Mở đầu Chương 2 - Tổng quan nghiên cứu Chương 3 - Số liệu sử dụng và phương pháp nghiên cứu Chương 4 - Kết quả nghiên cứu Chương 5 - Kết luận 2 CHƯƠNG 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 2. Tính cấp thiết của đề tài Hội nhập quốc tế là xu hướng mà nền kinh tế của các quốc gia trên thế giới đang hướng tới để tạo điều kiện tốt nhất cho sự phát triển chung và riêng. Trong quá trình hội nhập, lĩnh vực ngân hàng cũng tham gia để tạo động lực phát triển nền kinh tế, tăng tính cạnh tranh.
Trong bối cảnh đó, hoạt động mua bán và sáp nhập (M&A) là một việc làm tất yếu để loại bỏ những ngân hàng có hoạt động kinh doanh yếu kém, đem lại nhiều rủi ro và nâng cao năng lực cạnh tranh của những ngân hàng hoạt động tốt. Hoạt động M&A là biện pháp khá phổ biến ở các quốc gia có nền kinh tế phát triển mạnh nhằm tăng hiệu quả tài chính, tránh rủi ro đổ vỡ, giảm chi phí hoạt động,… M&A đã và đang diễn ra khá lâu đời và phát triển mạnh mẽ ở các quốc gia, đặc biệt là từ những năm 2007 khi cuộc khủng hoảng kinh tế diễn ra. Tuy nhiên, mua bán và sáp nhập trong lĩnh vực ngân hàng vẫn còn khá mới mẻ đối với nước ta. Ngày 11/01/2007, WTO tiến hành nghi lễ trao thẻ thành viên chính thức cho Việt Nam.
Việc làm đó mở ra rất nhiều tiềm năng phát triển cho nền kinh tế Việt Nam khi được tiếp xúc sâu rộng với các nền kinh tế phát triển trên thế giới, đó là cơ hội để Việt Nam học hỏi những kinh nghiệm, kỹ năng trong quản lý và vận hành hệ thống tài chính, cơ hội để tham gia giao thương, thúc đẩy phát triển thị trường mua bán xuất nhập khẩu, thị trường chứng khoán với các nước trên thế giới. Đặt cạnh những cơ hội vàng đó là rất nhiều thách thức đối với nền kinh tế Việt Nam nói chung và lĩnh vực Ngân hàng nói riêng. Các ngân hàng bị đặt dưới áp lực đào thải trong môi trường cạnh tranh khốc liệt. Việc các ngân hàng yếu kém hoạt động gây nên nhiều rủi ro về thanh khoản, đổ vỡ, tín nhiệm đối với nền kinh tế, đặc biệt là trong tình hình các ngân hàng lớn đang mở rộng thị phần, nâng cao tính cạnh tranh thông qua các ưu đãi dịch vụ và sản phẩm tốt.
Đặc thù của ngành Ngân hàng so với các ngành khác là tính hệ thống rất cao, chỉ cần một ngân hàng đổ vỡ, dù là ngân hàng nhỏ và yếu kém đi chăng nữa thì sẽ kéo theo rủi ro đổ vỡ và hệ luỵ cho cả hệ thống. Đặc biệt từ năm 2009, những ngân hàng 100% vốn đầu tư nước ngoài đã chính thức hoạt động trên thị trường Việt Nam theo cam kết khi trở thành thành viên của WTO. Đó là một thách thức lớn bởi vì ngân hàng nước ngoài thường có kỹ năng quản lý chuyên 3 nghiệp, quy mô lớn, kinh nghiệm quản lý, công nghệ hiện đại, các sản phẩm đa dạng đang tìm cách chiếm lĩnh thị phần trong ngành Ngân hàng Việt Nam. Trong các điều kiện đó, việc tìm ra giải pháp nâng cao năng lực hệ thống tài chính Việt Nam thông qua M&A là rất quan trọng.
Từ việc đánh giá hiệu quả các thương vụ đã từng diễn ra sẽ giúp các NHTM và NHNN rút ra kinh nghiệm để tối ưu hoá hiệu quả hoạt động M&A. Tổng quan các công trình nghiên cứu trước đây liên quan đến đề tài 2. Các nghiên cứu trong nước Hoạt động mua bán sáp nhập NHTM tại Việt Nam là một xu hướng phổ biến nhằm cải tổ lại hệ thống tài chính – ngân hàng. Xét từ những thương vụ đầu tiên cho đến nay thì cả số lượng và giá trị các thương vụ đều có sự gia tăng, đây là một lĩnh vực, chủ đề được rất nhiều nghiên cứu tại Việt Nam hướng đến nhằm xác định những vấn đề liên quan và đưa ra giải pháp thích hợp.
Dựa theo tìm hiểu tổng quan nhận định có thể chia ra làm 2 nhóm lĩnh vực nghiên cứu: Nhóm 1: tác nhân tác động đến M&A NHTM Nhóm thứ nhất có thể kể đến các nghiên cứu tiêu biểu của Ngô Đức Huyền Ngân (2009) và Vương Thị Minh Đức (2018) Bài nghiên cứu “Sáp nhập và mua lại Ngân hàng thương mại ở Việt Nam”, Ngô Đức Huyền Ngân (2009) đã tổng hợp, phân tích và so sánh các số liệu, thống kê từ nhiều nguồn về động cơ, thực trạng của các thương vụ M&A NHTM trong giai đoạn 1997- 2009. Tác giả đưa ra những nhận định về kết quả đạt được và hạn chế từ các thương vụ M&A trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng Việt Nam thời kỳ đầu để từ đó đề xuất định hướng, giải pháp vĩ mô và vi mô cho giai đoạn tiếp theo. Trong “Hoạt động mua bán - sáp nhập ngân hàng thương mại tại Việt Nam” của Vương Thị Minh Đức (2018), tác giả sử dụng linh hoạt giữa số liệu sơ cấp dựa trên bảng hỏi với đối tượng khách hàng của các NHTM có tham gia quá trình M&A và số liệu thứ cấp từ các báo cáo của NHTM, đó là nền tảng để nghiên cứu về các thương vụ điển hình, phương thức M&A, hiệu quả đạt được trong giai đoạn tái cấu trúc hệ thống ngân hàng từ 2011 - 2018; từ đó tác giả đưa ra đặc điểm, nhân tố tác động đến hoạt động mua bán sáp nhập NHTM và giải pháp phát triển cho tương lai. 4 Nhóm 2: M&A tác động đến năng lực cạnh tranh và các chỉ tiêu khác của các NHTM như thế nào Nhóm thứ hai đã có nhiều đánh giá về các chỉ tiêu cụ thể của các NHTM trong và sau quá trình M&A như tính cạnh tranh của thị trường và các vấn đề còn tồn đọng.
Điển hình như bài nghiên cứu “Tập trung thị trường trong lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam”, Lê Thế Bính (2015) đưa ra mục tiêu nghiên cứu về tập trung thị trường trong lĩnh vực tài chính ngân hàng Việt Nam ở quá trình tái cơ cấu. Cấu trúc thị trường bị thay đổi do mức độ tập trung và từ đó ảnh hưởng đến sự cạnh tranh giữa các NHTM. Tác giả nghiên cứu dựa trên các chỉ số đánh giá mức độ tập trung là HHI và CRk và đưa ra 3 kết luận: (1) mức độ tập trung thị trường ở mức vừa phải, kể cả ở nhóm ngân hàng; (2) tuy nhiên, bài nghiên cứu cũng chỉ ra những lo ngại về sự tập trung quy mô từ M&A của các ngân hàng và nhóm ngân hàng; (3) nếu một hay một vài NHTM lớn sáp nhập với nhau có thể dẫn đến thay đổi lớn tình trạng thị trường. Cụ thể hơn là nghiên cứu “Mua bán và sáp nhập (M&A) ngân hàng tại Việt Nam – những vấn đề đặt ra từ thương vụ sáp nhập ngân hàng TMCP Sài Gòn – Đệ Nhất – Tín Nghĩa”- Nguyễn Ngọc Lý, Trần Văn Quyết và Dương Thanh Tình (2013), nhóm tác giả đưa ra một thương vụ điển hình trong thời kỳ tái cấu trúc hệ thống ngân hàng, đây là nền tảng thúc đẩy hoạt động M&A trong thời gian tới.
Theo nhận định của nhóm tác giả, thương vụ này vẫn còn những tồn tại nhiều vấn đề vẫn chưa được giải quyết như: định giá, minh bạch thông tin, thiếu các nhà tổ chức, môi giới M&A, khung pháp luật và các vấn đề sau sáp nhập khác. Từ đó, luận án đưa ra những đề xuất nhằm thúc đẩy quá trình tái cấu trúc hệ thống ngân hàng. Nhìn chung, tất cả các nghiên cứu trên đều đã thành công trong việc phát hiện những tác nhân tác động tới và bị ảnh hưởng bởi hoạt động M&A ngân hàng, từ đó đề xuất giải pháp. Các nghiên cứu cũng không thể tránh khỏi mang đánh giá chủ quan vào bài nghiên cứu cũng như mẫu nghiên cứu còn chưa phong phú.
Tổng quan về lĩnh vực M&A NHTM tại Việt Nam đã khá quen thuộc và đầy đủ, tuy nhiên, khoá luận tốt nghiệp có thêm đề xuất nghiên cứu về tác động của M&A tới hoạt động của các ngân hàng thời kỳ hậu sáp nhập, bên cạnh những lợi ích thì vẫn còn rất nhiều bất cập cho hệ thống hoạt động của chính những ngân hàng tham gia sáp nhập. Sau nghiên cứu khoá luận sẽ đưa 5 ra những giải pháp, đặc biệt là cho các NHTM để giải quyết những vấn đề do M&A mang lại và phát huy những lợi ích một cách tối đa. Các nghiên cứu nước ngoài Mua bán sáp nhập ngân hàng thương mại là một chủ đề quen thuộc tại các nước phát triển đã từ rất lâu. Các nghiên cứu của nhiều tác giả nước ngoài đã đưa ra những nền tảng, chuyên môn cho các hoạt động M&A sau này.
Đầu tiên phải kể đến cuốn sách “Mua lại và sáp nhập từ A đến Z” của Andrew J.Hart (2009), Nhà xuất bản Tri thức, Hà Nội và “M&A - Mua lại và sáp nhập căn bản, các bước quan trọng trong qua trình mua bán doanh nghiệp và đầu tư” của tác giả Michael E.Frankel (2009), Nhà xuất bản Tri thức, Hà Nội. Hai cuốn sách có nội dung chính về đầy đủ các thuật ngữ, khái niệm trong lĩnh vực M&A; các bên tham gia thương vụ và động cơ, cách thức thực hiện, chiến lược cụ thể; thẩm định giá trị của doanh nghiệp mục tiêu và các phương pháp định giá doanh nghiệp; quá trình kết thúc thương vụ và hậu M&A. Tất cả những nội dung trên đều vô cùng quan trọng, đó là khung sườn để thực hiện các thương vụ M&A và có cách đánh giá chi tiết nhất về từng thương vụ, các lưu ý quan trọng để có thể thực hiện hoạt động mua bán sáp nhập thành công và hiệu quả nhất. Một phương diện không thể không xem xét trong các thương vụ M&A là về tính pháp lý.
Bài dịch “Luật chống độc quyền ở Mỹ” do Gregory Mankiw, 5th edition (2008), Principles of Microeconomics, South Western Cengage Learning phát hành, được Lê Thị Khánh Ly biên dịch có những nội dung chính cho biết mục đích của chính sách là ngăn cản độc quyền, khuyến khích cạnh tranh và đạt được sự phân bổ nguồn lực hiệu quả. Nội dung cuốn sách tương tự như đạo luật Sherman (1890) về chính thức coi các vụ sáp nhập dẫn đến độc quyền hoặc thống lĩnh thị trường là bất hợp pháp; đặc biệt áp dụng với các công ty lớn trên thị trường để ngăn cản các công ty này sáp nhập hợp nhất làm cản trở thương mại và hạn chế cạnh tranh. Trong cuốn sách “Quản trị ngân hàng thương mại” của tác giả Peter S.Rosse (2001), Nhà xuất bản Tài chính, Hà Nội, tác giả cũng dành một phần để trình bày về các quy định pháp lý đối với hoạt động M&A ngân hàng ở Mỹ.