phần mở đầu, phần kết luận,danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn kết cấu thành 3 chƣơng:: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận và thực tiển về mô hình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân ở Việt Nam Chƣơng 2: Thực trạng mô hình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân trồng bông vải ở Việt Nam. Chƣơng 3: Phƣơng hƣớng và giải pháp hoàn thiện mô hình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân trồng bông vải ở Việt Nam. 7 CHƢÔNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỂN VỀ MÔ HÌNH LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN VỚI NÔNG DÂN Ở VIỆT NAM 1. KHÁI LUẬN CHUNG VỀ MÔ HÌNH LIÊN KẾT KINH TẾ GIỮA DOANH NGHIỆP CHẾ BIẾN VỚI NÔNG DÂN Ở VIỆT NAM.
Khái niệm và bản chất của liên kết kinh tế và mô hình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân.Khái niệm: - Khái niệm liên kết kinh tế: Liên kết kinh tế là sự chủ động nhận thức và thực hiện mối liên hệ kinh tế khách quan giữa các chủ thể kinh tế trong nền kinh tế-xã hội nhằm thực hiện mối quan hệ phân công và hợp tác lao động để đạt tới lợi ích kinh tế-xã hội chung. Liên kết kinh tế là một hình thức biểu hiện của quan hệ, liên hệ kinh tế, nhằm thực hiện mối quan hệ phân công và hợp tác lao động xã hội nhƣng nó chỉ diễn ra giữa những chủ thể kinh tế độc lập hoặc tƣơng đối độc lập chứ không phải giữa những thành tố kinh tế bất kỳ. Liên kết kinh tế trƣớc hết phải xuất phát từ mối liên hệ kinh tế khách quan giữa các chủ thể kinh tế nhƣng nó lại là sản phẩm chủ quan, tự giác, chủ động của các chủ thể thực hiện quan hệ liên kết kinh tế đó. Các chủ thể nhận thức đƣợc mối liên hệ kinh tế khách quan, lợi ích chung có thể khai thác và từ đó có hành động, có hình thức cụ thể để thực hiện liên kết kinh tế trong thực tiển sản xuất kinh doanh.
- Khái niệm mô hình liên kết kinh tế: Mô hình liên kết kinh tế là một hoặc một tập hợp những hình thức, những phƣơng thức, những kiểu của liên kết kinh tế giữa các chủ thể kinh tế. Liên kết kinh tế giữa các chủ thể kinh tế có thể có nhiều mức độ, cấp độ 8 khác nhau, nhằm thực hiện các nội dung khác nhau, bằng các phƣơng thức, phƣơng tiện khác nhau tạo thành các hình thức, phƣơng thức, mô hình liên kết kinh tế khác nhau. Đó có thể đơn thuần là sự mua bán trao đổi hàng hoá, dịch vụ mang tính chất ngẫu nhiên, tự do và diễn ra ngay tức thì trên thị trƣờng hoặc thông qua hợp đồng kinh tế có sự ràng buộc lẫn nhau về quyền lợi, nghĩa vụ của hai bên, trong một giới hạn về thời gian, không gian nào đó. Liên kết kinh tế cũng có thể hình thành một mối quan hệ hợp tác kinh tế chặc chẽ, bền vững lâu dài, mang tính cơ cấu, tính tổ chức, tính kế hoạch nhƣng chƣa tới mức làm mất đi tính độc lập của các chủ thể kinh tế tham gia.
Tính đa dạng của các hình thức, phƣơng thức, các kiểu liên kết kinh tế khác nhau tạo thành các mô hình liên kết kinh tế khác nhau giữa các chủ thể kinh tế. - Khái niệm mô hình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân:Mô hình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân là mô hình liên kết kinh tế giữa một bên là doanh nghiệp công nghiệp chế biến nông sản với nông dân là những ngƣời sản xuất và cung ứng nông sản nguyên liệu để sản xuất ra sản phẩm phục vụ nhu cầu xã hội. Bản chất của liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân. Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân mang bản chất kinh tế-chính trị-xã hội rất sâu sắc.
Về mặt kinh tế, đó là mối quan hệ liên kết giữa công nghiệp với nông nghiệp; là hai khâu nối tiếp nhau trong quá trình sản xuất và chế biến nông sản phẩm. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định“ Công nghiệp và nông nghiệp phải giúp đỡ lẫn nhau và cùng nhau phát triển, như hai chân đi khỏe và đi đều thì tiến bước sẽ nhanh và nhanh chóng đi đến mục đích”.[21,334] Về mặt chính trị, liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân lại là cơ sở vật chất của mối quan hệ liên minh công nhân với nông dân Nghị quyết hội nghị lần thứ 7, BCHTW khóa VII đã chỉ rỏ “Mối quan hệ 9 giữa công nghiệp và nông nghiệp được thực hiện bằng các quan hệ trực tiếp qua đầu tư của công nghiệp vào nông nghiệp, hoặc bằng quan hệ gián tiếp qua thị trường….Đây chính là thể hiện liên minh giữa công nhân, nông dân và trí thức trên cơ sở tự nguyện, cùng có lợi, hổ trợ nhau cùng phát triển, từ liên minh kinh tế mà củng cố, tăng cường liên minh chính trị”[10] Về mặt xã hội đó là một trong những cơ sở nền tảng của mối quan hệ giữa nông thôn với thành thị. Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân là một trong nhiều mối quan hệ trao đổi kinh tế hàng hóa giữa nông thôn với thành thị tạo cơ sở để quan hệ thành thị- nông thôn phát triển ra nhiều lĩnh vực khác nhƣ trao đổi tín dụng, tiền tệ, giao thông, thông tin liên lạc…Do có bản chất kinh tế- chính trị-xã hội sâu sắc nhƣ vậy nên nghị quyết Đại hội đại biểu tòan quốc lần thứ IX đã khẳng định “ Phát triển mạnh công nghiệp chế biến gắn với vùng nguyên liệu…liên kết nông nghiệp-công nghiệp- dịch vụ trên từng địa bàn và cả nước”. Những nhân tố tác động và xu hƣớng vận động của việc hình thành mô hình liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân.
Những nhân tố tác động. Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân chịu sự tác động của nhiều nhân tố kinh tế, kỷ thuật, chính trị, xã hội khác nhau. Về mặt kinh tế, nhân tố có tính qui định mạnh mẽ nhất là chế độ kinh tế-xã hội tức chế độ sở hửu và cơ chế vận hành nền kinh tế. Trong nền kinh tế XHCN trƣớc đây dựa trên cơ sở chế độ công hửu dƣới hai hình thức: sở hửu nhà nƣớc đối với doanh nghiệp chế biến và sở hửu tập thể đối với nông dân thì liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân là mối quan hệ mang tính ràng buộc của kế hoạch hành chính do nhà nƣớc điều tiết, rất chặc chẽ nhƣng rất cứng nhắc, không mang tính tự nguyện và thƣờng ít chú trọng đến tính hiệu quả kinh tế.
Trong nền kinh tế thị trƣờng tƣ bản chủ nghĩa, doanh nghiệp chế 10 biến là của nhà tƣ bản, nông dân là ngƣời sản xuất hàng hóa tiểu nông hoặc nhà tƣ bản nông nghiệp dƣới hình thức trang trại nông nghiệp thì liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân chỉ có thể thông qua quan hệ thị trƣờng tự do trao đổi dựa trên nguyên tắc tự nguyện, giá cả cạnh tranh, linh hoạt và bảo đảm lợi ích, hiệu quả kinh tế. Nhƣng kiểu liên kết kinh tế đó lại thiếu tính bền vững, thiếu công bằng và ẩn chứa nhiều rủi ro kinh tế và nguy cơ mất cân đối cung cầu. Mang tính trung gian giữa hai kiểu liên kết kinh tế nêu trên là liên kết kinh tế trong điều kiện nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN, trong đó kinh tế nhiều thành phần lấy công hửu làm chủ đạo tạo điều kiện cho quan hệ thị trƣờng gắn liền với vai trò quản lý của nhà nƣớc. Doanh nghiệp chế biến liên kết với nông dân thông qua thị trƣờng, tuân theo những nguyên tắc của thị trƣờng, nhƣng đó không phải là thị trƣờng hoàn toàn tự do, mà luôn có sự can thiệp và bảo hộ của nhà nƣớc dƣới nhiều nội dung, hình thức và mức độ khác nhau nhằm khắc phục những nhƣợc điểm của thị trƣờng.
Liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân còn bị chi phối bởi trình độ phát triển của lực lƣợng sản xuất. Trong điều kiện nông dân còn là những ngƣời sản xuất nhỏ tiểu nông thì hợp đồng kinh tế có tính ràng buộc pháp lý cao khó có khả năng thực thi một cách có hiệu lực. Trong khi đó các kiểu mua bán trao đổi hàng hoá truyền thống “tiền trao, cháo múc” luôn là sự lựa chọn trƣớc tiên của nhiều nông dân. Một khi qui mô sản xuất đã phát triển, kinh tế trang trại hoặc hợp tác xã nông nghiệp đã trở thành phổ biến thì quan hệ hợp đồng kinh tế có tính kế hoạch và ràng buộc chặc chẽ lẫn nhau sẽ thay thế dần.
Cũng tƣơng tự nhƣ vậy khi các cơ sở chế biến sản phẩm nông nghiệp còn ở qui mô nhỏ và có số lƣợng đông đảo thì cơ chế thị trƣờng tự do làm cho quan hệ liên kết kinh tế có tính bình đẳng, cùng có lợi. Nhƣng một khi các cơ sở chế biến sản phẩm nông nghiệp xuất hiện các cơ sở sản xuất qui mô lớn thì quan hệ mang tính chất độc quyền cũng xuất hiện, áp lực kinh tế, quan hệ ràng buộc lẫn nhau, sự 11 bất bình đẳng trong quan hệ kinh tế cũng sẽ tăng dần làm biến đổi cách thức thực hiện các liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân. Liên kết kinh tế còn phụ thuộc vào đặc điểm ngành nghề, sản phẩm nguyên liệu cụ thể. Đối với các nông sản phẩm có khả năng bảo quản, vận chuyển dễ dàng nhƣ cà phê, tiêu, điều…hoặc có tính đa dụng nhƣ ngô, khoai, đậu… thì quan hệ kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân thƣờng không trực tiếp mà thƣờng thông qua mạng lƣới kinh doanh thƣơng mại nên liên kết kinh tế chỉ mang tính gián tiếp.
Ngƣợc lại đối với các loại nông sản phẩm khó bảo quản nhƣ mía đƣờng, cao su, …hoặc có tính chất đơn dụng nhƣ bông vải, dâu tằm, sữa bò … thì liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân cần thiết phải rất chặc chẽ và mang tính chất trực tiếp hơn. Nhân tố chính trị-xã hội cũng có tác động nhất định đến liên kết kinh tế giữa doanh nghiệp chế biến với nông dân. Một môi trƣờng pháp lý mạnh sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các quan hệ hợp đồng đầu tƣ và cung ứng sản phẩm giữa hai bên.