu tư nước ngoài không chỉ thâm nhập vào Việt Nam bằng con đường liên doanh liên kết trong khâu phân phối mà ngay từ khâu sản xuất. Đơn cử như Công ty C.P của tập đoàn C.P Thái Lan đang chiếm 50% thị phần trứng, 30% thị phần gà công nghiệp, 7% thị phần thức ăn chăn nuôi ở Việt Nam. Các DN ngoại đang nắm trong tay một chuỗi cung ứng từ sản xuất cho tới phân phối. Xuất phát từ thực tế của các DNTM bản lẻ VN: Hiện tại Việt Nam có 8 phân khúc chủ yếu có sự góp mặt của các nhà bán lẻ lớn gồm: Đại siêu thị/Trung tâm phân phối, trung tâm thương mại, trung tâm mua sắm phức hợp, siêu thị, siêu thị mini/cửa hàng tiện lợi/cửa hàng chuyên dụng, siêu thị điện máy, bán lẻ trực tuyến và bán hàng qua truyền hình.
1 Theo thống kê của Bộ Công Thương, thị phần bán lẻ hiện đại ở Việt Nam mới chiếm khoảng 25% tổng mức bán lẻ, trong khi ở Philipin là 33%, Malaysia 60% và Singapore là 90%. Cả nước hiện có khoảng 724 siêu thị và 132 TTTM, vài trăm cửa hàng tiện lợi. Hiện tại, các nhà bán lẻ ngoại đến từ Thái Lan, Hàn Quốc, Nhật Bản… đang nắm 92% mô hình đại siêu thị, kênh bán lẻ hiện đại đạt mức tăng trưởng lên tới 13% với 7.012 cửa hàng, trong đó có 4.541 minimart và cửa hàng đồ ăn, cho thấy xu hướng dịch chuyển về loại hình cửa hàng nhỏ và ảnh hưởng ngày càng tăng của thương mại điện tử. Phần lớn các siêu thị và TTTM này chỉ tập trung tại các thành phố lớn và khu vực nội thành.
Khu vực nông thôn, ngoại thành hầu như vắng bóng các hệ thống bán lẻ, chủ yếu phân phối hàng theo từng đợt. Ngoài vấn đề về vốn, tài chính và công nghệ, một điểm yếu của các DN TM bán lẻ Việt Nam nằm ở chỗ chưa có mô hình phát triển thị trường một cách rõ ràng và lúng túng trong việc triển khai các mô hình liên kết hiệu quả. Tương lai của thị trường bán lẻ VN: Thị trường bán lẻ Việt Nam là một thị trường còn rất nhiều tiềm năng. Hiện nay Việt Nam đang có trên 96 triệu dân, cơ cấu dân số trẻ (chiếm khoảng 60% dấn số ở độ tuổi 18 – 50), chi tiêu hộ gia đình tăng trung bình 10,5%/năm,năm 2010 là khoảng 4.5 triệu đồng, năm 2016 lên 7.6 triệu đồng, dự kiến vào năm 2020 lên mức 714 USD/tháng1.
Mức GDP trung bình của nước ta đang xấp xỉ gần 2.000 USD/người. Trong tương lai giá trị này sẽ ngày càng tăng và đó là tiền đề cho sự phát triển của bán lẻ Việt Nam, đặc biệt là bán lẻ hiện đại. Theo Quy hoạch của Bộ Công Thương, đến năm 2020 cả nước sẽ có khoảng 1.500 siêu thị, tức cần thêm 550 siêu thị so với hiện tại, 180 trung tâm thương mại và 157 trung tâm mua sắm. Năm 2020, quy mô thị trường bán lẻ được dự báo sẽ đạt và vượt mức 10 tỷ USD, trong đó bán lẻ hiện đại sẽ chiếm trên 45% (4,5 tỷ USD), con số hấp dẫn hàng đầu châu Á.
Thị trường bán lẻ ở các thành phố, các đô thị tiếp tục phát triển với các hình thức văn minh, hiện đại; thị trường bán lẻ ở vùng nông thôn cũng được quan tâm phát triển và mở rộng đa dạng các loại hình, thương mại điện tử bán lẻ sẽ ngày càng phát triển. Đây cũng là mảnh đất nhiều tiềm năng cho các DNTM bán lẻ Việt Nam. Tuy nhiên cũng dễ dàng nhận thấy, những thách thức cho các DNTMBL Việt Nam vẫn còn ở phía trước, nghiên cứu và triển khai áp dụng mô hình phát triển thị trường bán lẻ nào để khẳng định vị thế tại thị trường nội địa là một trong những câu hỏi cần sớm tìm được câu trả lời. Điều này khẳng định tính cấp thiết của đề tài: “Nghiên cứu mô hình phát triển thị trường bán lẻ của các doanh nghiệp thương mại Việt Nam” 1 Con số & sự kiện: Tổng chi tiêu hộ gia đình trong khảo sát mức sống dân cư (22.
Tổng quan tình hình nghiên cứu về thị trƣờng bán lẻ và phát triển thị trƣờng bán lẻ của các doanh nghiệp thƣơng mại Việt Nam Các công trình trong nƣớc - Các công trình nghiên cứu: Đã có nhiều đề tài nghiên cứu về hoạt động bán lẻ và mô hình tổ chức hoạt động bán lẻ, một số nghiên cứu đã chỉ ra những điều kiện và nguyên tắc cơ bản để tổ chức thành công hoạt động bán lẻ trong thị trường cạnh tranh. Những công trình nổi bật gồm: Marketing cho bán lẻ (2015), NXB lao động- xã hội, tài liệu dịch của Bob và Susan Negen. Trong bối cảnh nền kinh tế thế giới ngày càng biến đổi với tốc độ chóng mặt và rất nhiều cửa hàng bán lẻ quy mô nhỏ đang gặp khó khăn trong việc bắt kịp những thay đổi này. Cho rằng tỷ lệ thất bại trong ngành kinh doanh bán lẻ quy mô nhỏ so với các ngành kinh doanh khác là cao nhất, hai tác giả, đồng thời là những người quản lý, hoạt động trong lĩnh vực bán lẻ đã đề cập đến hoạt động này dưới góc độ marketing ứng dụng.
Các tác giả Bob và Susan Negen cho rằng lợi thế cạnh tranh lớn nhất của các doanh nghiệp bán lẻ chính là khả năng phát triển các mối quan hệ bền vững với khách hàng thông qua những trải nghiệm mua sắm tuyệt vời và tạo dựng được các mối quan hệ, sẽ đạt được thành công. Công trình đã đưa ra một trong các cách thức để nâng cao hiệu quả bán lẻ là thông qua các phương tiện truyền thông, trong đó tác giả đi sâu nghiên cứu về vai trò của quảng cáo trong việc thu hút khách hàng mới, kinh nghiệm sử dụng quảng cáo không thường xuyên với các nhà bán lẻ độc lập. Hai tác giả đã dành phần lớn nội dung để chỉ ra một cách chi tiết cách thức chuyển đổi hành vi và giữ chân khách hàng cho các nhà bán lẻ thông qua kỹ thuật viết lời quảng cáo. Tuy nhiên, bối cảnh được đề cập và phân tích ở đây là thị trường Mỹ, với sự tham gia chủ yếu của các nhà bán lẻ tiện lợi, thông minh nổi tiếng bậc nhất như Wal-Mart, amazon.com, ebay… TS.
Đào Xuân Khương (2015), Mô hình phân phối và bán lẻ, NXB Lao động. Đào Xuân Khương là Chủ tịch Công ty KCP, là một trong những chuyên gia hàng đầu Việt Nam về phân phối và bán lẻ. Ông là tiến sỹ về bán lẻ hiện đại, thạc sỹ quản trị kinh doanh, nghiên cứu bán lẻ hiện đại tại Đức và nghiên cứu marketing tại Mỹ. Ông từng là Giám đốc điều hành Melinh Plaza, Giám đốc điều hành Kowil, Giám đốc Kinh doanh tập đoàn Phú Thái, Giám đốc bán hàng của P&G.
Các chuyên gia kinh tế nhận định rằng, thị trường bán lẻ Việt Nam nhiều năm qua vẫn duy trì kênh phân phối truyền thống thông qua các đại lý, cửa hàng bán lẻ nhỏ và tự phát. Đồng thời họ cũng dự báo rằng doanh số bán lẻ của Việt Nam trong các năm tới sẽ tiếp tục tăng, và thị trường bán lẻ Việt Nam có rất nhiều cơ hội, nhưng cũng sẽ không tránh được sự thâm nhập của các ông lớn trong ngành bán lẻ trên thế giới. Vậy làm thế nào các cửa 3 hàng bán lẻ truyền thống, các siêu thị của Việt Nam có thể duy trì và phát triển trong tương lai? Trong cuốn sách, thông qua các ví dụ thực tiễn tại Việt Nam, bằng những kinh nghiệm nghiên cứu của mình, tác giả tập trung chỉ ra sự kết nối thần kinh giữa cửa hàng – người bán và người mua có giá trị như thế nào đối với hành động quay lại của người mua, từ đó doanh nghiệp cần làm gì để khiến trải nghiệm mua hàng của khách hàng tốt hơn, để giữ chân được khách hàng; các cấp độ quản trị cửa hàng bán lẻ và công thức bán lẻ thành công; cách thiết kế kênh phân phối và những kênh phân phối phù hợp với các cửa hàng, doanh nghiệp vừa và nhỏ để từ đó duy trì, phát triển cửa hàng, doanh nghiệp, và giữ được lợi thế trước sự đầu tư mạnh mẽ của các tập đoàn bán lẻ hàng đầu thế giới vào Việt Nam. Trịnh Minh Thảo (2015) Mô hình bán hàng tổng lực, NXB Tổng hợp TP.