Vấn Đề Lý Luận Sử Học Ở Miền Bắc Việt Nam Thời Kỳ 1954-1975

Luận văn thạc sĩ phân tích lý luận sử học miền Bắc Việt Nam giai đoạn 1954-1975, khám phá các vấn đề và xu hướng nghiên cứu lịch sử.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu
• Người hướng dẫn: PGS. TS Hoàng Hồng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Lý Luận Sử Học Ở Miền Bắc Việt Nam Thời Kỳ 1954-1975
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Lý Luận Sử Học Miền Bắc 1954 1975

Giai đoạn 1954-1975 ở miền Bắc Việt Nam chứng kiến sự hình thành và phát triển mạnh mẽ của lý luận sử học. Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp mở ra một trang sử mới. Miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trong khi miền Nam tiếp tục cuộc đấu tranh chống đế quốc Mỹ. Trong bối cảnh đó, sử học đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng tư tưởng, củng cố niềm tin vào con đường xã hội chủ nghĩa và cổ vũ tinh thần đấu tranh giải phóng dân tộc. Các nhà sử học miền Bắc, trung thành với chủ nghĩa Mác-Lênin, đã xây dựng một hệ thống lý luận sử học riêng, dựa trên nền tảng chủ nghĩa duy vật lịch sử. Công tác nghiên cứu sử học được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của ngành.

1.1. Bối Cảnh Chính Trị Xã Hội Ảnh Hưởng Sử Học Miền Bắc

Hoạt động sử học diễn ra trong bối cảnh nền sử học cách mạng Việt Nam còn non trẻ. Nhiệm vụ đặt ra là vừa tham gia thực hiện nhiệm vụ của cuộc cách mạng văn hóa tư tưởng, vừa giải quyết vấn đề cơ bản của khoa học lịch sử, vừa góp phần thiết thực cho cuộc kháng chiến chống Mỹ. Điều quan trọng nhất là làm thế nào để sử học vừa đảm bảo tính khách quan khoa học, vừa phục vụ trực tiếp sự nghiệp cách mạng.

1.2. Tổ Chức Nghiên Cứu Lịch Sử Ban Đầu Ban Văn Sử Địa

Ngày 2-12-1953, Ban Bí thư Trung ương Đảng Việt Nam ra quyết định thành lập Ban nghiên cứu Lịch sử - Địa lý - Văn học, trực thuộc Ban Chấp hành Trung ương Đảng, gọi là Ban nghiên cứu Sử - Địa - Văn. Cùng với việc thành lập Ban nghiên cứu Sử - Địa - Văn, tập san Sử - Địa - Văn cũng ra đời. Chủ trương thành lập Ban nghiên cứu Lịch sử - Địa lý - Văn học của Trung ương Đảng ngay trong thời kỳ kháng chiến đã đáp ứng một yêu cầu cấp thiết của cán bộ và nhân dân.

II. Thách Thức và Hạn Chế Trong Nghiên Cứu Lý Luận Sử Học

Mặc dù đạt được nhiều thành tựu, công tác nghiên cứu sử học ở miền Bắc giai đoạn 1954-1975 cũng đối mặt với không ít thách thức và hạn chế. Một trong những vấn đề nổi cộm là sự chi phối mạnh mẽ của yếu tố chính trị, tư tưởng. Quan điểm sử học Mác-Lênin được coi là kim chỉ nam, dẫn đến việc phê phán, bác bỏ hoàn toàn những quan niệm sử học khác. Điều này ít nhiều làm giảm tính khách quan, đa chiều trong nghiên cứu lịch sử. Ngoài ra, điều kiện vật chất, kỹ thuật còn nhiều khó khăn cũng ảnh hưởng đến chất lượng và số lượng các công trình nghiên cứu sử học. Việc tiếp cận nguồn sử liệu còn hạn chế, đặc biệt là các nguồn tư liệu từ phương Tây.

2.1. Ảnh Hưởng Của Chính Trị và Tư Tưởng Đến Sử Học

Việc nghiên cứu và giảng dạy lịch sử chịu sự chi phối lớn của đường lối chính trị và hệ tư tưởng Mác-Lênin. Điều này dẫn đến việc một số vấn đề lịch sử được nhìn nhận một cách phiến diện, thiếu tính khách quan. Các quan điểm sử học khác bị phê phán gay gắt.

2.2. Khó Khăn Về Nguồn Sử Liệu và Phương Tiện Nghiên Cứu

Việc tiếp cận nguồn sử liệu còn hạn chế, đặc biệt là các nguồn tư liệu từ phương Tây. Điều kiện vật chất, kỹ thuật phục vụ cho nghiên cứu còn thiếu thốn, ảnh hưởng đến chất lượng các công trình sử học. Các công trình đồ sộ của ông cha để lại bằng Hán văn đã được dịch ra tiếng Việt và in ấn phổ biến rộng rãi như Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Đại Nam thực lục tiền biên và chính biên, Đại Việt sử ký toàn thư, Lịch triều hiến chương loại chí.

2.3. Bệnh giáo điều sơ lược tài liệu chủ nghĩa

Nguyễn Hồng Phong đã chỉ ra những hạn chế thường mắc phải trong nghiên cứu lịch sử là bệnh giáo điều, bệnh sơ lược, bệnh tài liệu chủ nghĩa.

III. Phương Pháp Luận Sử Học Chủ Đạo Duy Vật Biện Chứng

Phương pháp luận chủ đạo trong nghiên cứu sử học ở miền Bắc giai đoạn này là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử. Các nhà sử học nhấn mạnh đến vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử, phân tích các sự kiện lịch sử dựa trên quan điểm giai cấp, đấu tranh giai cấp. Việc vận dụng các quy luật xã hội để giải thích các hiện tượng lịch sử được đặc biệt coi trọng. Tuy nhiên, việc áp dụng một cách máy móc, cứng nhắc các nguyên tắc của chủ nghĩa Mác-Lênin đôi khi dẫn đến những nhận định chủ quan, thiếu tính linh hoạt.

3.1. Vai Trò của Chủ Nghĩa Mác Lênin Trong Sử Học

Chủ nghĩa Mác-Lênin được coi là nền tảng lý luận duy nhất đúng đắn cho nghiên cứu sử học. Các nhà sử học vận dụng các nguyên tắc của chủ nghĩa Mác-Lênin để phân tích các sự kiện lịch sử, đánh giá các nhân vật lịch sử.

3.2. Phân Tích Giai Cấp và Đấu Tranh Giai Cấp Trong Lịch Sử

Phân tích giai cấp và đấu tranh giai cấp là một trong những nội dung quan trọng của sử học Mác-Lênin. Các nhà sử học tập trung nghiên cứu vai trò của các giai cấp trong lịch sử, đặc biệt là giai cấp công nhân và giai cấp nông dân.

IV. Ứng Dụng Đánh Giá Các Công Trình Nghiên Cứu Sử Học Tiêu Biểu

Trong giai đoạn 1954-1975, nhiều công trình nghiên cứu sử học có giá trị đã được xuất bản, góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề lịch sử quan trọng. Các công trình về lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm, lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, lịch sử các giai cấp, tầng lớp xã hội được đặc biệt chú trọng. Các công trình này không chỉ cung cấp kiến thức lịch sử mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng cho các thế hệ.

4.1. Nghiên Cứu Về Lịch Sử Đấu Tranh Chống Ngoại Xâm

Các công trình nghiên cứu về lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm được đặc biệt chú trọng, nhằm khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc. Các sự kiện lịch sử như cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ được tái hiện một cách sinh động, sâu sắc.

4.2. Công Trình Về Lịch Sử Đảng Cộng Sản Việt Nam

Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu sử học. Các công trình nghiên cứu tập trung vào quá trình hình thành, phát triển của Đảng, vai trò lãnh đạo của Đảng trong sự nghiệp cách mạng.

4.3. Đánh Giá Các Nhân Vật Lịch Sử Tiêu Biểu

Đánh giá các nhân vật lịch sử cũng là một nội dung quan trọng. Tạp chí Nghiên cứu lịch sử đã đăng tải nhiều công trình nghiên cứu giá trị đặc biệt là từ các cuộc hội thảo quan trọng như : “Thời đại Hùng vương trong lịch sử ”, “Sự hình thành dân tộc Việt Nam”, …., các vấn đề về phương pháp luận sử học.

V. Kế Thừa và Phát Triển Lý Luận Sử Học Việt Nam Hiện Nay

Những thành tựu và hạn chế của lý luận sử học miền Bắc giai đoạn 1954-1975 để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu cho sự phát triển của sử học Việt Nam hiện nay. Việc kế thừa những giá trị tích cực, khắc phục những hạn chế, đổi mới tư duy, phương pháp nghiên cứu là yêu cầu cấp thiết để xây dựng một nền sử học Việt Nam hiện đại, khoa học, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

5.1. Bài Học Kinh Nghiệm Từ Sử Học Giai Đoạn 1954 1975

Cần phải kế thừa những giá trị tích cực, khắc phục những hạn chế, đổi mới tư duy, phương pháp nghiên cứu để xây dựng một nền sử học Việt Nam hiện đại, khoa học. Giáo sư Trương Hữu Quýnh đã có hai bài viết “ Đọc sách nhập môn phương pháp sử học của Nguyễn Thế Anh ” (Tạp chí Nghiên cứu lịch sử , số 7-1978) và “ Đọc sách Phương pháp sử học của Nguyễn Phương ” (Tạp chí Nghiên cứu lịch sử , số 5-1978).

5.2. Đổi Mới Tư Duy và Phương Pháp Nghiên Cứu Sử Học

Cần phải đổi mới tư duy, phương pháp nghiên cứu, tiếp cận các nguồn tư liệu đa dạng, áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại để nâng cao chất lượng các công trình sử học. Tạp chí nghiên cứu lịch sử đã dành trọn số 258 (1991) là đặc san bàn về sử học và đổi mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề “có một số người nghiên cứu sử học cho rằng lịch sử là cái đã qua cho nên chỉ có cái gì thuộc về quá khứ thì mới có thể trở thành đối tượng nghiên cứu của nhà sử học được. Lại cũng có một số người khác thì đồng ý là sử học có thể lấy các vấn đề hiện đại làm đối tượng nghiên cứu nhưng lại thấy cái khó khăn là ở phía phương pháp. Sử học có thể lấy các vấn đề có tính chất thời sự để nghiên cứu được không. Nhà sử học nghiên cứu và viết các vấn đề có tính chất thời sự như thế nào? Đó là những câu hỏi được đặt ra và cần được thảo luận, giải đáp” [57, tr.

Để chứng minh cho vấn đề thời sự quan trọng cũng là đối tượng nghiên cứu của sử học, tác giả đã luận giải như sau: Thứ nhất, khoa học lịch sử là khoa học nghiên cứu về quá trình phát triển của sự vật và hiện tượng. Sự vật, hiện tượng nào cũng có quá trình phát sinh, phát triển và kết thúc rồi bước kết thúc ấy lại làm nảy sinh một số quá trình mới. Nhà sử học thông qua tài liệu nhiều mặt về quá trình phát sinh, phát triển và kết thúc của sự vật và hiện tượng ấy mà nghiên cứu lịch sử của nó.1975 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1975 Như thế bất cứ một sự kiện gì đã phát sinh ra, nếu nó đã trải qua một giai đoạn phát triển nhất định dù là đã kết thúc hay chưa kết thúc thì đều có thể trở thành đối tượng nghiên cứu của nhà sử học. Do đó đối tượng nghiên cứu những vấn đề thời sự của người nghiên cứu lịch sử rất rộng rãi.

Thứ hai, đối với những sự kiện nào đó mới vừa nảy sinh và ở bước đầu phát triển ví như phong trào hợp tác hóa mới bắt đầu, phong trào cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh mới bắt đầu, chưa có một quá trình, chưa kết thúc, thì như thế những phong trào đó có thể trở thành đối tượng cho người nghiên cứu lịch sử được không. Câu trả lời là có thể vì rằng đó tuy là những sự kiện mới xuất hiện và chưa trải qua một giai đoạn phát triển, song nó cũng không phải là một sự kiện đột xuất, ngẫu nhiên, cô lập. Nó xuất hiện ra là do những điều kiện lịch sử nhất định, những tiền đề nhất định, là do sự tiến triển của tình hình kinh tế, chính trị nước ta trong một khoảng thời gian nhất định. Như thế là nó có một “quá khứ”.

Thứ ba, không phải bất cứ vấn đề thời sự nào nhà sử học cũng có thể nghiên cứu theo ý nghĩa lịch sử của nó. Những sự kiện cá biệt nào đó đều là sự kiện thời sự, nó cũng thuộc lịch sử. Nhưng lịch sử không phải là những sự kiện lẻ tẻ mà là tổng hợp những sự kiện lẻ tẻ đó, là tổng số của nó. Cái tổng số ấy biểu hiện bản chất của lịch sử.

Phương pháp lịch sử mô tả cả những chi tiết, những cái cá biệt ngẫu nhiên, những bước đường quanh co phức tạp của hiện thực song không có nghĩa là một sự kiện ngẫu nhiên nào đó đều là đối tượng có thể nghiên cứu được. Trong trường hợp sự kiện ngẫu nhiện, cá biệt có ảnh hưởng lớn tuy không phải là ảnh hưởng quyết định, ảnh hưởng đó có thể tốt, có thể xấu thì sự vật cá biệt ngẫu nhiên ấy lại có thể và cần phải trở thành đối tượng nghiên cứu của sử học. Tại cuộc hội thảo về phương pháp luận sử học năm 1966, nhà sử học Nguyễn Hồng Phong lại đề cập tới vấn đề đối tượng của sử học với nội dung rộng rãi hơn, trong bài viết “Mấy vấn đề phương pháp luận sử học”, Ông khẳng định bộ phận chính yếu nhất đó là lịch sử chính trị. Ông viết “Thời gian (LUAN.1975 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1975 qua các nhà sử học của ta đã tập trung chú ý làm nổi bật một đặc trưng cơ bản, một mặt chủ yếu của lịch sử dân tộc là cuộc đấu tranh chính trị (chống ngoại xâm và chống bọn phản động trong nước) luôn luôn nổi bật lên hàng đầu và tác động mạnh mẽ đến các mặt hoạt động khác của xã hội.

Sự chú ý đến mặt đấu tranh chính trị của lịch sử nước ta là hoàn toàn cần thiết và chính đáng. Những điều ấy phù hợp với yêu cầu của cuộc đấu tranh trước mắt…”[97, tr. Mặt khác, tác giả nhấn mạnh tới lịch sử kinh tế trong nghiên cứu lịch sử, đó là, trong giai đoạn cách mạng này, nếu truyền thống đấu tranh yêu nước và cách mạng của nhân dân trong quá khứ có tác dụng cổ động cho sự nghiệp đấu tranh chống Mỹ, cứu nước như thế nào thì truyền thống lao động cần cù, dũng cảm và thông minh của nhân dân trong lịch sử cũng có tác dụng tích cực to lớn đối với sự nghiệp xây dựng kinh tế, phát triển văn hóa của chủ nghĩa xã hội của nhân dân như thế. Việc cần chú trọng đến lịch sử kinh tế, lịch sử sản xuất không những là do yêu cầu của thời kỳ kiến thiết chủ nghĩa xã hội mà còn do thực tế khách quan của lịch sử nước ta.

Đồng thời, ông cũng chỉ ra ý nghĩa phương pháp luận của việc nghiên cứu lịch sử kinh tế: Về mặt phương pháp luận, việc không chú ý đầy đủ đến việc nghiên cứu lịch sử kinh tế sẽ tạo điều kiện cho chủ nghĩa chủ quan phát triển trong sử học. Hay cũng có thể nói trong một số trường hợp nhất định, tình trạng thiên lệch ấy cũng lại là một biểu hiện của chủ nghĩa chủ quan. Nó vi phạm tính hoàn chỉnh của lịch sử, trở ngại cho việc tìm hiểu bộ mặt chân thực của lịch sử, cũng trở ngại cho việc phát hiện ra những quy luật lịch sử chính xác. Tác giả Nguyễn Hồng Phong cũng trở lại vấn đề thời sự có phải là đối tượng của sử học không và ông tiếp tục khẳng định quan điểm của mình, đối tượng của sử học là các sự kiện của quá khứ, của lịch sử phát triển xã hội.

Nhưng vấn đề là thế nào là quá khứ: quá khứ có thể là một sự kiện ngày hôm qua, mà cũng có thể là từ trăm năm hay nghìn năm về trước. Về mặt lý luận, thừa nhận rằng nghiên cứu một sự kiện vừa xảy ra, đang còn là thời sự khó (LUAN.1975 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1975 hơn là nghiên cứu một sự kiện đã đi hẳn vào quá khứ. Vì rằng cái đã đi hẳn vào quá khứ là cái đã trải qua một quá trình phát triển của nó. Mọi nhân tố đã rõ ràng ổn định.

Còn thời sự là cái đang diễn biến, chưa kết thúc, mọi nhân tố còn đang hoạt động. Nếu nhà sử học chỉ khoanh vùng cho mình những sự kiện đã phủ bụi thời gian, hay đợi đống lửa trở thành tro tàn nguội lạnh mới nghiên cứu là tự mình từ bỏ một lĩnh vực ở đó mình có thể phát huy tác dụng tốt, từ bỏ một lợi khí tư tưởng sắc bén, từ bỏ tham gia chiến đấu trực tiếp và tức thời trong cuộc đấu tranh cách mạng trước mắt. Tác giả Đinh Xuân Lâm trong bài viết “Đối tượng của sử học và lịch sử hiện tại” trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 93, năm 1966 cũng đồng tình với ý kiến cho rằng lịch sử hiện tại (thời sự) là bộ phận rất quan trọng trong đối tượng sử học. Tác giả cho rằng trong nghiên cứu lịch sử hiện tại, các nhà sử học mác xít có đủ khả năng, thừa dũng cảm và có nhiệm vụ nói lên sự thật.

Sự thật được nói ra đó sẽ phục vụ đắc lực cho sự nghiệp chiến đấu và cách mạng của chúng ta, góp phần tích cực vào việc cải tạo xã hội hiện tại cũng như thúc đẩy xã hội phát triển nhằm tới một tương lai tươi sáng. Nghiên cứu tốt lịch sử hiện tại sẽ có tác dụng rất lớn trong việc cổ động quần chúng phát huy mạnh mẽ vai trò sáng tạo của họ về mọi mặt. Tác giả đặt ra câu hỏi: “Tại sao từ một nhận thức đúng đắn như vậy đến thực hành trong công tác chuyên môn của chúng ta từ trước đến nay vẫn thiếu một sự thống nhất chặt chẽ. Tại sao hiện nay những người làm công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử vẫn còn có tư tưởng ngại ngần do dự khi đi vào lịch sử hiện tại?” [35, tr.

Tác giả đã phân tích, có tình trạng trên một số người cho rằng nghiên cứu lịch sử hiện tại có khó khăn về tài liệu. Nhưng thực tế cho thấy khó khăn không phải ở chỗ thiếu tài liệu. Cuộc sống chiến đấu và sản xuất sôi nổi của nhân dân đã và đang hàng ngày cung cấp cho người hiện tại biết bao sự việc vô cùng phong phú và sinh động đòi hỏi phải đi sâu tìm hiểu. Người nghiên cứu lịch sử hiện tại có thể vừa dựa vào kinh nghiệm sống trực tiếp của bản (LUAN.1975 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1975 thân vừa dựa trên một tổng thể tư liệu và chứng cứ vô cùng phong phú, trên cơ sở đó khôi phục bầu không khí lịch sử của thời đại là một yếu tố tối cần thiết đối với bất cứ một công trình nghiên cứu lịch sử giá trị nào.

Một khó khăn trong nghiên cứu lịch sử hiện tại là đối với những tài liệu tối mật mà người nghiên cứu chưa thể tiếp cận thì cần nhất trí rằng không phải một lúc cần nghiên cứu tất cả và nghiên cứu là phải công bố ngay. Người nghiên cứu vẫn có thể nghiên cứu hiện tại với những tài liệu có được trong tay, tuyệt đối không thể cầu toàn đến lúc có đủ tài liệu rồi mới nghiên cứu. Công tác nghiên cứu lịch sử không phải “nhất thành vạn biến” mà là người sau nối tiếp người trước tiến dần tới một công trình hoàn bị. Còn việc công bố toàn bộ hay công bố đến mức nào kết quả nghiên cứu thì căn cứ vào lợi ích của cách mạng là nguyên tắc tối cao để quyết định.

Cũng tại cuộc hội thảo về phương pháp luận sử học năm 1966, tác giả Nguyễn Công Bình viết bài “Vấn đề đối tượng của sử học”. Bài viết gồm hai phần, phần thứ nhất “Hai quan niệm đối lập về đối tượng sử học”. Trong phần này, tác giả đã phê phán quan niệm tư sản về đối tượng của sử học khi coi lịch sử chỉ là lịch sử của các cá nhân xuất chúng và đó là những sự kiện lịch sử rời rạc, tản mạn và tất nhiên được sắp xếp tùy theo ý chí chủ quan của nhà sử học.