CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN RNM VÀ CÁC GIÁ TRỊ KINH TẾ, Ý NGHĨA CỦA HỆ SINH THÁI RỪNG NGẬP MẶN ĐỐI VỚI HỆ THỐNG KINH TẾ 1. Khái niệm hệ sinh thái rừng ngập mặn Hệ sinh thái là một hệ thống bao gồm hai thành phần cơ bản là các nhân tố vô sinh và nhân tố hữu sinh tác động qua lại với nhau, không ngừng vận động qua lại với nhau không ngừng vận động trong không gian và thời gian, có khả năng tự điều chỉnh thích ứng với những điều kiện môi trường cụ thể. Theo tiêu chí của Tổ chức Nông nghiệp và Lương thực của Liên hợp quốc (FAO,1998) thì một quần hợp thực vật gọi là rừng khi có tối thiểu 10% cây cối che phủ không phải là cây trồng nông nghiệp, đảm bảo cho sự tồn tại của các loài động, thực vật và duy trì điều kiện đất đai phù hợp. Tuy nhiên, trên thực tế, việc xác định và phân chia các loại rừng còn tùy thuộc vào các tiêu chí kích cỡ cây, tầng tán, các yếu tố địa lý sinh vật… Như vậy, rừng ngập mặn được hình thành bởi các cây ngập mặn nếu diện tích che phủ đạt trên 10%.
Loại rừng này bao gồm các cây ngập mặn chính thống, đó là những loài cây chỉ có ở rừng ngập mặn và các loài cây gia nhập rừng ngập mặn, những loài cây có thể gặp ở cả trong rừng ngập mặn và những vùng khác nữa. Chúng ta cần phân biệt rừng ngập mặn và hệ sinh thái rừng ngập mặn. Hệ sinh thái rừng ngập mặn bao gồm tất cả các thành phần hữu sinh (cây ngập mặn, nấm, tảo, vi sinh vật trên cây, dưới nước, trong đất rừng ngập mặn và kể cả trong không khí) và các thành phần vô sinh (không khí, đất và nước). Hai thành phần này luôn tác động qua lại quy định lẫn nhau, vận động trong không gian và thời gian (N.
Tri, Phan Nguyên Hồng, Neil Adger, Mick Kelly, 2002). Trong đó: 2 - Thành phần vô sinh trong hệ sinh thái rừng ngập mặn ngoài ánh sáng mặt trời còn bao gồm không khí mang đặc trưng của khí hậu vùng ven biển, đất phù sa, bãi bồi ngập theo nước triều lên xuống trong ngày (nhật triều hoặc bán nhật triều), nước mặn từ biển vào, nước ngọt từ trong sông ra và nước lợ (hòa lẫn giữa nước ngọt và nước mặn). Các yếu tố về độ mặn, pH và các thành phần lý hóa của nước luôn thay đổi theo không gian và thời gian. - Thành phần hữu sinh trong hệ sinh thái rừng ngập mặn là các sinh vật biển, sinh vật nội địa và sinh vật đặc trưng trong vùng rừng ngập mặn, đặc biệt là các sinh vật di cư (chim di cư, rùa biển, bò biển…).
Ngoài ra còn có các vi sinh vật, nấm, phù du thực vật… Hệ sinh thái rừng ngập mặn được đánh giá là một trong các hệ sinh thái có năng suất sinh học cao nhất trong các hệ sinh thái. Các lá cây ngập mặn rụng xuống chiếm 50% - 70% năng suất sơ cấp dòng chảy. Đây là nguồn chất hữu cơ phân hủy và hòa tan trong chuỗi, lưới thức ăn và xuất khẩu theo dòng nước tạo nguồn dinh dưỡng cho các loài động vật, thủy, hải sản của cả một vùng ven biển rộng lớn. Hệ thống rễ cây ngập mặn có khả năng lọc và hấp thụ một số chất ô nhiễm độc hại trong đất và nước.
Bùn trầm tích rừng ngập mặn là nơi tích tụ các chất hữu cơ phân hủy tạo điều kiện cho các loài sinh vật hoạt động với năng suất 0,2 – 10g C/m3/ngày. Rừng ngập mặn là nơi che chở nuôi dưỡng con non các loài thủy, hải sản là vườn ươm cho sự sống của biển. Chức năng và hiện trạng hệ sinh thái rừng ngập mặn 1. Chức năng Giá trị đa dạng là những sản phẩm có giá trị kinh tế trực tiếp phục vụ lợi ích cho con người và những giá trị gián tiếp đem lại lợi nhuận mà không phải khai thác hay huỷ hoại nguồn tài nguyên đa dạng sinh học.
Những giá trị trực tiếp được chia thành hai loại: giá trị tiêu thụ và giá trị sản xuất. Giá trị 3 tiêu thụ là giá trị của những sản phẩm sử dụng trực tiếp tại địa phương; giá trị sản xuất là giá trị những sản phẩm đem bán ra thị trường. Giá trị gián tiếp là những năng xuất của hệ sinh thái, chức năng bảo vệ nguồn tài nguyên đất và điều hoà khí hậu… Giá trị đa dạng sinh học ở khu dự trữ sinh quyển rừng ngập mặn Cần Giờ dựa trên chức năng, dịch vụ của hệ sinh thái. HST RNM cần giờ có mười bẩy (17) giá trị, chức năng như sau: - Nơi ở có giá trị cho các chu kỳ của các loài cây và động vật quan trọng (các loài địa phương hoặc các loài khác trong thời gian ngắn); - Nguồn sản phẩm tự nhiên trong vùng (một phần của tổng sản phẩm được trích ra như các loại nguyên liệu tươi hoặc thức ăn); - Quá trình tái sinh chất dinh dưỡng (tích trữ, tái sinh nội hệ, chế biến); - Điều hoà khí hậu bằng các yếu tố sinh học ở mức địa phương và toàn cầu; - Khả năng chứa, giảm thiểu và đảm bảo tính toàn vẹn trong sự đối phó của hệ sinh thái đối với những thấy đổi bất thường của môi trường (ngăn chặn gió, bão,.
RNM chính là dải đê thiên nhiên, ngăn chặn và bảo vệ rất hiệu quả miền duyên hải trước sự dâng cao của nước biển; - Bảo vệ bờ biển và kiểm soát xói lở; - Lưu giữ phù sa (quá trình hình thành đất); - Xử lý chất thải, lưu giữ chất dinh dưỡng, chất độc hại (sự phục hồi của các chất dinh dưỡng dễ biến đổi và sự dời chuyển, phá vỡ các chất dư thừa và các hợp chất của nó); - Giao thông thuỷ (hạn chế việc nâng cao đáy sông); - Kiểm soát lũ lụt và dòng chảy (điều hoà dòng thuỷ văn); 4 - Góp phần duy trì quá trình hiện tại hoặc hệ thống tự nhiên; - Đại diện cho kiểu rừng ngập mặn (sự hiện diện của các quần thể, hệ sinh thái, cảnh quan, các quá trình xảy ra trong đó); - Đa dạng sinh học, nguồn của các sản phẩm sinh học; - Ngân hàng gen (nguồn của các vật chất sinh học); - Ý nghĩa văn hoá (đa dạng văn hoá, cơ sở cho việc sử dụng không thương mại hoá); - Nơi nghiên cứu và giáo dục (địa điểm để các nhà khoa học, sinh viên, học sinh tham quan, nghiên cứu); - Du lịch (cung cấp cơ hội cho các hoạt động giải trí). Tuy hình thái này ở nước ta chưa phát triển lắm nhưng tiềm năng là vô cùng lớn. Hiện trạng Hiện trạng của HST RNM theo một báo cáo mới đây của Liên Hiệp Quốc trong 3 thập kỷ qua, có đến 1/5 RNM của thế giới đã biến mất, diện tích RNM trên thế giới hiện còn khoảng 150.000 km2, bằng 1/2 diện tích của Philippines. Hơn 1 trong số 6 loài thực vật RNM trên thế giới đang trong nguy cơ tuyệt chủng, 11 trong tổng số 70 loài thực vật RNM (chiếm khoảng 16%) đã được khảo sát đánh giá, sẽ được thay thế trong danh sách đỏ của IUCN.
Theo điều tra mới nhất tại Việt Nam: Số liệu của bộ NN - PTNT, năm 1943 diện tích RNM Việt Nam trên 400.000 ha, đến năm 1996 giảm còn 290.000 ha vào năm 2006, hiện chỉ còn khoảng trên 155.000 ha so với trước năm 1990 và vẫn tiếp tục giảm nhanh. Đồng bằng sông Cửu Long hiện có khoảng 347.500 ha rừng các loại, trong đó rừng tự nhiên là 53.700 ha, rừng trồng là 294. Như vậy, diện tích rừng che phủ trong toàn vùng đạt chưa đến 10% diện tích đất tự nhiên. Trong đó, tổng 5 diện tích RNM chưa đến 100.000 ha Những năm qua, RNM ven biển bị tác động làm suy giảm mạnh mẽ những tác động tiềm ẩn vẫn đang tiếp tục đe dọa HST RNM.
RNM có độ che phủ cao giờ trở nên trơ trọi, thay bằng các đầm tôm, kênh mương đào đắp; môi trường đất bị ô nhiễm do quá trình phèn hóa gia tăng ở quy mô lớn; gia tăng quá trình rửa trôi đất, giảm đi quá trình bồi tụ phù sa. Đa dạng sinh học bị suy giảm nhanh do không còn điều kiện thích hợp để các loài sinh vật sinh sống; sự biến đổi môi trường vi khí hậu, sụp lở bờ biển, cửa sông gia tăng. làm mất cân bằng sinh thái. Hiện trạng HST RNM đang suy thoái và nguyên nhân của suy giảm HST MT rừng ngập mặn la do Dân số gia tăng, nhu cầu của con người ngày càng tăng cao.
Khai thác tài nguyên rừng quá mức. Ý thức của người dân chưa đúng: luôn quan niệm “rừng vàng biển bạc”,”tài nguyên là bất tận”. Quản lí của nhà nước chưa chặ chẽ, triển khai chậm hiệu quả không cao Đội ngũ bảo vệ rừng còn mỏng. Chuyển đổi mục đích sử dụng đất.
Đây là một số hình ảnh khai thác “sâm đất” Các lợi ích kinh tế mà các hộ dân tham gia bảo vệ và nhận khoán quá thấp. Do chiến tranh làm mất đi khoảng 2 triệu ha. Phá rừng do tập quán du canh du cư Xây dựng các công trình. Do nước thải sinh hoạt, công nghiệp và phát triển ngành dịch vụ.
Nói tóm lại hầu hết các nguyên nhân gây suy thoái HST RNM đều là bắt nguồn từ các lợi ích kinh tế. Sự suy thoái HST RNM Hệ sẽ dẫn đến những hậu quản rất nghiêm trọng: Mất nơi sống, nơi sinh sản, vườn ươm của nhiều loài động vật dưới nước và trên cạn. Ô nhiễm đất, nước, không khí do sự xâm mặn. Tăng khí hiệu ứng nhà kính gây biến đổi khí hậu.
Hệ sinh thái bị suy giảm nghiêm trọng, đa dạng sinh học giảm: một số loài có nguy cơ tuyệt chủng Con người Người dân chịu ảnh hưởng của thiên tai do bị mất rừng. Nhiều người dân không có công ăn việc làm,hiệu quả kinh tế nông nghiệp giảm. Gây bệnh tật cho người dân do nguồn nước bị ô nhiễm. Xã hội Thay đổi cơ cấu nghề 6 nghiệp.
Giảm công bằng xã hội gây mất lòng tin của người dân với Nhà nước dẫn đến nhiều vấn đề cần giải quyết. Phân chia giàu nghèo ảnh hưởng tới chủ trương xóa đói giảm nghèo của Nhà nước. Mối quan hệ và ý nghĩa của hệ sinh thái rừng ngập mặn và hệ thống kinh tế Xem xét mối quan hệ hữu cơ giữa hệ sinh thái RNM và hệ thống kinh tế là xuất phát điểm của việc tiếp cận đánh giá giá trị kinh tế của RNM.
