VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ LAN PHƢƠNG MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI – 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ LAN PHƢƠNG MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH Chuyên ngành : Luật hình sự và tố tụng hình sự Mã số : 60.04 LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. VÕ KHÁNH VINH HÀ NỘI – 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận văn “Miễn trách nhiệm hình sự theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Võ Khánh Vinh. Các nội dung, thông tin được trình bày trong luận văn là trung thực. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan trên của mình. Hà Nội, ngày 25 tháng 3 năm 2018 Tác giả luận văn Nguyễn Thị Lan Phƣơng MỤC LỤC MỞ ĐẦU . 1 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM . Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của miễn trách nhiệm hình sự .Khái quát sự hình thành và phát triển của các quy phạm về miễn trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam . 15 Chƣơng 2: CÁC QUY ĐỊNH VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH . Các quy định của phần chung Bộ luật hình sự về miễn trách nhiệm hình sự cho người phạm tội . Các quy định của phần các tội phạm Bộ luật hình sự về miễn trách nhiệm hình sự. Thực tiễn miễn trách nhiệm hình sự tại Thành phố Hồ Chí Minh. 47 Chƣơng 3: HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ . Sự cần thiết của việc hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về miễn trách nhiệm hình sự . Những quan điểm cơ bản của việc hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về miễn trách nhiệm hình sự . Các giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về miễn trách nhiệm hình sự . 76 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BLHS : Bộ luật hình sự BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự PLHS : Pháp luật hình sự DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Số vụ án và số bị can, bị cáo được đình chỉ điều tra do Cơ quan Điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án áp dụng trong giai đoạn 2013 – 2017.2: Tỷ lệ tổng số bị can bị đình chỉ điều tra do miễn trách nhiệm hình sự trên tổng số bị can bị đình chỉ điều tra . Tổng số vụ án được các cơ quan tiến hành tố tụng Thành phố Hồ Chí Minh áp dụng miễn trách nhiệm hình sự trong giai đoạn 05 năm (2013 – 2017). Tổng số bị can, bị cáo được các cơ quan tiến hành tố tụng Thành phố Hồ Chí Minh áp dụng miễn trách nhiệm hình sự trong giai đoạn 05 năm (2013 – 2017) . Tính cấp thiết của đề tài Hoàn thiện Hiến pháp và hệ thống pháp luật phục vụ cho công cuộc đổi mới trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội được coi là một trong những nhiệm vụ cấp bách của Nhà nước ta hiện nay, tiến tới xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân. Và trong bất kỳ một nhà nước pháp quyền đích thực nào, các quy định của pháp luật thuộc lĩnh vực tư pháp hình sự nói chung và các quy định của pháp luật hình sự nói riêng bên cạnh mục đích đấu tranh phòng và chống tội phạm còn phải thực hiện tốt nguyên tắc nhân đạo. Là một chế định quan trọng của luật hình sự Việt Nam, miễn trách nhiệm hình sự không chỉ thể hiện chính sách phân hóa trách nhiệm hình sự mà còn phản ánh rõ nét nhất nguyên tắc nhân đạo của Nhà nước ta đối với người phạm tội. Trong luật hình sự Việt Nam, miễn trách nhiệm hình sự là một chế định nhân đạo, nhân văn, phản ánh nguyên tắc xử lý “nghiêm trị kết hợp với khoan hồng, trừng trị kết hợp với giáo dục thuyết phục”, cũng như phản ánh yêu cầu - “không cần thiết phải truy cứu trách nhiệm hình sự, mà vẫn bảo đảm yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm và giáo dục cải tạo người phạm tội”. Bộ luật Hình sự năm 1999 (BLHS) đã kế thừa và phát triển BLHS năm 1985, là bước phát triển mới trong việc giải quyết vấn đề miễn trách nhiệm hình sự và mới đây nhất là sự ra đời của Bộ luật hình sự năm 2015 và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật hình sự năm 2015 (sau đây gọi chung là Bộ luật hình sự năm 2015) với nhiều quy định mới tiến bộ hơn. Nhiều quy phạm của chế định miễn trách nhiệm hình sự đã được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với thực tiễn, tạo điều kiện cho các cơ quan áp dụng pháp luật đấu tranh và phòng, chống tội phạm có hiệu quả. Tuy nhiên, do BLHS năm 2015 mới có hiệu lực thi hành, cần phải chờ thực tiễn kiểm nghiệm, trong khi thực tiễn áp dụng các quy định về miễn trách nhiệm hình sự thời gian qua đã nảy sinh nhiều vướng mắc và bất cập, 1 công tác giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự (PLHS) trong thời gian qua chưa được quan tâm đúng mức nên một số quy phạm pháp luật của chế định miễn trách nhiệm hình sự còn có nhận thức không đúng, gây khó khăn cho việc áp dụng pháp luật trong hoạt động thực tiễn. Ngoài ra, miễn trách nhiệm hình sự cũng là một vấn đề phức tạp và luôn thu hút được sự quan tâm của các nhà khoa học pháp lý. Cho đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu, các bài viết về vấn đề này. Tuy vậy, vẫn còn nhiều vấn đề chưa thống nhất như: khái niệm, đặc điểm, hậu quả pháp lý, cũng như chưa tổng kết thực tiễn xét xử. Hiện nay, trên địa bàn cả nước nói chung, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng, các cơ quan tiến hành tố tụng ít nhiều còn gặp khó khăn trong việc áp dụng quy định của Bộ luật hình sự Việt Nam về miễn trách nhiệm hình sự. Theo đó, hiện tượng sai hay bỏ lọt tội phạm, nhầm lẫn giữa miễn trách nhiệm hình sự với loại trừ trách nhiệm hình sự, với tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự hoặc cho miễn trách nhiệm hình sự để tránh bồi thường oan, sai vẫn xảy ra; v. Trước tình hình đó, việc nghiên cứu một cách có hệ thống, toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến chế định miễn trách nhiệm hình sự đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp để góp phần hoàn thiện BLHS năm 2015 và giải quyết những vướng mắc của thực tiễn áp dụng PLHS là việc làm cần thiết, không những có ý nghĩa quan trọng về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa cả về thực tiễn trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện nay ở Việt Nam. Với những lý do trên học viên đã lựa chọn đề tài: “Miễn trách nhiệm hình sự theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ chí Minh” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ luật học của mình. Tình hình nghiên cứu đề tài Miễn trách nhiệm hình sự là một vấn đề cơ bản, phong phú, phức tạp của luật hình sự nên từ trước đến nay luôn được các học giả, nhà nghiên cứu quan 2 tâm. Ở Việt Nam, cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về vấn đề này, đáng chú ý là các công trình sau đây: - Lê Cảm (2001), Về các dạng miễn trách nhiệm hình sự được quy định tại Điều 25 Bộ luật Hình sự năm 1999, Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 1) - Lê Cảm (2001), Về sáu dạng miễn trách nhiệm hình sự khác (ngoài Điều 25) trong BLHS năm 1999, Tạp chí Dân chủ và pháp luật, (số 2) - Lê Cảm (2002), Chế định miễn trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam, trong sách: “Nhà nước và pháp luật Việt Nam trước thềm thế kỷ XXI”, do TS. Lê Cảm chủ biên, Nxb Công an nhân dân, Hà Nội - Nguyễn Ngọc Chí (1997), Chế định miễn trách nhiệm hình sự trong Luật hình sự Việt Nam, Tạp chí Khoa học (KHXH), (số 4) - Thái Quế Dung (1999), Những trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự theo Điều 48 Bộ luật Hình sự, Tạp chí Kiểm sát, Chuyên đề về BLHS, (số 4) - Phạm Hồng Hải (2001), Chế định miễn trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 1999, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật, (số 12) - Phạm Mạnh Hùng (1993), Một số ý kiến về miễn trách nhiệm hình sự, Tạp chí Tòa án nhân dân, (số 2) - Phạm Mạnh Hùng (2003), Chế định trách nhiệm hình sự trong luật hình sự Việt Nam, Luận án tiến sĩ Luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội - Võ Khánh Vinh (2001), Chương XVIII - Miễn trách nhiệm hình sự, trong sách: “Giáo trình Luật hình sự Việt Nam (Phần chung)”, do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên, Nxb Giáo dục - Trịnh Tiến Việt (2008), Những vấn đề lý luận và thực tiễn về miễn trách nhiệm hình sự theo Luật hình sự Việt Nam, Luận án tiến sĩ Luật học Đặc biệt, tác giả Trịnh Tiến Việt thực hiện công trình “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về miễn trách nhiệm hình sự theo luật hình sự Việt Nam” làm luận án tiến sĩ luật học tại Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2008. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống và toàn 3 diện các khía cạnh, chuyên sâu ở mức độ luận văn thạc sĩ luật học về miễn trách nhiệm hình sự kể từ khi Bộ luật hình sự năm 2015 ra đời cũng như đánh giá thực tiễn áp dụng trên địa bàn rộng lớn và phức tạp như Thành phố Hồ Chí Minh. Vì vậy, việc lựa chọn đề tài đã nêu để nghiên cứu, đánh giá thực tiễn áp dụng trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh, góp phần hoàn thiện và nâng cao hiệu quả áp dụng rõ ràng vẫn có tính thời sự cấp bách hiện nay 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.
