CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Cùng với những biến đổi đến từ xã hội và tác động của các quá trình công nghiệp hóa-hiện đại hóa, ly hôn đang dần trở thành một hiện tượng phổ biến hơn đối với đời sống xã hội nói chung và đời sống gia đình nói riêng. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài và để làm cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu, nhiều công trình nghiên cứu về chủ đề này và những đề tài có liên quan đã được tác giả luận văn tìm hiểu và phân tích. Trong phần này, tác giả sẽ điểm qua một số công trình nghiên cứu, các bài báo khoa học đã từng đề cập trực tiếp đến vấn đề ly hôn, những mâu thuẫn thường xảy ra trong đời sống hôn nhân. Đồng thời, tác giả cũng tìm kiếm kết quả nghiên cứu khoa học về sự tương quan trong mối liên hệ giữa chất lượng đời sống gia đình và vấn đề tâm linh.
Bên cạnh đó, tác giả cũng sẽ nhận định tình hình nghiên cứu vấn đề ly hôn với những phương pháp đang được sử dụng trong hiện tại. Những nội dung chính được quan tâm • Tiến trình đưa đến quyết định ly hôn Trong nội dung này, công trình nghiên cứu của nhà xã hội học người Mỹ Diane Vaughan “Uncoupling: Turning Points in Intimate Relationship” (1986) nổi bật lên với điểm nhấn chỉ ra được những giai đoạn mà tiến trình đưa ra quyết định ly hôn phải trải qua. Chính tác giả Diane Vaughan đã dùng phương pháp phỏng vấn để tiếp cận 103 người vừa ly thân vừa ly hôn để khảo sát vấn đề này. Tác phẩm này cũng đánh dấu một khái niệm khá mới mẻ trong nghiên cứu về ly hôn, đó là khái niệm “tách cặp” (uncoupling).
Công trình nghiên cứu “Uncoupling: Turning Points in Intimate Ralationship” đánh dấu một bước tiến mới trong lĩnh vực nghiên cứu vấn đề ly hôn của gia đình. Diane Vaughan đã chỉ ra rõ ràng những giai đoạn diễn ra trong gia đình khi vợ và chồng bắt đầu có những xung đột không giải quyết được. Bà nhận định, người khởi xướng là người không hài lòng với thể hiện của bạn đời và mong muốn họ thay đổi. Tuy nhiên, vấn đề bắt đầu nảy sinh khi nhu cầu của người khởi xướng không được bạn đời đáp ứng.
Mâu thuẫn dần dần hình thành và sự tách rời bắt đầu hiện diện trong nhiều lĩnh vực khác nhau của gia đình như tình cảm, tài chánh, nuôi dạy con cái,…Sau đó, một trong hai người bắt đầu cân nhắc quyết định chấm dứt hôn nhân bằng cách đánh giá quyết định ly hôn cùng với những hậu quả kéo theo sau đó. Những nỗ lực cứu vãn hôn nhân cũng được người vợ hoặc người chồng thể hiện trong giai đoạn này. Cuối cùng, khi mọi nỗ lực đều không có kết quả và người trong cuộc chấp nhận đối diện với hậu quả, quyết định ly hôn được đưa ra. Tác phẩm của Diane Vaughan được xem là bước nhảy vọt trong nghiên cứu ly hôn vì “mô tả và phân tích rất tỉ mỉ quá trình tách cặp qua 9 các bước, các giai đoạn khác nhau, với hành động và phản ứng của hai bên hết sức đa dạng.
Nó bổ ích không chỉ với giới nghiên cứu, mà còn cung cấp thông tin và chất liệu để suy nghĩ cho những người làm tư vấn hôn nhân và công tác xã hội, cũng như bản thân các cặp vợ chồng”. (Mai Huy Bích, 2005: 101) Cách thức tiếp cận vấn đề của tác giả này cho thấy một luận điểm quan trọng, đó là ly hôn cần được xem xét như một quá trình chứ không đơn thuần chỉ là một sự kiện của gia đình. Đặc biệt, quá trình này “giống hệt nhau, dù các cặp có kết hôn chính thức hay không, dù họ là người đồng tính luyến ái hay khác tính luyến ái, thuộc giai cấp lao động hay giai cấp trung lưu. […] dù người khởi xướng là nam hay nữ, thì quá trình này vẫn xảy ra theo cùng một cách.” (Mai Huy Bích, 2005: 100) • Những mâu thuẫn xảy ra trong gia đình và cách thức xử lý xung đột Tiếp theo, tác giả mở rộng giới hạn tổng quan đến với những nghiên cứu đề cập những mâu thuẫn thường xảy ra trong gia đình được các công trình nghiên cứu có trước tập trung phân tích như là bạo lực, ngoại tình, mâu thuẫn do khác biệt trong ứng xử vợ chồng, do khác biệt về cá tính, do vấn đề quản lý chi tiêu hay mâu thuẫn do việc nuôi dạy con,…Cũng có các công trình sau khi nêu các loại hình mâu thuẫn trong gia đình còn tiếp tục phân tích sâu vào những nguyên nhân dẫn đến các mâu thuẫn đó.
(Nguyễn Thanh Tâm, 2002) Nhóm tác giả này chỉ ra những yếu tố được coi như nguyên nhân của hiện tượng này là tính ích kỷ của vợ, chồng và khả năng kém thích ứng của vợ, chồng trong đời sống hôn nhân. Đây là điểm đáng chú ý vì những nguyên nhân ly hôn xuất hiện hiếm hoi trong quá khứ đã dần trở nên phổ biến hơn trong hiện tại. Thông qua những khám phá mới này, tác giả luận văn sẽ có thêm cơ sở để đào sâu và khám phá nguyên nhân chính của những cuộc ly hôn trong Hội Thánh Tin Lành. Ngoài ra, những nghiên cứu của nhóm các tác giả này cũng cho thấy cách thức xử lý những mâu thuẫn giữa vợ và chồng thường được chọn lựa như thế nào.
Thông thường, việc xử lý mâu thuẫn hiếm khi dừng lại giữa vợ và chồng mà luôn phải nhờ cậy đến gia đình hai bên, cộng đồng,…Một công trình nghiên cứu khác thể hiện những khía cạnh này rõ ràng hơn, cụ thể trong các gia đình theo đạo Công giáo. Đây là khía cạnh chưa được đề cập trong đề tài nghiên cứu ly hôn tại Hà Nội của nhóm tác giả Nguyễn Thanh Tâm. Điển hình, công trình nghiên cứu cho thấy các gia đình có cả vợ và chồng cùng theo đạo Công giáo ít xảy ra mâu thuẫn hơn so với những gia đình chỉ có người vợ hoặc người chồng theo đạo. Phần lớn những gia đình được khảo sát cho thấy đã từng có nhiều mâu thuẫn do "theo đạo chỉ để lấy vợ/chồng.chứ không phải do tin hay do được cảm hóa thực sự" (Mai Thị Ráng, 2012: 51).
Nhìn chung, tác giả đã chỉ ra được 10 mức độ ảnh hưởng của đạo Công giáo về mặt giáo hội và về phía giáo lý đến đời sống hôn nhân của các cặp vợ chồng được khảo sát. "Hôn nhân không chỉ là chuyện riêng tư của cá nhân mà nó còn là chuyện đại sự của gia đình, dòng họ, của xã hội, của giáo hội." (Mai Thị Ráng, 2012: 83) Vì vậy, công trình nghiên cứu này đã chỉ ra, tôn giáo có sự chi phối rõ ràng đối với cách ứng xử của vợ và chồng khi có mâu thuẫn xảy ra. Mặt khác, sự khác biệt trong đề tài của nhóm tác giả Nguyễn Thanh Tâm là tập trung đề cập đến dư luận xã hội đối với quyết định ly hôn hơn là đề cập đến cách thức xử lý trước khi ly hôn. Công trình này chỉ ra dư luận xã hội xoay quanh vấn đề này cùng những hậu quả sau khi ly hôn.
Đối với vấn đề dư luận, đề tài đã cho thấy có ba luồng ý kiến khác nhau: đồng tình, không đồng tình và không ý kiến. Tuy nhiên, những ý kiến này chỉ mới mang tính tham khảo và đa số đều là phản ứng từ cha mẹ hai bên gia đình. Công trình nghiên cứu hoàn toàn chưa đề cập nhiều đến dư luận từ những đối tượng khác như hàng xóm, bè bạn, cộng đồng tôn giáo,…Nhận thấy điểm hạn chế trong đề tài của nhóm tác giả Nguyễn Thanh Tâm, tác giả luận văn không chỉ sử dụng phỏng vấn sâu để mô tả lại xung đột giữa người vợ và người chồng mà sẽ chỉ rõ mức độ chi phối và cách thức phản ứng với người trong cuộc từ phía cha mẹ hai bên, lãnh đạo Hội Thánh Tin Lành và cộng đoàn, bè bạn, bà con lối xóm. • Mối liên hệ giữa niềm tin và thực hành tôn giáo đối với chất lượng đời sống hôn nhân gia đình Cuối cùng, khi bàn về mối liên hệ giữa niềm tin và thực hành tôn giáo đối với chất lượng đời sống hôn nhân gia đình, điểm chung nhất nổi lên trong các công trình nghiên cứu có đề cập đến vấn đề này là gia đình được nhìn nhận như môi trường căn bản để xây dựng đời sống tâm linh đối với mỗi cá nhân.
Qua đó, các cá nhân này được thiết lập những tiêu chuẩn đạo đức trong lối sống, cách ứng xử với người khác, tổ chức đời sống tâm linh thích hợp với niềm tin của bản thân,…(Trần Nữ Quế Phương, 2006: 68; Nelly Krowolski, 2003: 27; Lê Đức Hạnh, 2008: 58). Trước hết, gia đình được coi là một nền tảng vững chắc cho vấn đề tâm linh của mỗi cá nhân. Một tác giả đã có nhận định sau, "tâm linh là cái nền vững chắc, là hằng số, và vĩnh cửu trong nhiều quan hệ con người"3 (Trần Nữ Quế Phương, 2006: 68). Các phong tục liên quan đến việc thực hành tôn giáo như nghi lễ trong tang ma, thờ cúng tổ tiên,.đều được bắt nguồn từ trong chính gia đình nhằm thể hiện tình cảm, lòng biết ơn của các thành viên trong gia đình với người quá cố hoặc tổ tiên.
Cùng quan điểm với nhận xét này, bài viết của một tác giả khác cung 3 Trích lại của tác giả Nguyễn Đăng Duy trong tác phẩm "Văn hóa tâm linh" 11 cấp một luận điểm về nền tảng tâm linh trong gia đình khi cho rằng, "phần chính yếu của đời sống tôn giáo xảy ra trong gia đình". (Nelly Krowolski, 2003: 27) Điều này cũng được tác giả Leopold Michele Cadiere phân tích khá chi tiết trong tác phẩm "Về văn hóa và tín ngưỡng truyền thống người Việt": "tôn giáo đóng một vai trò quan trọng, và ở một mức độ nào đó, nó thánh hiến mối dây liên kết giữa người nam và người nữ muốn thiết lập một gia đình". (Lê Đức Hạnh, 2008: 58) Bên cạnh nhận định gia đình là nền tảng tâm linh của mỗi cá nhân, có quan điểm khác hỗ trợ cho rằng tôn giáo còn là xuất phát điểm của một bộ phận gia đình người Việt, "hôn nhân tự nó đã mang một màu sắc mới đậm tính chất tôn giáo rõ rệt". (Lê Đức Hạnh, 2008: 58) Kết quả nghiên cứu của tác giả này khám phá niềm tin tôn giáo của một giáo họ được thể hiện qua các đám tang ma, giỗ chạp, cưới xin,.