Luận văn thạc sĩ địa lý tự nhiên nghiên cứu biến động và đề xuất mô hình bảo tồn phát triển rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng tại đầm nha phu tỉnh khánh hòa

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu địa lý tự nhiên nghiên cứu biến động và đề xuất mô hình bảo tồn phát triển rừng ngập mặn dựa vào, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Trần Thị Thu
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hữu Xuân
• Trường học: Trường Đại Học Quy Nhơn
• Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
• Đề tài: Mô Hình Bảo Tồn Rừng Ngập Mặn Dựa Vào Cộng Đồng Tại Đầm Nha Phu
• Loại tài liệu: đề án thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Bình Định

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 1.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Giới hạn nghiên cứu
• 1.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN VĂN
• 1.5.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.5.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.6. QUAN ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6.1. Quan điểm nghiên cứu
• 1.6.1.1. Quan điểm hệ thống
• 1.6.1.2. Quan điểm tổng hợp
• 1.6.1.3. Quan điểm kinh tế - sinh thái
• 1.6.1.4. Quan điểm phát triển bền vững
• 1.6.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6.2.1. Phương pháp thu thập tài liệu, phân tích tổng hợp
• 1.6.2.2. Phương pháp thực địa, điều tra, khảo sát
• 1.6.2.3. Phương pháp phỏng vấn nhanh nông thôn (PRA)
• 1.6.2.4. Phương pháp bản đồ và hệ thống thông tin địa lí (GIS)
• 1.7. CẤU TRÚC LUẬN VĂN
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN RỪNG NGẬP MẶN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG
• 2.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• 2.1.1. Những nghiên cứu về rừng ngập mặn trên thế giới
• 2.1.2. Nghiên cứu về thành phần loài thực vật ngập mặn
• 2.1.3. Nghiên cứu diện tích và đặc điểm phân bố rừng ngập mặn
• 2.1.4. Mô hình, dự án bảo tồn rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng đã được triển khai
• 2.1.5. Nghiên cứu về rừng ngập mặn Việt Nam
• 2.1.6. Những công trình nghiên cứu về thành phần loài thực vật ngập mặn
• 2.1.7. Những công trình nghiên cứu về diện tích và đặc điểm phân bố RNM
• 2.1.8. Nghiên cứu về kĩ thuật trồng rừng ngập mặn
• 2.1.9. Mô hình bảo tồn, phát triển rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng ở Việt Nam
• 2.1.10. Nghiên cứu rừng ngập mặn ở địa phương
• 2.2. Hệ sinh thái rừng ngập mặn
• 2.2.1. Đặc trưng hệ sinh thái rừng ngập mặn
• 2.2.2. Hệ thực vật rừng ngập mặn
• 2.2.3. Hệ động vật rừng ngập mặn
• 2.2.4. Điều kiện cho hệ sinh thái rừng ngập mặn phát triển
• 2.2.5. Diễn thế rừng ngập mặn
• 2.3. Chức năng, vai trò của hệ sinh thái rừng ngập mặn
• 2.3.1. Trực tiếp cung cấp các tài nguyên của rừng
• 2.3.2. Vai trò đối với môi trường sống, khí hậu, phát triển kinh tế
• 2.4. Bảo tồn và phát triển rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng
• 2.4.1. Khái niệm, đặc trưng của cộng đồng
• 2.4.2. Mục đích quản lý rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng
• 2.4.3. Đặc điểm quản lý rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng
• 2.4.4. Một số tiêu chí của mô hình quản lý rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng
• 2.4.5. Quản lý tài nguyên ven biển dựa vào cộng đồng
• 2.4.6. Vai trò của cộng đồng trong công tác bảo tồn đa dạng sinh học rừng ngập mặn
• 2.4.7. Vai trò của cộng đồng trong việc khai thác bền vững rừng ngập mặn
• 2.4.8. Truyền thống bảo vệ tài nguyên ven biển của các cộng đồng
• 2.4.9. Vai trò của cộng đồng trong giải quyết xung đột môi trường ven biển
• 2.4.10. Về mô hình bảo tồn đa dạng sinh học rừng ngập mặn
• 3. ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN, KINH TẾ XÃ HỘI ĐỊA PHƯƠNG VÀ BIẾN ĐỘNG TÀI NGUYÊN RỪNG NGẬP MẶN TẠI ĐẦM NHA PHU TỈNH KHÁNH HÒA
• 3.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội địa phương
• 3.1.1. Đặc điểm địa lý tự nhiên đầm Nha Phu
• 3.1.1.1. Vị trí địa lý
• 3.1.1.2. Địa chất - địa hình
• 3.1.1.3. Thổ nhưỡng
• 3.1.1.4. Tài nguyên sinh vật
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 3.1.2.1. Dân cư và lao động
• 3.1.2.2. Tình hình phát triển kinh tế xã hội địa phương
• 3.1.2.3. Hiện trạng sử dụng đất vùng đầm Nha Phu
• 3.2. Thực trạng rừng ngập mặn đầm Nha Phu
• 3.2.1. Thực trạng tài nguyên rừng ngập mặn đầm Nha Phu
• 3.2.1.1. Về diện tích, độ phủ, phân bố rừng ngập mặn đầm Nha Phu
• 3.2.1.2. Thành phần loài thực, động vật rừng ngập mặn đầm Nha Phu
• 3.2.1.3. Đánh giá đa dạng sinh học rừng ngập mặn đầm Nha Phu
• 3.2.2. Thực trạng khai thác, quản lí, bảo tồn đa dạng sinh học rừng ngập mặn
• 3.2.2.1. Thực trạng khai thác hải sản trong rừng ngập mặn
• 3.2.2.2. Thực trạng quản lí, bảo tồn đa dạng sinh học
• 3.3. Biến động rừng ngập mặn đầm Nha Phu giai đoạn 2000-2020
• 3.3.1. Biến động về diện tích rừng và độ phủ phân theo địa phương giai đoạn 2000 - 2015
• 3.3.2. Biến động về diện tích rừng và độ phủ phân theo địa phương giai đoạn 2015 - 2020
• 3.3.3. Tình trạng suy giảm đa dạng sinh học/loài rừng ngập mặn đầm Nha Phu
• 3.3.4. Kết quả điều tra, khảo sát thực trạng, biến động rừng ngập mặn tại xã Ninh Ích và đầm Nha Phu thuộc thị xã Ninh Hòa
• 3.3.5. Phân tích nguyên nhân gây suy giảm tài nguyên rừng ngập mặn đầm Nha Phu
• 3.3.5.1. Hoạt động kinh tế của con người
• 3.3.5.2. Thiên tai và biến đổi khí hậu
• 4. ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH BẢO TỒN VÀ PHÁT TRIỂN RỪNG NGẬP MẶN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG TẠI XÃ NINH ÍCH THỊ XÃ NINH HÒA
• 4.1. Xác lập cơ sở đề xuất mô hình
• 4.1.1. Dự án, kế hoạch bảo tồn phát triển rừng ngập mặn tại địa phương
• 4.1.1.1. Cơ sở pháp lý thực hiện nhiệm vụ
• 4.1.1.2. Dự án, kế hoạch bảo tồn và phát triển
• 4.1.1.3. Quy hoạch và chiến lược phát triển KTXH địa phương
• 4.1.2. Kết quả đánh giá các nhân tố ảnh hưởng đến xây dựng mô hình tại địa phương
• 4.1.3. Kinh nghiệm thực hiện mô hình từ các địa phương khác
• 4.2. Xây dựng mô hình du lịch cộng đồng gắn với hệ sinh thái rừng ngập mặn tại xã Ninh Ích
• 4.2.1. Xác lập điều kiện cho cộng đồng tham gia mô hình
• 4.2.2. Nguyên tắc tổ chức, vận hành mô hình
• 4.2.2.1. Nguyên tắc tổ chức
• 4.2.2.2. Vận hành mô hình
• 4.2.3. Phân tích hiệu quả và khả năng triển khai áp dụng mô hình
• 4.2.4. Đề xuất giải pháp cho mô hình phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn
• 4.3. Đề xuất mô hình nuôi trồng thủy sản bền vững gắn với bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn tại xã Ninh Ích
• 4.3.1. Xác lập điều kiện cho cộng đồng tham gia mô hình
• 4.3.2. Nguyên tắc tổ chức, vận hành mô hình
• 4.3.2.1. Nguyên tắc tổ chức
• 4.3.2.2. Vận hành mô hình
• 4.3.3. Đề xuất giải pháp cho mô hình nuôi thủy sản gắn với bảo tồn hệ sinh thái rừng ngập mặn
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình bảo tồn rừng ngập mặn

Mô hình bảo tồn rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng tại đầm Nha Phu, tỉnh Khánh Hòa, được xây dựng với mục tiêu bảo vệ và phát triển hệ sinh thái rừng ngập mặn. Rừng ngập mặn không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường mà còn là nguồn tài nguyên sinh học đa dạng. Theo UNESCO, rừng ngập mặn là cầu nối giữa đất và biển, do đó, việc bảo tồn chúng là cần thiết cho sự phát triển bền vững. Mô hình này nhấn mạnh sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên, từ đó tạo ra những giá trị kinh tế và sinh thái thiết thực.

1.1 Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn

Cộng đồng địa phương đóng vai trò trung tâm trong việc bảo tồn rừng ngập mặn. Sự tham gia tích cực của họ không chỉ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của rừng ngập mặn mà còn tạo ra sự đồng thuận trong các quyết định quản lý tài nguyên. Các nghiên cứu cho thấy, khi cộng đồng tham gia vào quản lý tài nguyên, họ có xu hướng bảo vệ môi trường tốt hơn. Hợp tác giữa các thành viên trong cộng đồng cũng góp phần tạo ra các giải pháp bền vững hơn cho việc khai thác và bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

II. Tình hình rừng ngập mặn tại đầm Nha Phu

Đầm Nha Phu là khu vực có diện tích rừng ngập mặn lớn nhất tỉnh Khánh Hòa, với đa dạng sinh học phong phú. Tuy nhiên, diện tích rừng ngập mặn tại đây đã giảm sút nghiêm trọng do hoạt động khai thác và biến đổi khí hậu. Theo số liệu, diện tích rừng ngập mặn đã giảm từ 800 ha trước năm 1975 xuống chỉ còn 107,79 ha vào năm 2022. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hệ sinh thái mà còn tác động đến đời sống của người dân địa phương. Việc bảo tồn và phục hồi rừng ngập mặn là nhiệm vụ cấp bách nhằm bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế bền vững.

2.1 Nguyên nhân suy giảm rừng ngập mặn

Suy giảm rừng ngập mặn tại đầm Nha Phu chủ yếu do hoạt động khai thác để nuôi trồng thủy sản và xây dựng cơ sở hạ tầng. Những tác động này không chỉ làm giảm diện tích rừng mà còn gây ra sự mất cân bằng sinh thái. Biến đổi khí hậu cũng là một yếu tố quan trọng, làm gia tăng tình trạng xói lở và giảm khả năng tự phục hồi của hệ sinh thái rừng ngập mặn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng, sự kết hợp giữa bảo tồn và phát triển bền vững là cần thiết để khắc phục tình trạng này.

III. Đề xuất mô hình bảo tồn và phát triển

Mô hình bảo tồn và phát triển rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng được đề xuất nhằm tăng cường bảo vệ và phục hồi hệ sinh thái tại đầm Nha Phu. Mô hình này bao gồm các hoạt động như trồng rừng, quản lý tài nguyên bền vững, và phát triển du lịch sinh thái. Việc xây dựng mô hình này cần có sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm chính quyền địa phương, tổ chức phi chính phủ, và cộng đồng dân cư. Điều này sẽ giúp tạo ra một hệ thống quản lý hiệu quả, đồng thời nâng cao nhận thức và trách nhiệm của cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường.

3.1 Các giải pháp cụ thể

Các giải pháp cụ thể cho mô hình bao gồm việc tổ chức các buổi tập huấn về bảo tồn rừng ngập mặn cho cộng đồng, phát triển các hoạt động du lịch sinh thái gắn liền với bảo tồn, và thiết lập các nhóm quản lý tài nguyên địa phương. Đồng thời, cần có các chính sách hỗ trợ từ chính quyền để khuyến khích cộng đồng tham gia vào các hoạt động bảo tồn. Mô hình này không chỉ giúp phục hồi diện tích rừng mà còn tạo ra cơ hội việc làm và nâng cao đời sống cho người dân địa phương.

IV. Kết luận và ý nghĩa thực tiễn

Mô hình bảo tồn rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng tại đầm Nha Phu không chỉ có ý nghĩa trong việc bảo vệ môi trường mà còn góp phần vào phát triển kinh tế bền vững cho cộng đồng. Việc kết hợp giữa bảo tồn và phát triển sẽ tạo ra một mô hình sinh thái có khả năng phục hồi cao, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của rừng ngập mặn. Điều này sẽ góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, ứng phó với biến đổi khí hậu và phát triển kinh tế địa phương một cách bền vững.

4.1 Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu này không chỉ cung cấp cơ sở lý luận cho việc bảo tồn rừng ngập mặn mà còn đưa ra những giải pháp thực tiễn có thể áp dụng tại các địa phương khác. Sự tham gia của cộng đồng vào quản lý tài nguyên sẽ tạo ra một mô hình bền vững, giúp nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo vệ môi trường sống cho các thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Rừng ngập mặn (RNM) là hệ sinh thái ven biển có vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường, đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững. Trên thế giới, diện tích RNM đã giảm đáng kể, từ 136.925 km² năm 2010 xuống còn khoảng 135.000 km² năm 2016, với mức mất trung bình khoảng 3% trong giai đoạn 1999-2019. Tại Việt Nam, RNM cũng chịu tác động tiêu cực, đặc biệt tại tỉnh Khánh Hòa, nơi có diện tích RNM trước năm 1975 gần 3.000 ha nhưng đến năm 2022 chỉ còn khoảng 107,79 ha tại đầm Nha Phu. Đầm Nha Phu, với diện tích khoảng 1.500 ha, là vùng đa dạng sinh học cao nhất tỉnh, đóng vai trò quan trọng trong phát triển nguồn lợi thủy sản và bảo vệ bờ biển.

Nghiên cứu nhằm làm rõ thực trạng và biến động RNM tại đầm Nha Phu trong giai đoạn 2000-2023, đồng thời đề xuất mô hình bảo tồn và phát triển RNM dựa vào cộng đồng địa phương. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các xã ven đầm, đặc biệt xã Ninh Ích, nơi có diện tích RNM lớn nhất và biến động rõ nét. Mục tiêu nghiên cứu không chỉ góp phần bảo tồn đa dạng sinh học mà còn nâng cao sinh kế cho cộng đồng, ứng phó với biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển kinh tế xanh bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên bốn quan điểm lý thuyết chính: quan điểm hệ thống, tổng hợp, kinh tế - sinh thái và phát triển bền vững. Quan điểm hệ thống nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa các yếu tố sinh thái, thủy văn và kinh tế trong hệ sinh thái RNM. Quan điểm tổng hợp giúp kết nối các yếu tố tự nhiên và xã hội để xây dựng mô hình bảo tồn phù hợp. Quan điểm kinh tế - sinh thái tập trung vào cân bằng giữa khai thác tài nguyên và bảo vệ môi trường, đảm bảo lợi ích kinh tế cho cộng đồng. Quan điểm phát triển bền vững hướng tới hài hòa giữa phát triển kinh tế, xã hội và bảo vệ môi trường, đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm suy giảm tài nguyên cho các thế hệ tương lai.

Các khái niệm chuyên ngành được sử dụng bao gồm: rừng ngập mặn (mangroves), quản lý tài nguyên dựa vào cộng đồng (community-based resource management), đa dạng sinh học, biến động tài nguyên, và mô hình bảo tồn phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tổng hợp tài liệu, phân tích số liệu từ các báo cáo, bản đồ, ảnh vệ tinh và các công trình nghiên cứu liên quan. Phương pháp thực địa gồm khảo sát, điều tra đa dạng sinh học, phỏng vấn nhanh nông thôn (PRA) với các đối tượng là người dân, cán bộ quản lý và đại diện chính quyền địa phương. Công nghệ GIS được ứng dụng để phân tích biến động diện tích RNM từ năm 2000 đến 2023.

Cỡ mẫu khảo sát thực địa gồm hơn 100 hộ dân tại các xã ven đầm, đặc biệt tập trung tại xã Ninh Ích. Phương pháp chọn mẫu kết hợp ngẫu nhiên và có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện và tập trung vào các khu vực có biến động RNM lớn. Phân tích dữ liệu sử dụng các công cụ thống kê mô tả, so sánh biến động diện tích và chất lượng rừng theo thời gian, đồng thời đánh giá mức độ tham gia của cộng đồng trong bảo tồn.

Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2022 đến 2023, bao gồm thu thập dữ liệu thứ cấp, khảo sát thực địa, phân tích dữ liệu và xây dựng mô hình bảo tồn phát triển RNM dựa vào cộng đồng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Biến động diện tích RNM đầm Nha Phu: Diện tích RNM giảm mạnh từ khoảng 810 ha năm 1981 xuống còn 107,79 ha năm 2022, tương đương mức giảm trên 86%. Giai đoạn 2000-2015 chứng kiến sự suy giảm diện tích RNM rõ rệt, trong khi giai đoạn 2015-2020 có dấu hiệu phục hồi nhẹ nhờ các dự án trồng rừng và bảo vệ.

2. Đa dạng sinh học RNM: Khu vực đầm Nha Phu có 23 loài cây ngập mặn, trong đó 15 loài thực thụ và 8 loài tham gia. Động vật rừng ngập mặn gồm nhiều loài giáp xác, thân mềm và cá có giá trị kinh tế cao. Đa dạng sinh học giảm sút do mất môi trường sống và khai thác quá mức.

3. Nguyên nhân suy giảm RNM: Chủ yếu do hoạt động kinh tế của con người như phá rừng làm ao đìa nuôi trồng thủy sản, khai thác gỗ và đất đai không hợp lý. Thiên tai và biến đổi khí hậu cũng góp phần làm suy giảm chất lượng và diện tích RNM.

4. Mức độ tham gia cộng đồng: Qua khảo sát, khoảng 70% người dân địa phương nhận thức được vai trò của RNM và tham gia các hoạt động bảo vệ, trồng rừng. Tuy nhiên, sự tham gia còn hạn chế do thiếu nguồn lực, kiến thức và chính sách hỗ trợ chưa đồng bộ.

Thảo luận kết quả

Biến động diện tích RNM tại đầm Nha Phu phản ánh xu hướng chung của RNM toàn cầu và Việt Nam, với sự suy giảm nghiêm trọng do tác động của con người và biến đổi khí hậu. Việc giảm diện tích trên 86% trong vài thập kỷ cho thấy sự cần thiết cấp bách trong bảo tồn và phục hồi RNM. Các số liệu về đa dạng sinh học cho thấy sự mất mát về loài và môi trường sống, ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lợi thủy sản và sinh kế cộng đồng.

So sánh với các mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng ở Philippines và Thái Lan, sự tham gia tích cực của cộng đồng là yếu tố then chốt để bảo vệ và phát triển bền vững RNM. Kết quả khảo sát tại đầm Nha Phu cho thấy tiềm năng lớn để phát triển mô hình tương tự, nhưng cần tăng cường hỗ trợ kỹ thuật, chính sách và nâng cao nhận thức.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ biến động diện tích RNM theo năm, bảng thống kê đa dạng loài thực vật và động vật, cũng như sơ đồ mô hình quản lý dựa vào cộng đồng đề xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng mô hình quản lý RNM dựa vào cộng đồng: Tổ chức các nhóm bảo vệ rừng cộng đồng tại xã Ninh Ích và các xã lân cận, giao quyền quản lý và khai thác bền vững cho cộng đồng. Mục tiêu tăng diện tích RNM lên ít nhất 150 ha trong 5 năm tới. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương phối hợp với các tổ chức phi chính phủ.

2. Tăng cường đào tạo, nâng cao nhận thức: Triển khai các chương trình tập huấn kỹ thuật trồng, chăm sóc RNM và quản lý tài nguyên cho người dân. Thời gian thực hiện trong 2 năm đầu của dự án. Chủ thể: Sở Tài nguyên và Môi trường, các tổ chức đào tạo.

3. Phát triển mô hình du lịch sinh thái gắn với RNM: Khai thác tiềm năng du lịch cộng đồng tại đầm Nha Phu, kết hợp bảo tồn sinh thái và phát triển kinh tế địa phương. Mục tiêu tăng thu nhập cho cộng đồng lên 20% trong 3 năm. Chủ thể: Ban quản lý du lịch địa phương, cộng đồng dân cư.

4. Hỗ trợ kỹ thuật và chính sách: Cung cấp nguồn giống cây ngập mặn chất lượng, hỗ trợ kinh phí trồng và bảo vệ rừng, đồng thời hoàn thiện các quy định pháp lý về giao khoán quản lý rừng cho cộng đồng. Thời gian triển khai liên tục trong 5 năm. Chủ thể: UBND tỉnh, các sở ngành liên quan.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên môi trường: Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và mô hình quản lý tài nguyên ven biển dựa vào cộng đồng, hỗ trợ xây dựng chính sách bảo tồn RNM hiệu quả.

2. Các tổ chức phi chính phủ và dự án bảo tồn: Tham khảo để thiết kế và triển khai các chương trình bảo tồn, phục hồi RNM phù hợp với điều kiện địa phương và tăng cường sự tham gia cộng đồng.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành địa lý, môi trường: Cung cấp dữ liệu thực địa, phân tích biến động tài nguyên và mô hình quản lý bền vững, làm tài liệu tham khảo học thuật và nghiên cứu tiếp theo.

4. Cộng đồng dân cư ven biển và các nhóm bảo vệ rừng: Hiểu rõ vai trò, quyền lợi và trách nhiệm trong bảo vệ RNM, từ đó nâng cao nhận thức và tham gia tích cực vào các hoạt động bảo tồn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao diện tích rừng ngập mặn đầm Nha Phu giảm mạnh trong những năm qua?
   Nguyên nhân chính là do phá rừng để làm ao đìa nuôi trồng thủy sản, khai thác gỗ và sử dụng đất không hợp lý, cùng với tác động của biến đổi khí hậu và thiên tai.

2. Vai trò của cộng đồng trong bảo tồn rừng ngập mặn là gì?
   Cộng đồng vừa là người hưởng lợi trực tiếp từ tài nguyên, vừa là lực lượng chủ chốt trong bảo vệ, trồng mới và quản lý rừng bền vững, góp phần duy trì đa dạng sinh học và sinh kế.

3. Mô hình bảo tồn dựa vào cộng đồng có hiệu quả như thế nào?
   Các mô hình ở Philippines và Thái Lan cho thấy sự tham gia tích cực của cộng đồng giúp tăng diện tích rừng, cải thiện sinh kế và giảm xung đột môi trường, phù hợp với điều kiện đầm Nha Phu.

4. Các yếu tố tự nhiên ảnh hưởng đến sự phát triển của rừng ngập mặn là gì?
   Bao gồm nhiệt độ, độ mặn, thủy triều, địa hình và thể nền đất. Ví dụ, RNM phát triển tốt nhất ở nhiệt độ nước biển trên 20°C và độ mặn từ 15-25‰.

5. Làm thế nào để nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ rừng ngập mặn?
   Thông qua các chương trình đào tạo, tuyên truyền, tham gia thực tiễn trong các hoạt động trồng và bảo vệ rừng, đồng thời hỗ trợ kỹ thuật và chính sách phù hợp.

Kết luận

• Diện tích rừng ngập mặn đầm Nha Phu giảm trên 86% từ năm 1981 đến 2022, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đa dạng sinh học và sinh kế cộng đồng.
• Đa dạng sinh học RNM tại đầm Nha Phu gồm 23 loài cây ngập mặn và nhiều loài động vật thủy sinh có giá trị kinh tế cao.
• Nguyên nhân suy giảm chủ yếu do hoạt động kinh tế của con người và biến đổi khí hậu, đòi hỏi giải pháp bảo tồn cấp bách.
• Mô hình quản lý và bảo tồn RNM dựa vào cộng đồng được đề xuất nhằm tăng cường sự tham gia, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai mô hình tại xã Ninh Ích, đào tạo cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái và hoàn thiện chính sách hỗ trợ.

Kêu gọi hành động: Các cơ quan quản lý, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp bảo tồn RNM, góp phần phát triển kinh tế xanh và ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu tại đầm Nha Phu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Cơ sở lý luận về bảo tồn, phát triển rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội địa phương và biến động tài nguyên rừng ngập mặn tại đầm Nha Phu tỉnh Khánh Hòa. Đề xuất mô hình bảo tồn và phát triển rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng tại xã Ninh Ích thị xã Ninh Hòa.

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO TỒN, PHÁT TRIỂN RỪNG NGẬP MẶN DỰA VÀO CỘNG ĐỒNG 1. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Những nghiên cứu về rừng ngập mặn trên thế giới 1. Nghiên cứu về thành phần loài thực vật ngập mặn Trên thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu và tổng hợp về thành phần loài TVNM.

Nghiên cứu hệ thực vật RNM của (Tomlinson, 1986; Wang et. RNM được phân thành 02 nhóm: các loài cây RNM thực sự (True mangroves) và cây tham gia nhập RNM (Associate mangroves). Cây RNM thực sự gồm các loài có nhiều điểm thích nghi về mặt hình thái, chỉ hiện diện trong HST RNM. Theo Saenge et al (1983), trên thế giới có 60 loài TVNM [36]; Spalding et al (2010) cho rằng toàn thế giới có 73 loài TVNM chính thức.

Những nghiên cứu về RNM trên thế giới đều thống nhất khu vực Đông Nam Á là một trong những địa điểm phong phú và đa dạng nhất về thành phần loài TVNM, là trung tâm đa dạng sinh học của RNM. RNM ở Đông Nam Á là nơi có số loài đa dạng nhất, Tomlinson (1986) ghi nhận có 42 loài TVNM. Chan et al (2009), Spalding (2010) ghi nhận có sự hiện diện của 45 loài TVNM ở đây. Trong số các loài TVNM trên thế giới, một số loài đang phát triển thuận lợi ở Khánh Hòa, đầm Nha Phu gồm đước, bần, mấm, vẹt, su ổi.

Nghiên cứu diện tích và đặc điểm phân bố rừng ngập mặn Theo FAO (2007), có nhiều công trình nghiên cứu về diện tích và phân bố RNM trên thế giới, số liệu về diện tích, phân bố và phân vùng RNM trên thế giới có sự khác nhau, thể hiện qua các công trình nghiên cứu về RNM sau: Theo Saenger et al. (1983), tổng diện tích trên thế giới được đánh giá vào khoảng 16.000 ha, trong đó ở vùng nhiệt đới Châu Á có 7.000 ha, ở vùng nhiệt đới Châu Mỹ có 5.000 ha và ở vùng nhiệt đới Châu Phi có 3. Theo Lanly, Ogino & Chihara (1998), diện tích RNM thế giới hơn 15 triệu ha, Groombridge (1992) là 19,9 triệu ha, Saenger et al; Aksornkoae (1993) là 16,67 triệu ha, theo Thurairaja nă 1994 là 16,2 triệu ha. Nhưng tất cả các quan điểm đều thống nhất, RNM ở Đông Nam Á có diện tích 6,8 triệu ha, phân bố rộng.

Khu RNM 10 lớn nhất ở Đông Nam Á được tìm thấy ở Indonesia (gần 60 % tổng số diện tích Đông Nam Á), Malaysia (11,7%), Myanmar (8,8%), Papua New Guinea (8,7%) và Thái Lan (5,0%), Việt Nam (2,1%), Philippines (2,2%), Cambodia (1,3), Brunei (0,3%), Timor (0,03%), Singapore (0,01%) [37]. Một nghiên cứu khác gần đây của tổ chức liên minh RNM thế giới năm (2021), đã công bố tổng diện tích RNM thế giới đến 2016 là 135.883 km2 trong đó: Bắc và Trung Mỹ và vùng Ca-ri-bê 20.926 km2 chiếm 32%, Nam Mỹ 18.943 km2 chiếm 14%, Tây và Trung Phi 19.767 km2 chiếm 15%, Đông và Nam Phi 7.276 km2 chiếm 5%, Nam Á 8.414 km2 chiếm 6%, Đông Nam Á 43.767 km2 chiếm 16%, Đông Á 717 km2 chiếm 0,3%, Úc và New Zealand 9.983 km2 chiếm 7%, những hòn đảo ở Thái Bình Dương 6.285 km2 chiếm 5%, Trung Đông 313 km2 chiếm 0,2% [41]. Những kết quả có thể vận dụng vào nghiên cứu RNM ven biển Khánh Hòa: Khánh Hòa nằm trong khu vực Đông Nam Á là trung tâm đa dạng sinh học RNM của thế giới. Vì vậy, Khánh Hòa là địa bàn có thể phát triển RNM thuận lợi nếu biết vận dụng kiến thức về RNM của thế giới.

Mô hình, dự án bảo tồn rừng ngập mặn dựa vào cộng đồng đã được triển khai Mô hình của Philippin: Bắt đầu từ những năm 1980, Philippine chuyển giao đáng kể các quyền lực cho cộng đồng về trồng và bảo vệ rừng.000 ha năm 1920, một nửa diện tích RNM đã bị mất ngày nay chỉ còn 247.600 ha do việc khai thác quá mức và chuyển sang nuôi trồng thủy sản (Primavera & Esteban, 2008). Trong hai thập kỷ qua, việc phá rừng đã chậm lại. Dự án trồng lại RNM Buswang được tài trợ bởi DENR năm 1990 dành cho chính quyền huyện Kalibo Aklan thông qua hội bảo tồn RNM Kalibo. 28 gia đình là những người được hưởng lợi của dự án.

Dự án được thực hiện tại một vùng 50 ha ven biển gần với cửa sông Barangay thuộc Kalibo. Tổ chức phát triển Uswag (tổ chức phi chính phủ) đã làm việc trực tiếp với cộng đồng, đóng vai trò cầu nối giữa những người dân địa phương với các cơ quan chính phủ. Kết quả là dự án đã trồng thành công 45 ha đước và 5 ha dừa nước. Mỗi gia đình tham gia dự án được nhận 1- 2 ha trồng, chăm sóc và bảo vệ cây trong 3 năm.

Dự án cũng đã tạo cho nhân dân một vùng đệm. Năm 1994 những người tham gia dự án đã được giao đất trong vòng 25 năm. Năm 1995 cộng đồng nhận giải thưởng Galing Pook nhằm tôn vinh những 11 nỗ lực trong việc trồng RNM thành công. Như vậy, sự bền vững lâu dài cần có sự tham gia tích cực của cộng đồng người dân địa phương với sự hỗ trợ mạnh mẽ của chính quyền địa phương và của các tổ chức phi chính phủ [3].

Mô hình của Thái Lan: Yad Fon từ lâu đã đi đầu trong ý tưởng “rừng do cộng đồng quản lý” ở cấp xã. Chỉ có một xã được Yad Fon chọn để thực hiện dự án. Một cán bộ dự án được chỉ định sinh sống tại vùng dự án, theo dõi hoạt động của cộng đồng và sau một thời gian sẽ hướng dẫn địa phương giải quyết một vài vấn đề bức xúc nhất. Những dự án nhỏ dựa vào cộng đồng như đào một giếng nước ăn đã được thực hiện.

Yad Fon khuyến khích thành lập “quỹ tiết kiệm” thôn, chẳng hạn như thành lập Hợp tác xã đánh cá. Trở nên ít phụ thuộc về tài chính là một bước quan trọng trong việc tăng quyền lực cho cộng đồng. Cùng với giáo dục về sử dụng bền vững nguồn TNTN, dân làng đã thực hiện chương trình tự quản lý và giám sát tài nguyên ven biển. Kết quả là tăng sản lượng cá và những bãi cỏ biển tươi tốt, giúp động viên bà con ngư dân đánh bắt hợp sinh thái hơn.

Chính quyền tỉnh và cơ quan Lâm nghiệp đã khuyến khích dự án rừng cộng đồng, tức là thu hoạch những lâm sản phụ thay vì chặt hạ cây rừng. Những kỹ năng quản lý rừng theo cách này đã đem lại những thay đổi tích cực. Các chương trình thử nghiệm dựa trên những kỹ thuật đã được kiểm chứng này của Yad Fon đã được thực hiện tại các xã lân cận [3]. Nghiên cứu về rừng ngập mặn Việt Nam 1.

Những công trình nghiên cứu về thành phần loài thực vật ngập mặn Lê Công Khanh (1986), dựa vào tính chất ngập nước và độ mặn của nước, đã xếp 57 loài TVNM vào 3 nhóm: nhóm mọc trên đất bồi ngập nước (độ mặn của nước từ 15 - 32 %) có 25 loài; nhóm sống trên đất bồi thường ngập nước (độ mặn 0,5 - 15 %) có 9 loài và nhóm sống trên đất bồi ít ngập nước lợ có 12 loài [19]. Theo Phan Nguyên Hồng (1999), TVNM ven biển Việt Nam có 78 loài thuộc 2 nhóm: nhóm loài TVNM “thực sự” có 37 loài thuộc 20 chi, 14 họ và nhóm loài TVNM “tham gia” có 42 loài thuộc 36 chi, 28 họ [18]. Những năm gần đây, các nghiên cứu ở Việt Nam về RNM nói chung và thành phần loài ngập mặn nói riêng được thực hiện ở nhiều địa phương có RNM. Theo Đỗ Đình Sâm và cs.

(2005) Việt Nam có 37 loài TVNM thực thụ. Huyện Cần Giờ (thành phố Hồ Chí Minh) là địa phương có số loài TVNM nhiều 12 nhất với 33 loài, Cà Mau có 32 loài, Sóc Trăng 24 loài [22]. Theo kết quả nghiên cứu của Hoàng Văn Thơi (2013), thành phần loài TVNM trên thể nền đá, sỏi, san hô bán ngập triều tại huyện Côn Đảo, Bà Rịa - Vũng Tàu có 33 loài thuộc 20 họ, trong nhóm TVNM thực thụ gồm 24 loài thuộc 11 họ và nhóm loài cây tham gia gồm 9 loài cây thuộc 9 họ. Từ đó tác giả đề xuất và lựa chọn các loài Đâng, Đước đôi, Dà vôi và Sú đỏ để gây trồng cho các đảo phía Nam [31].

Theo kết quả điều tra của Đặng Văn Sơn (2014), thực vật RNM ở Khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ có 112 loài, 87 chi, 45 họ, 29 bộ. Trong đó, có 30 loài TVNM chủ yếu, 38 loài TVNM tham gia RNM và 44 loài cây du nhập. Kết quả nghiên cứu của Phạm Ngọc Dũng (2015), xác định tại Thừa Thiên Huế có 42 loài TVNM, thuộc 30 họ, trong đó loài TVNM chính thức và 24 loài TVNM tham gia vào RNM [1]. Phân bố loài cây ngập mặn ở Việt Nam Loài TVNM Vùng Tham Các loài chủ yếu Thực sự Cộng gia Đông Bắc Đâng, Trang, Vẹt dù, Mắm biển, Mắm 16 36 52 (Quảng Ninh) quăn, Sú, Bần chua.

Đồng bằng sông Đâng (Đước vòi), Trang, Vẹt dù, Mắm 13 36 49 Hồng biển, Mắm quăn, Sú, Bần chua. Trung Bộ Bắc Trung Bộ: Vẹt dù, Mắm quăn, - Bắc Trung Bộ Bần chua, Sú, Bần trắng, Dừa nước. - Nam Trung Bộ 22 41 63 Nam Trung Bộ: Đước đôi, Đưng, Vẹt dù, Dà quánh, Dà vôi, Mắm quăn, Mắm trắng, Bần trắng, Sú Bà Rịa - Vũng Đước, Đưng, Vẹt dù, Vẹt đen, Vẹt Tàu, Cần Giờ khang, Vẹt tách, Dà quánh, Dà vôi, 31 66 97 Mắm trắng, Mắm quăn, Mắm biển, Bần trắng, Bần ổi, Bần chua, Dừa nước. Đồng bằng sông Đước, Đưng, Vẹt dù, Bần đen, Vẹt Cửu Long Khang, Vẹt tách, Dà quánh, Mắm biển, 32 66 98 Mắm lưỡi đồng, Bần trắng, Bần ổi, Bần chua, Dừa nước.

Những công trình nghiên cứu về diện tích và đặc điểm phân bố RNM Việt Nam có đường bờ biển dài 3260 km, với hơn 4000 hòn đảo lớn, nhỏ ven bờ, các loại hình đất ngập nước ven bờ rất phong phú như đất RNM bãi triều lầy, vịnh, ven đảo, cửa sông, rạn san hô; do vậy, diện tích RNM ở đây cũng rất lớn. Đỗ Đình Sâm và cs. (2005), công bố diện tích RNM ngày càng bị thu hẹp do khai thác quá mức, tác động của hoạt động kinh tế và BĐKH. Diện tích RNM Việt Nam đã giảm sút rất lớn, từ 408.000ha vào năm 1962 và còn 252.000 ha vào năm 1982, đến năm 1999 còn lại 156.608 ha và đến tháng 12 năm 2000 chỉ còn 155.