Lực Lượng Tham Gia Phong Trào Cải Cách Ở Các Nước Đông Á (Nửa Sau Thế Kỷ XIX Đầu Thế Kỷ XX)

Khám phá lực lượng tham gia phong trào cải cách ở Đông Á nửa sau thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, ảnh hưởng đến lịch sử và xã hội khu vực.

• Tác giả: Phạm Thị Phượng Linh
• Người hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Tiến Lực
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Lực Lượng Tham Gia Phong Trào Cải Cách Ở Các Nước Đông Á (Nửa Sau Thế Kỷ XIX Đầu Thế Kỷ XX)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nguồn tài liệu
• 1.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp luận
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp mới của luận án
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ LỰC LƯỢNG THAM GIA CẢI CÁCH Ở NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX
• 2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài
• 2.1.1. Nghiên cứu trong nước
• 2.1.2. Nghiên cứu ngoài nước
• 2.2. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và các vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.2.1. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu
• 2.2.2. Các vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. LÝ LUẬN VỀ CẢI CÁCH VÀ CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX
• 3.1. Các quan niệm về đổi mới, cải cách xã hội, cách mạng xã hội và lực lượng cải cách
• 3.2. Cải cách ở các nước Đông Á
• 3.2.1. Bối cảnh của cải cách
• 3.2.2. Nội dung của cải cách
• 3.2.2.1. Cải cách chính trị
• 3.2.2.2. Cải cách văn hóa - giáo dục
• 3.2.2.3. Cải cách quân sự - đối ngoại
• 3.2.3. Tiến trình của cải cách
• 3.2.4. Kết quả của cải cách
• 3.2.5. Bản chất của cải cách
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN LỰC LƯỢNG THAM GIA CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX – TRƯỜNG HỢP NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC
• 4.1. Áp lực xâm lược của thực dân phương Tây vào Nhật Bản và Trung Quốc
• 4.1.1. Áp lực xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây vào Nhật Bản
• 4.1.2. Áp lực xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây vào Trung Quốc
• 4.2. Nhân tố chính trị - xã hội
• 4.3. Nhân tố về văn hóa, tư tưởng
• 4.4. Nhân tố về kinh tế
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• 5. LỰC LƯỢNG THAM GIA PHONG TRÀO CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX – TRƯỜNG HỢP NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC
• 5.1. Lực lượng khởi xướng và lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.1.1. Xuất hiện lực lượng chủ trương khởi xướng, lãnh đạo và tổ chức thực hiện cải cách
• 5.1.2. Hoạt động tham gia thực hiện cải cách
• 5.1.2.1. Xuất hiện những đại diện khởi xướng và lãnh đạo cải cách
• 5.1.2.2. Hoạt động tham gia thực hiện cải cách
• 5.2. Lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.2.1. Lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản
• 5.2.2. Lực lượng ủng hộ cải cách ở Trung Quốc
• 5.3. Lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.3.1. Lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản
• 5.3.2. Lực lượng chống đối cải cách ở Trung Quốc
• 5.4. Những điểm tương đồng và khác biệt lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.4.1. Lực lượng lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.4.2. Lực lượng tham gia ủng hộ cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.4.3. Lực lượng chống đối cải cách
• 5.5. Tiểu kết chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phong Trào Cải Cách Đông Á Bối Cảnh Mục Tiêu

Phong trào cải cách ở Đông Á nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX diễn ra trong bối cảnh các nước phương Tây tăng cường xâm lược. Các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, và Triều Tiên đối mặt với áp lực lớn từ bên ngoài, buộc phải tìm cách tự cường. Mục tiêu chung của các phong trào này là bảo vệ độc lập, duy trì chủ quyền và thoát khỏi tình trạng lạc hậu. Các phong trào này đều chịu ảnh hưởng của phương Tây, đặc biệt là các tư tưởng về chính trị, kinh tế và quân sự. Tuy nhiên, mỗi quốc gia lại có cách tiếp cận và thực hiện cải cách khác nhau, dẫn đến những kết quả khác nhau. Quan trọng nhất, các quốc gia này nhận thức được sự cần thiết phải thay đổi để tồn tại và phát triển trong bối cảnh thế giới đang biến động nhanh chóng. Điều này thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các phong trào cải cách, mặc dù kết quả không phải lúc nào cũng thành công. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh, "Đối với các quốc gia phương Đông, các cuộc cải cách diễn ra vào thời điểm thực dân phương Tây đe dọa xâm lược từ bên ngoài vừa phải đối phó với nguy cơ khủng hoảng từ bên trong."

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Phong Trào Cải Cách Đông Á Thế Kỷ XIX

Thế kỷ XIX chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của chủ nghĩa đế quốc phương Tây. Các cường quốc châu Âu và Mỹ tìm kiếm thị trường, tài nguyên và thuộc địa trên khắp thế giới. Nhật Bản thời Minh Trị, Trung Quốc thời nhà Thanh và Triều Tiên đều trở thành mục tiêu của các cường quốc này. Áp lực xâm lược không chỉ đến từ quân sự mà còn từ kinh tế và văn hóa. Các hiệp ước bất bình đẳng, sự can thiệp vào nội bộ và sự truyền bá các giá trị phương Tây đã gây ra những xáo trộn lớn trong xã hội Đông Á. Sự suy yếu của các triều đại phong kiến cũng góp phần tạo ra bối cảnh thuận lợi cho các phong trào cải cách nảy sinh. Các phong trào này vừa mang tính dân tộc, vừa mang tính hiện đại, với mục tiêu chung là bảo vệ đất nước khỏi sự xâm lược và duy trì sự phát triển. Các phong trào này đánh dấu sự thức tỉnh của ý thức dân tộc trong bối cảnh bị đe dọa từ bên ngoài.

1.2. Mục Tiêu Của Phong Trào Cải Cách Tự Cường Và Độc Lập

Mục tiêu hàng đầu của các phong trào cải cách ở Đông Á là tự cường và bảo vệ độc lập dân tộc. Các nhà cải cách nhận thức rõ rằng, nếu không thay đổi, đất nước sẽ bị tụt hậu và trở thành thuộc địa của các nước phương Tây. Vì vậy, họ chủ trương cải cách trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế, quân sự đến văn hóa, giáo dục. Các chính sách cải cách thường tập trung vào việc học hỏi kinh nghiệm của phương Tây, đồng thời duy trì những giá trị truyền thống của dân tộc. Sự kết hợp giữa yếu tố hiện đại và yếu tố truyền thống là một đặc điểm nổi bật của các phong trào cải cách ở Đông Á. Mặc dù mục tiêu chung là tự cường và độc lập, nhưng cách thức thực hiện và mức độ thành công của các phong trào này lại khác nhau ở mỗi quốc gia.

II. Phân Tích Lực Lượng Tham Gia Cải Cách Ai Là Người Dẫn Dắt

Phong trào cải cách ở Đông Á có sự tham gia của nhiều lực lượng xã hội khác nhau, mỗi lực lượng có vai trò và động cơ riêng. Lực lượng lãnh đạo thường là các nhân vật tiêu biểu phong trào cải cách Đông Á như quan lại cấp tiến, trí thức, sĩ phu yêu nước, và thậm chí cả một số thành viên trong hoàng tộc. Họ là những người có tầm nhìn, có kiến thức và có quyết tâm thay đổi đất nước. Bên cạnh lực lượng lãnh đạo, còn có sự tham gia của các tầng lớp xã hội khác như giai cấp sĩ phu phong kiến, tầng lớp trí thức mới, địa chủ tư sản hóa, nông dân, và công nhân. Mỗi tầng lớp có những kỳ vọng và đòi hỏi khác nhau đối với phong trào cải cách, tạo nên sự phức tạp và đa dạng trong lực lượng tham gia. Quan trọng nhất, sự thành công hay thất bại của phong trào cải cách phụ thuộc rất nhiều vào khả năng tập hợp và lãnh đạo của lực lượng lãnh đạo.

2.1. Vai Trò Của Giai Cấp Sĩ Phu Và Trí Thức Trong Cải Cách

Giai cấp sĩ phu phong kiến và tầng lớp trí thức mới đóng vai trò quan trọng trong phong trào cải cách ở Đông Á. Họ là những người có trình độ học vấn cao, am hiểu về tình hình trong nước và quốc tế. Nhiều người trong số họ đã từng du học ở phương Tây, tiếp thu những tư tưởng tiến bộ và trở về nước để tham gia vào phong trào cải cách. Sĩ phu và trí thức thường là những người khởi xướng, tuyên truyền và vận động quần chúng tham gia vào phong trào cải cách. Họ cũng là những người tham gia vào việc hoạch định chính sách và thực hiện các biện pháp cải cách. Tuy nhiên, do xuất thân từ các tầng lớp khác nhau trong xã hội, sĩ phu và trí thức cũng có những quan điểm và lợi ích khác nhau, dẫn đến những mâu thuẫn và bất đồng trong quá trình cải cách.

2.2. Sự Tham Gia Của Nông Dân Và Công Nhân Động Cơ Và Ảnh Hưởng

Nông dân và công nhân là những lực lượng xã hội đông đảo, nhưng vai trò của họ trong phong trào cải cách ở Đông Á thường bị đánh giá thấp. Mặc dù không trực tiếp tham gia vào việc hoạch định chính sách, nhưng sự ủng hộ hoặc phản đối của nông dân và công nhân có ảnh hưởng lớn đến sự thành công hay thất bại của phong trào cải cách. Nông dân và công nhân thường có những đòi hỏi về kinh tế, xã hội và chính trị. Họ mong muốn được cải thiện đời sống, được hưởng các quyền tự do dân chủ và được tham gia vào việc quản lý đất nước. Sự tham gia của nông dân và công nhân vào phong trào cải cách thường mang tính tự phát, nhưng cũng có thể được tổ chức và lãnh đạo bởi các tổ chức chính trị hoặc xã hội.

2.3. Địa Chủ Tư Sản Hóa Lực Lượng Kinh Tế Mới Trong Cải Cách

Địa chủ tư sản hóa là một lực lượng kinh tế mới nổi lên trong bối cảnh cải cách ở Đông Á. Họ là những người có tài sản, có kinh nghiệm kinh doanh và có xu hướng tiếp thu các phương thức sản xuất kinh doanh hiện đại của phương Tây. Địa chủ tư sản hóa thường ủng hộ các chính sách cải cách kinh tế, tạo điều kiện cho họ phát triển sản xuất kinh doanh. Họ cũng mong muốn được tham gia vào các hoạt động chính trị và xã hội, để bảo vệ quyền lợi của mình. Sự tham gia của địa chủ tư sản hóa vào phong trào cải cách góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa ở Đông Á.

III. Yếu Tố Tác Động Lực Lượng Cải Cách Từ Kinh Tế Đến Tư Tưởng

Nhiều yếu tố tác động đến lực lượng tham gia phong trào cải cách ở Đông Á. Yếu tố kinh tế là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Sự phát triển của kinh tế hàng hóa, sự xuất hiện của các ngành công nghiệp mới và sự gia tăng của thương mại đã tạo ra những thay đổi lớn trong cơ cấu xã hội và tạo ra những lực lượng xã hội mới. Yếu tố chính trị cũng có ảnh hưởng lớn. Sự suy yếu của các triều đại phong kiến, sự gia tăng của các phong trào đấu tranh chống ngoại xâm và sự truyền bá các tư tưởng dân chủ đã tạo ra những cơ hội và thách thức mới cho các lực lượng xã hội. Yếu tố văn hóa, tư tưởng cũng đóng vai trò quan trọng. Sự du nhập của các tư tưởng phương Tây, sự phục hưng của các giá trị truyền thống và sự giao thoa giữa các nền văn hóa đã tạo ra những xung đột và đối thoại trong xã hội. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Trong lịch sử phát triển của xã hội có giai cấp, mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ xuyên suốt, quy định sự biến đổi của xã hội đó."

3.1. Ảnh Hưởng Kinh Tế Sự Phát Triển Tư Bản Và Xã Hội Mới

Sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa ở Đông Á đã tạo ra những thay đổi lớn trong cơ cấu xã hội. Sự xuất hiện của các nhà máy, xí nghiệp, ngân hàng và công ty thương mại đã tạo ra những công việc mới, thu hút lao động từ nông thôn ra thành thị. Sự gia tăng của thương mại đã thúc đẩy sự phát triển của các ngành vận tải, thông tin liên lạc và dịch vụ. Sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa cũng tạo ra những mâu thuẫn mới trong xã hội, như mâu thuẫn giữa chủ và thợ, giữa giàu và nghèo, giữa thành thị và nông thôn. Những mâu thuẫn này đã thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các phong trào xã hội, như phong trào công nhân, phong trào nông dân và phong trào yêu nước.

3.2. Chính Trị Suy Yếu Triều Đình Và Phong Trào Yêu Nước

Sự suy yếu của các triều đại phong kiến ở Đông Á đã tạo ra những cơ hội cho các lực lượng xã hội khác tham gia vào chính trị. Sự bất lực của triều đình trong việc đối phó với sự xâm lược của phương Tây đã làm suy giảm uy tín của triều đình và làm tăng thêm sự bất mãn trong xã hội. Sự gia tăng của các phong trào đấu tranh chống ngoại xâm đã tạo ra những lực lượng chính trị mới, như các tổ chức yêu nước, các đảng phái chính trị và các nhà lãnh đạo dân tộc. Sự truyền bá các tư tưởng dân chủ đã thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các phong trào đòi quyền tự do, dân chủ và bình đẳng.

3.3. Tư Tưởng Giao Thoa Văn Hóa Và Thức Tỉnh Dân Tộc

Sự du nhập của các tư tưởng phương Tây vào Đông Á đã tạo ra những xung đột và đối thoại trong xã hội. Các tư tưởng về dân chủ, tự do, bình đẳng, pháp quyền và chủ nghĩa dân tộc đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy và hành động của các lực lượng xã hội. Sự phục hưng của các giá trị truyền thống cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức dân tộc và bản sắc văn hóa. Sự giao thoa giữa các nền văn hóa đã tạo ra những sản phẩm văn hóa mới, mang đậm dấu ấn của cả phương Đông và phương Tây.

IV. So Sánh Cải Cách Minh Trị Nhật Bản Tự Cường Trung Quốc

Dù đều là phong trào cải cách ở Đông Á, Phong trào Duy Tân Đông Á Minh Trị của Nhật Bản và Tự Cường của Trung Quốc có nhiều điểm khác biệt. Minh Trị Duy Tân diễn ra một cách triệt để và toàn diện, từ chính trị, kinh tế, quân sự đến văn hóa, giáo dục. Trong khi đó, phong trào Tự Cường ở Trung Quốc chỉ tập trung vào việc hiện đại hóa quân sự và kinh tế, mà không có những thay đổi sâu sắc về chính trị và xã hội. Kết quả là, Nhật Bản đã trở thành một cường quốc, trong khi Trung Quốc vẫn tiếp tục suy yếu và bị các nước phương Tây xâm lược. Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự khác biệt này là sự khác biệt trong lực lượng lãnh đạo và sự ủng hộ của xã hội đối với phong trào cải cách. Nhật Bản có một tầng lớp lãnh đạo quyết tâm và có tầm nhìn, cùng với sự ủng hộ rộng rãi của các tầng lớp xã hội. Trong khi đó, Trung Quốc thiếu một tầng lớp lãnh đạo đủ mạnh và sự ủng hộ của xã hội còn hạn chế. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Trong các phong trào cải cách xuất hiện ở Đông Á chỉ có công cuộc duy tân Minh Trị ở Nhật Bản và cải cách ở Thái Lan được xem là thành công, đất nước giữ được độc lập và không trở thành thuộc địa của thực dân phương Tây".

4.1. Phong Trào Cải Cách Minh Trị Thành Công Nhờ Yếu Tố Nào

Phong trào cải cách Minh Trị ở Nhật Bản thành công nhờ nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là sự quyết tâm của tầng lớp lãnh đạo, sự ủng hộ của xã hội và sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây. Tầng lớp lãnh đạo Minh Trị là những người có tầm nhìn, có kiến thức và có quyết tâm thay đổi đất nước. Họ đã thực hiện những cải cách triệt để và toàn diện trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế, quân sự đến văn hóa, giáo dục. Sự ủng hộ của xã hội đối với phong trào cải cách cũng rất quan trọng. Các tầng lớp xã hội, từ quý tộc đến nông dân, đều nhận thức được sự cần thiết phải thay đổi để bảo vệ đất nước. Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây cũng là một yếu tố quan trọng. Nhật Bản đã học hỏi những kinh nghiệm tốt của phương Tây, đồng thời duy trì những giá trị truyền thống của dân tộc.

4.2. Phong Trào Tự Cường Vì Sao Thất Bại

Phong trào Tự Cường ở Trung Quốc thất bại vì nhiều lý do, trong đó quan trọng nhất là sự thiếu quyết tâm của tầng lớp lãnh đạo, sự thiếu ủng hộ của xã hội và sự thiếu triệt để trong cải cách. Tầng lớp lãnh đạo Tự Cường chủ yếu là các quan lại bảo thủ, không có tầm nhìn và không có quyết tâm thay đổi đất nước. Họ chỉ tập trung vào việc hiện đại hóa quân sự và kinh tế, mà không có những thay đổi sâu sắc về chính trị và xã hội. Sự ủng hộ của xã hội đối với phong trào Tự Cường cũng rất hạn chế. Các tầng lớp xã hội, đặc biệt là nông dân, không nhận thấy được lợi ích của phong trào cải cách. Sự thiếu triệt để trong cải cách cũng là một yếu tố quan trọng. Phong trào Tự Cường chỉ tập trung vào việc nhập khẩu công nghệ và vũ khí của phương Tây, mà không chú trọng đến việc xây dựng một nền kinh tế và xã hội hiện đại.

V. Ý Nghĩa Lịch Sử Và Bài Học Từ Phong Trào Cải Cách Đông Á

Phong trào cải cách ở Đông Á có ý nghĩa lịch sử to lớn. Nó đánh dấu sự thức tỉnh của các dân tộc Đông Á trước nguy cơ xâm lược của phương Tây. Nó cũng cho thấy sự cần thiết phải thay đổi để tồn tại và phát triển trong bối cảnh thế giới đang biến động. Bài học lớn nhất từ phong trào cải cách ở Đông Á là sự cần thiết phải có một tầng lớp lãnh đạo quyết tâm và có tầm nhìn, cùng với sự ủng hộ rộng rãi của các tầng lớp xã hội. Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây cũng là một yếu tố quan trọng để thành công trong cải cách. Sự so sánh giữa cải cách Minh Trị và Tự Cường là một ví dụ điển hình cho thấy sự khác biệt giữa thành công và thất bại trong cải cách. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Khác với cách mạng xã hội, vai trò quyết định thắng lợi của chương trình cải cách đó chính là giai cấp thống trị và các lực lượng tham gia cùng lợi ích."

5.1. Bài Học Về Lãnh Đạo Và Sự Đồng Thuận Xã Hội Trong Cải Cách

Bài học về lãnh đạo và sự đồng thuận xã hội là một trong những bài học quan trọng nhất từ phong trào cải cách ở Đông Á. Sự thành công của cải cách Minh Trị và sự thất bại của Tự Cường cho thấy rõ sự khác biệt giữa một tầng lớp lãnh đạo quyết tâm và có tầm nhìn, cùng với sự ủng hộ rộng rãi của các tầng lớp xã hội, và một tầng lớp lãnh đạo thiếu quyết tâm và sự ủng hộ của xã hội còn hạn chế. Lãnh đạo không chỉ là việc hoạch định chính sách, mà còn là việc truyền cảm hứng và động viên các tầng lớp xã hội tham gia vào quá trình cải cách. Sự đồng thuận xã hội là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự ổn định và bền vững của quá trình cải cách.

5.2. Tiếp Thu Chọn Lọc Giá Trị Phương Tây Chìa Khóa Thành Công

Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây là một chìa khóa quan trọng để thành công trong cải cách. Các nước Đông Á có thể học hỏi những kinh nghiệm tốt của phương Tây, nhưng đồng thời cũng phải duy trì những giá trị truyền thống của dân tộc. Việc sao chép một cách máy móc các mô hình phương Tây có thể dẫn đến những hậu quả tiêu cực, như sự mất bản sắc văn hóa và sự gia tăng bất bình đẳng xã hội. Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây đòi hỏi sự sáng tạo và linh hoạt, để tạo ra những mô hình phát triển phù hợp với điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia.

VI. Tương Lai Của Cải Cách Đông Á Hướng Tới Phát Triển Bền Vững

Ngày nay, các nước Đông Á tiếp tục đối mặt với những thách thức mới, như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội, và cạnh tranh kinh tế. Để đối phó với những thách thức này, các nước Đông Á cần tiếp tục cải cách và đổi mới. Tuy nhiên, khác với các phong trào cải cách trong quá khứ, các phong trào cải cách hiện nay cần tập trung vào phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, và đảm bảo công bằng xã hội. Các nước Đông Á có thể học hỏi những kinh nghiệm tốt của nhau, đồng thời hợp tác với các nước khác trên thế giới để giải quyết những vấn đề toàn cầu. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Cải cách là một quy luật tất yếu không thể thiếu được trong lịch sử phát triển của từng quốc gia dân tộc nhằm đưa đất nước phát triển, thoát khỏi tình trạng nghèo nàn lạc hậu, thoát khỏi ách nô lệ ngoại xâm."

6.1. Thách Thức Mới Biến Đổi Khí Hậu Bất Bình Đẳng Và Cạnh Tranh

Các nước Đông Á đang phải đối mặt với những thách thức lớn từ biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội, và cạnh tranh kinh tế. Biến đổi khí hậu đe dọa đến sản xuất nông nghiệp, nguồn nước và đời sống của người dân. Bất bình đẳng xã hội gia tăng, gây ra những bất ổn chính trị và xã hội. Cạnh tranh kinh tế ngày càng gay gắt, đòi hỏi các nước Đông Á phải nâng cao năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo. Để đối phó với những thách thức này, các nước Đông Á cần phải có những chính sách phù hợp và sự hợp tác quốc tế.

6.2. Phát Triển Bền Vững Mô Hình Cải Cách Cho Tương Lai Đông Á

Phát triển bền vững là một mô hình cải cách phù hợp cho tương lai của Đông Á. Phát triển bền vững không chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế, mà còn chú trọng đến bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Các nước Đông Á cần phải có những chính sách khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo, giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ đa dạng sinh học, và cải thiện đời sống của người nghèo và các nhóm yếu thế trong xã hội. Phát triển bền vững đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy và hành động của tất cả các tầng lớp xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc cận đại hóa ở khu vực Đông Á nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX diễn ra trong một bối cảnh lịch sử đầy biến động, khi chủ nghĩa tư bản phương Tây chuyển mạnh từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang tư bản độc quyền, gia tăng áp lực bành trướng thuộc địa và phân chia lại thị trường toàn cầu. Đứng trước họa ngoại xâm và khủng hoảng nội tại sâu sắc của chế độ phong kiến, các quốc gia phương Đông buộc phải lựa chọn con đường phản ứng để tự cường và bảo vệ chủ quyền. Trong khi các phong trào đấu tranh vũ trang đơn thuần dần bộc lộ sự bất cập trước ưu thế quân sự phương Tây, con đường cải cách xã hội theo hướng dân chủ tư sản nổi lên như một xu thế mang tính quy luật lịch sử.

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Thế giới (Mã số: 9.11) của nghiên cứu sinh Phạm Thị Phượng Linh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Tiến Lực tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (2022), với đề tài "Lực lượng tham gia phong trào cải cách ở các nước Đông Á (nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX)", đã mở ra một hướng tiếp cận tiên phong. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà công trình định vị nằm ở việc: trong khi phần lớn các công trình sử học tiền nhiệm tập trung chủ yếu vào việc tái hiện biên niên sự kiện, nội dung văn bản pháp lý hoặc diễn biến ngoại giao của Minh Trị duy tân (1868–1912) và Biến pháp Mậu Tuất (1898), thì vấn đề cấu trúc chủ thể và mối tương quan động lực học giữa các lực lượng tham gia cải cách vẫn bị phân mảnh và thiếu vắng một khung phân tích so sánh liên quốc gia mang tính hệ thống.

Để giải quyết khoảng trống học thuật này, luận án xác lập ba câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Bản chất lý luận của "lực lượng cải cách" trong mối quan hệ biện chứng giữa cải cách xã hội và cách mạng xã hội là gì?
2. Cơ cấu, nguồn gốc giai cấp, động cơ chính trị và hành vi thực tế của lực lượng khởi xướng - lãnh đạo, lực lượng ủng hộ và lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc đã định hình như thế nào dưới tác động của các nhân tố đối ngoại, chính trị, kinh tế và tư tưởng?
3. Những điểm tương đồng và dị biệt mang tính quyết định trong tương quan lực lượng chính trị giữa hai quốc gia đã dẫn tới sự phân hóa kết cục lịch sử ra sao: thành công vượt bậc của Nhật Bản trong việc giữ vững độc lập và hiện đại hóa đối lập với sự đổ vỡ nhanh chóng của cuộc Bách nhật duy tân tại Trung Quốc?

Song hành với đó là hệ thống giả thuyết nghiên cứu:

• H1: Thành bại của công cuộc cải cách xã hội "từ trên xuống" không thuần túy phụ thuộc vào tính tiến bộ của nội dung cải cách mà mang tính quyết định bởi quyền lực nhà nước thực tế và tính chính danh chính trị của lực lượng lãnh đạo.
• H2: Sự liên minh chặt chẽ giữa tầng lớp võ sĩ cấp tiến (samurai/shishi) nắm giữ thực quyền quân sự - hành chính tại các phiên Tây Nam với biểu tượng quyền uy tối cao của Thiên hoàng là điều kiện tiên quyết cho sự bền vững của công cuộc Duy tân Minh Trị.
• H3: Sự thất bại của Biến pháp Mậu Tuất bắt nguồn từ sự cô lập về mặt quyền lực thực tế của nhóm trí thức Nho sĩ duy tân cùng vị thế hoàng quyền bù nhìn của vua Quang Tự trước sự áp đảo tuyệt đối về mặt thể chế và quân đội của phe thủ cựu do Từ Hi Thái hậu đứng đầu.

Khung lý thuyết của công trình được xây dựng trên sự tích hợp giữa chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, lý thuyết xã hội học chính trị về tính chính danh quyền lực của Max Weber, và lý thuyết về giới tinh hoa chính trị (political elites) của C. Wright Mills. Phạm vi nghiên cứu của luận án tập trung sâu vào trục so sánh trực diện giữa Nhật Bản và Trung Quốc trong khung thời gian từ thập niên 1850 đến đầu thế kỷ XX, đồng thời mở rộng tọa độ tham chiếu không gian sang các trường hợp điển hình khác tại khu vực như Xiêm (Thái Lan) và Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Bức tranh học thuật về lịch sử cận đại Đông Á đã ghi nhận hàng loạt công trình nghiên cứu quy mô. Trong nước, nhóm các công trình nghiên cứu nền tảng về lịch sử Nhật Bản và Trung Quốc bao gồm Nhật Bản Duy tân 30 năm (1936) của Đào Trinh Nhất, Nhật Bản cận đại (1991) của Vĩnh Sính, các nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế - xã hội thời kỳ Tokugawa của Nguyễn Văn Kim (1999, 2000, 2019), cùng các công trình nghiên cứu về Duy tân thập kiệt và ảnh hưởng của Minh Trị duy tân của Nguyễn Tiến Lực (2010, 2013, 2018). Về lịch sử Trung Quốc, các tác phẩm của Nguyễn Huy Quý (2004) và Đào Duy Đạt (2018) đã khắc họa tiến trình cận đại hóa qua phong trào Dương Vụ và Biến pháp Mậu Tuất. Đặc biệt, công trình tập thể Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX (2007) do Vũ Dương Ninh chủ biên đã phác họa bốn nhóm nhân tố con người tham gia cải cách nhưng mới dừng lại ở mức độ khảo sát độc lập từng quốc gia.

Trên bình diện quốc tế, dòng nghiên cứu tổng thể lịch sử cận đại Nhật Bản và Trung Quốc được phát triển rực rỡ qua bộ The Cambridge History of Japan (Volume 5: The Nineteenth Century) do Marius B. Jansen biên tập (2011) và The Cambridge History of China (Volume 11: Late Ch'ing 1800–1911) của John K. Fairbank và Kwang-Ching Liu (1988). Các nhà nghiên cứu như W.G. Beasley (1963), George Sansom (1969, 1989), Andrew Gordon (2003), John W. Dower, Chie Nakane và Shinzaburo Oishi (1990), cùng công trình của Banno Junji và Ohno Ken-ichi (2021) đã cung cấp nguồn tư liệu dồi dào về bối cảnh kinh tế - xã hội thời kỳ Edo và cấu trúc liên kết phiên bang Tây Nam. Ở chiều hướng nghiên cứu về Trung Quốc, các tác phẩm của John King Fairbank (1988), Jack Gray (1990), Immanuel C.Y. Hsü (1970), Gilbert Rozman (1981) và Peter Zarrow (2012) tập trung phân tích sâu sắc các chấn động chính trị từ Chiến tranh Thuốc phiện đến Cách mạng Tân Hợi 1911.

Tuy nhiên, trong y giới học thuật vẫn tồn tại những tranh luận quyết liệt về bản chất của các cuộc cải cách Đông Á. Đối với Minh Trị duy tân, tồn tại sự đối lập giữa bốn trường phái lý giải:

1. Trường phái "Vương chính phục cổ" coi đây là cuộc tái lập quyền lực chuyên chế cổ truyền của Thiên hoàng.
2. Trường phái Mác-xít coi đây là một cuộc cách mạng tư sản không triệt để khi tầng lớp quý tộc phong kiến tư sản hóa vẫn nắm giữ bộ máy cai trị.
3. Trường phái lịch sử hiện đại coi đây là một chuỗi các cuộc cải cách hành chính - kinh tế thực dụng từ trên xuống.
4. Trường phái dung hợp xem đây là một hiện tượng lịch sử kép: vừa mang tính cách mạng về cấu trúc thể chế kinh tế - xã hội, vừa mang tính cải cách về mặt phương thức vận hành quyền lực chính trị.

Luận án của NCS. Phạm Thị Phượng Linh định vị bản thân ở vị trí giải quyết tranh biện học thuật trên bằng việc chuyển dịch trọng tâm từ mô tả tiến trình sang phân tích cấu trúc lực lượng. So với hai nghiên cứu quốc tế điển hình là công trình của Chih-Yu Liao (University of Canterbury, 2006) về so sánh tư tưởng "Phú quốc cường binh" và nghiên cứu của Weng Ching-hsi (University of Hong Kong, 1966) về phong trào 1898, luận án đã tiến xa hơn khi xây dựng một mô hình tam phân cấu trúc chủ thể (lãnh đạo – ủng hộ – chống đối) được soi chiếu dưới cả hai trục đồng đại và lịch đại, đồng thời đối sánh với các trường hợp cải cách của vua Rama V (Chulalongkorn) tại Xiêm và phong trào canh tân bất thành của các sĩ phu yêu nước như Nguyễn Trường Tộ tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm sâu sắc và chuẩn hóa khái niệm "Lực lượng tham gia cải cách" trong khoa học lịch sử và chính trị học. Dựa trên việc kế thừa và phát triển quan điểm kinh điển của V.I. Lenin về mối quan hệ giữa cải cách và cách mạng:

“Không nghi ngờ gì cả, khái niệm cải cách đối lập với khái niệm cách mạng, nếu quên sự đối lập đó, thì sẽ luôn luôn mắc phải những sai lầm hết sức nghiêm trọng trong tất cả những lập luận về vấn đề lịch sử. Nhưng sự đối lập đó không phải là tuyệt đối, cái ranh giới đó không phải là cứng nhắc, đó là một ranh giới sinh động, linh hoạt mà ta phải biết xác định trong từng trường hợp cụ thể” (Lenin, Toàn tập, tập 20).

Luận án khẳng định rằng: Cải cách xã hội là một chương trình kinh tế - chính trị do giai cấp cầm quyền bên trên chủ động tiến hành nhằm tạo ra bước nhảy vọt về chất lượng phát triển nhưng không làm thay đổi bản chất nhà nước; trong khi cách mạng xã hội là đỉnh cao của đấu tranh giai cấp từ dưới lên nhằm lật đổ toàn bộ chế độ cũ và thiết lập chính quyền của giai cấp tiến bộ hơn. Dẫn chiếu phân tích từ Karl Kautsky trong tác phẩm Cách mạng xã hội:

“Cải cách khác cách mạng ở chỗ nó duy trì chính quyền của giai cấp bọn áp bức là bọn vẫn trấn áp cuộc khởi nghĩa của những người bị áp bức bằng những sự nhượng bộ có thể chấp nhận được đối với bọn áp bức, mà không thủ tiêu chính quyền của chúng” (Dẫn theo Lenin, Toàn tập, tập 15).

Từ đó, luận án thiết lập mệnh đề lý thuyết: Tính quyết định sự thành bại của một chương trình cải cách không nằm ở số lượng quần chúng tham gia mà nằm ở thực quyền của lực lượng lãnh đạo và mức độ dung hòa lợi ích của liên minh cầm quyền.

Bên cạnh đó, luận án vận dụng sáng tạo lý thuyết ba dạng thức chính danh quyền lực của Max Weber (Truyền thống, Sức lôi cuốn cá nhân, và Pháp lý - duy lý) để giải mã sự khác biệt căn bản giữa Thiên hoàng Minh Trị và Hoàng đế Mãn Thanh. Tại Nhật Bản, Thiên hoàng sở hữu tính chính danh kép: vừa là cội nguồn truyền thống thần thánh hóa bất biến qua hàng nghìn năm (vạn thế nhất hệ), vừa là biểu tượng duy nhất của sự đoàn kết dân tộc trước nguy cơ ngoại xâm. Ngược lại, nhà Thanh mang tính chính danh khiếm khuyết trong mắt đa số người Hán do xuất thân tộc người thiểu số Nữ Chân:

“Một tộc người du mục nhỏ khoảng một triệu người đã thu phục được một quốc gia hàng trăm triệu người và cai trị trong 250 năm... Những dấu hiệu (bắt người Hán để tóc đuôi sam) phân biệt người cai trị với kẻ bị trị - một cái gai trong mắt người Trung Hoa” (David Landes, 2020).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba dòng lý thuyết chủ đạo:

1. Lý thuyết hình thái kinh tế - xã hội và đấu tranh giai cấp (Mác - Lênin): Phân tích sự mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất phong kiến lỗi thời và lực lượng sản xuất tư bản chủ nghĩa đang manh nha (thông qua sự phát triển của kinh tế hàng hóa, thương nhân chonin và sự phá sản của tầng lớp samurai tại Nhật).
2. Lý thuyết Xã hội học Chính trị về Quyền lực và Thống trị (Max Weber): Đánh giá cấu trúc quyền lực nhà nước, bộ máy quan liêu và tính chính danh trong việc thực thi cưỡng chế pháp lý.
3. Lý thuyết Giới Tinh hoa Chính trị (Elite Theory - C. Wright Mills, Nguyễn Hữu Khiển): Khảo sát mạng lưới các nhà kỹ trị và tinh hoa lãnh đạo xuất thân từ các võ sĩ cấp tiến (Kido Takayoshi, Okubo Toshimichi, Saigo Takamori, Ito Hirobumi) trong việc định hình các quyết sách chiến lược.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích này được xác định rõ: Khung lý thuyết áp dụng tối ưu cho các quốc gia phương Đông trong thời kỳ chuyển tiếp cận đại mang tính "tiếp biến văn hóa cưỡng bức", nơi áp lực địa chính trị từ phương Tây đóng vai trò chất xúc tác thúc đẩy sự tái cấu trúc thể chế từ bên trong.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường bản thể luận và nhận thức luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp chặt chẽ với phương pháp Phân tích Lịch sử So sánh (Comparative Historical Analysis - CHA) và thuyết Thực tại Phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu là sự kết hợp đa tầng bậc (multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Đánh giá cấu trúc địa chính trị toàn cầu và sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân phương Tây vào khu vực Đông Á.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát cấu trúc giai cấp, sự dịch chuyển của các tầng lớp xã hội (quý tộc cung đình, võ sĩ samurai, địa chủ, thương nhân, Nho sĩ, nông dân) và thiết chế quyền lực nhà nước (Bakuhan ở Nhật Bản và bộ máy chuyên chế tập quyền Mãn Thanh).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích hành vi chính trị, phẩm chất lãnh đạo và tư tưởng của các cá nhân kiệt xuất (Thiên hoàng Meiji, Saigo Takamori, Okubo Toshimichi, Fukuzawa Yukichi, Shibusawa Eiichi đối sánh với Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Đàm Tự Đồng, Nghiêm Phục, vua Quang Tự và Từ Hi Thái hậu).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý tư liệu được thực hiện nghiêm cẩn thông qua kỹ thuật phê phán sử liệu (source criticism) gồm phê phán ngoại tại (xác thực văn bản) và phê phán nội tại (đánh giá độ tin cậy và thiên kiến của tác giả). Nguồn tư liệu gốc được khai thác đa ngữ bao gồm:

• Các văn bản tài liệu chính thức: Bộ tư liệu tiếng Anh dịch từ nguyên bản tiếng Nhật Japan - A Documentary History: The Late Tokugawa Period to the Present (David J. Lu, 1996); hai tập The Meiji Japan Through Contemporary Sources (1844–1889) do The Centre for East Asian Cultural Studies xuất bản tại Tokyo (1970); tuyển tập sắc lệnh hoàng gia Japan by the Japanese (Alfred Stead, 1904).
• Các văn kiện ngoại giao và hiệp ước: Treaties between the Empire of China and Foreign Powers của William Frederick Mayers.
• Tác phẩm, bút tích của chính các nhà duy tân: Khuyến học, Khái lược văn minh luận, Phúc ông tự truyện của Fukuzawa Yukichi; Vũ dạ đàm của Shibusawa Eiichi; Tiểu sử và tập diễn văn Lương Khải Siêu do Trần Huy Liệu dịch (1929).

Luận án thực hiện phương pháp tam giác đạc (triangulation) tư liệu bằng cách đối chiếu chéo giữa văn bản chính sử triều đình, hồi ký cá nhân của các nhân chứng lịch sử, và các công trình giải mã học thuật của các nhà Đông Á học hàng đầu thế giới nhằm triệt tiêu tối đa tính chủ quan.

Data và phân tích

Luận án áp dụng phương pháp Phân tích Nội dung Định tính (Qualitative Content Analysis) kết hợp lập bảng biểu đối sánh ma trận lịch sử. Dữ liệu lịch sử cụ thể được trích xuất và chuẩn hóa:

• Dữ liệu giáo dục - văn hóa: Tỷ lệ biết đọc biết viết thời kỳ Tokugawa đạt 30% dân số (trong đó nam giới đạt 45%, nữ giới đạt 15% - theo số liệu của Curtis Andressen), tạo nền tảng dân trí vượt trội cho việc tiếp nhận tư tưởng canh tân so với xã hội Trung Quốc đương thời.
• Dữ liệu kinh tế - quân sự: Số lượng các hiệp ước bất bình đẳng nhà Thanh phải ký kết từ Hiệp ước Nam Kinh (1842) đến Hiệp ước Tân Sửu (1901); số lượng du học sinh Trung Quốc sang Mỹ qua chương trình của Dung Hoằng và sự thất bại của các dự án hiện đại hóa công nghiệp do Từ Hi không thiết lập được nền tảng tài chính - thể chế bền vững.
• Dữ liệu thời gian và biến cố: Phong trào Bách nhật duy tân kéo dài vỏn vẹn 103 ngày (11/6/1898 – 21/9/1898) với hàng loạt sắc lệnh ban bố nhưng không thể đi vào đời sống thực tế do vấp phải sự kháng cự của hơn 90% quan lại thủ cựu trong triều đình và các tỉnh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự tương phản về tính chất và vị thế của lực lượng lãnh đạo: Tại Nhật Bản, liên minh lãnh đạo cải cách bao gồm Thiên hoàng đứng đầu cùng tầng lớp võ sĩ cấp tiến thuộc các phiên Tây Nam (Satsuma, Choshu, Tosa, Hizen) và các công khanh triều đình (Iwakura Tomomi, Sanjo Sanetomi). Đây là lực lượng nắm giữ quyền lực thực tế, kiểm soát quân đội và công cụ hành chính sau khi lật đổ chính quyền Mạc phủ Tokugawa. Ngược lại, tại Trung Quốc, lực lượng khởi xướng là các Nho sĩ cấp tiến (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu) tuy có tư tưởng tiến bộ nhưng không có quyền lực chính trị và quân sự trong tay; vua Quang Tự ủng hộ cải cách nhưng chỉ nắm giữ "hư danh", trong khi quyền lực tối cao chi phối triều chính và quân đội nằm trọn trong tay Từ Hi Thái hậu và phe thủ cựu.

2. Cơ chế chuyển hóa của tầng lớp tinh hoa quân sự: Một phát hiện mang tính đột phá của luận án là việc chỉ ra sự chuyển hóa địa vị xã hội của tầng lớp samurai Nhật Bản. Thay vì bám giữ đặc quyền phong kiến, một bộ phận ưu tú của samurai đã chủ động từ bỏ đẳng cấp (thông qua chính sách Phế phiên lập huyện và Phế đao lệnh), tiếp thu tư tưởng phương Tây và chuyển hóa thành các chính khách kỹ trị, tướng lĩnh quân đội hiện đại và doanh nhân tư bản (điển hình như Shibusawa Eiichi). Ngược lại, tầng lớp quan lại Mãn - Hán và quý tộc Bát kỳ tại Trung Quốc kiên quyết bảo vệ đặc quyền phong kiến và bổng lộc dòng tộc, tạo thành bức tường thành phản kháng triệt để mọi nỗ lực biến pháp.

3. Cơ sở xã hội và lực lượng ủng hộ: Ở Nhật Bản, phong trào duy tân nhận được sự đồng thuận và hậu thuẫn tài chính mạnh mẽ từ tầng lớp thương nhân thành thị (chonin), các phú nông và sự thức tỉnh của giới trí thức qua phong trào khai sáng của Fukuzawa Yukichi. Tại Trung Quốc, tư tưởng biến pháp chỉ lưu hành trong một nhóm nhỏ sĩ phu tiến bộ tại các đô thị lớn, hoàn toàn tách rời khỏi khối quần chúng nông dân mù chữ nghèo khổ và vấp phải sự kỳ thị của đa số giới thân sĩ Nho học truyền thống.

4. Sự giải quyết lực lượng chống đối cải cách: Chính quyền Minh Trị đã thể hiện sự kiên quyết bằng việc sử dụng bạo lực cách mạng và quân đội hiện đại để dập tắt triệt để các cuộc nổi dậy vũ trang của sĩ tộc bảo thủ (tiêu biểu là việc bình định cuộc biến loạn Satsuma năm 1877 của Saigo Takamori khi ông thoái hóa tư tưởng). Ngược lại, lực lượng duy tân Trung Quốc hoàn toàn ngây thơ khi trông chờ vào sự ủng hộ của thế lực quân phiệt Viên Thế Khải, dẫn đến việc bị Viên phản bội và trao trọn quyền trấn áp cho Từ Hi Thái hậu, kết thúc bi thảm bằng cái chết của "Lục quân tử" (Đàm Tự Đồng, Dương Nhuệ, Lâm Húc, Lưu Quang Đệ, Khang Quảng Nhân, Dương Thâm Tú).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận học thuật: Luận án đóng góp một mô hình phân tích cấu trúc chủ thể hoàn chỉnh cho lịch sử chuyển đổi thể chế phương Đông, chứng minh rằng sự thành công của cải cách đòi hỏi sự tích hợp hữu cơ giữa ý chí đổi mới của người đứng đầu, năng lực thực thi của đội ngũ kỹ trị tinh hoa, và sức mạnh cưỡng chế của bộ máy nhà nước.
• Về mặt phương pháp luận: Khẳng định tính ưu việt của phương pháp tiếp cận liên ngành (Sử học - Chính trị học - Xã hội học), cung cấp bộ công cụ heuristic để nghiên cứu các phong trào xã hội cận - hiện đại.
• Ý nghĩa thực tiễn cho công cuộc Đổi mới tại Việt Nam: Nghiên cứu rút ra bài học sâu sắc: Để tiến hành đổi mới và hiện đại hóa đất nước thành công, then chốt là phải xây dựng được đội ngũ cán bộ lãnh đạo tinh hoa, có tầm nhìn chiến lược, dám dấn thân và đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên trên hết; đồng thời phải tạo lập được sự đồng thuận xã hội rộng rãi, khơi dậy tinh thần tự lực tự cường và kiểm soát hiệu quả lực lượng bảo thủ, cản trở sự phát triển.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả học thuật xuất sắc, luận án vẫn tồn tại một số giới hạn:

1. Giới hạn về nguồn ngữ liệu sơ cấp: Do điều kiện tiếp cận tư liệu thực địa, một số nguồn tư liệu thành văn cổ thời kỳ Edo bằng chữ Hán - Nôm cổ của Nhật Bản và các văn bản lưu trữ hoàng cung triều Thanh bằng tiếng Mãn chưa được khai thác trực tiếp toàn diện mà phải thông qua các bản dịch Anh ngữ và Hán ngữ hiện đại.
2. Điều kiện biên về thời gian: Nghiên cứu chủ yếu tập trung vào giai đoạn bản lề nửa cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, chưa bao quát sâu sắc giai đoạn thoái trào dẫn đến chủ nghĩa quân phiệt tại Nhật Bản thập niên 1930.

Hướng nghiên cứu tương lai được gợi mở:

• Mở rộng phân tích mạng lưới xã hội (Social Network Analysis) của các nhóm Nho sĩ Duy tân và các võ sĩ phiên bang bằng công cụ Nhân văn số (Digital Humanities).
• Mở rộng khung so sánh đa phương diện sang trường hợp cải cách của Đế chế Ottoman (Tanzimat) và cuộc Canh tân Giáp Ngọ (1894) tại Triều Tiên.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của NCS. Phạm Thị Phượng Linh đã tạo ra những tác động học thuật và giáo dục rõ nét:

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Lịch sử Quan hệ Quốc tế và Đông phương học tại Việt Nam.
• Cải cách chương trình đào tạo: Bổ sung các luận điểm so sánh liên quốc gia vào giáo trình giảng dạy bậc đại học về lịch sử cận đại Nhật Bản và Trung Quốc.
• Giá trị tư vấn chính sách: Đóng góp luận cứ khoa học lịch sử cho các cơ quan hoạch định chiến lược về bài học huy động nguồn lực xã hội và tái cấu trúc bộ máy quản trị quốc gia trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu so sánh mẫu mực và phương pháp luận liên ngành sắc bén.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu sử học: Sử dụng hệ thống tư liệu đã được đối chiếu, chuẩn hóa và các luận điểm khoa học có tính tranh biện cao.
• Nhà hoạch định chính sách: Rút ra các bài học lịch sử về quản trị sự thay đổi, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân và cơ chế vượt qua các rào cản thể chế bảo thủ trong công cuộc Đổi mới đất nước.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Luận án đã mở rộng lý thuyết xã hội học chính trị của Max Weber và lý luận Mác-xít về cải cách xã hội bằng việc xây dựng thành công định nghĩa chuẩn hóa và khung ma trận tam phân về "Lực lượng tham gia cải cách" (Lãnh đạo, Ủng hộ, Chống đối), chứng minh rằng tính chính danh truyền thống kết hợp với quyền lực cưỡng chế nhà nước là điều kiện bắt buộc để chuyển hóa tư tưởng cải cách thành hiện thực thể chế.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án thể hiện ra sao so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: Khác với các công trình trước đây của Đào Duy Đạt (2018) hay Chih-Yu Liao (2006) vốn phân tích tiến trình lịch sử đơn tuyến, luận án sử dụng phương pháp so sánh đồng nhất và dị biệt (Comparative Historical Analysis) kết hợp tiếp cận liên ngành Chính trị học, đi sâu mổ xẻ cơ cấu giai cấp, động cơ quyền lực và hành vi chính trị của từng nhân vật và nhóm lực lượng tham gia.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu lịch sử là gì? Trả lời: Việc tầng lớp võ sĩ samurai Nhật Bản – một đẳng cấp quân sự phong kiến quý tộc vốn hưởng bổng lộc thế tập – lại tự nguyện và chủ động trở thành lực lượng tiên phong xóa bỏ chế độ phong kiến và đặc quyền của chính giai cấp mình để kiến tạo một nhà nước tư sản hiện đại, hoàn toàn trái ngược với thái độ bám giữ đặc quyền tuyệt vọng của giới quý tộc Mãn Thanh.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Trả lời: Có. Luận án minh bạch hóa toàn bộ hệ thống thư mục tài liệu gốc sơ cấp (từ các bộ sưu tập văn kiện của David J. Lu, Alfred Stead, The Centre for East Asian Cultural Studies), bộ tiêu chí phân loại lực lượng chính trị theo không gian - thời gian, và các bảng đối sánh ma trận sự kiện rõ ràng.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo từ công trình này là gì? Trả lời: Phát triển hướng nghiên cứu so sánh liên khu vực rộng hơn (Đông Á - Trung Đông - Đông Âu), ứng dụng công nghệ Trắc lượng thư mục (Bibliometrics) và Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP) để phân tích toàn bộ văn bản tấu chương, sắc lệnh của phong trào Duy tân Minh Trị và Duy tân Mậu Tuất nhằm định lượng hóa sự chuyển dịch tư tưởng chính trị cận đại.

Kết luận

1. Khẳng định cải cách xã hội nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX tại Đông Á là sự lựa chọn mang tính quy luật lịch sử khách quan của các quốc gia nhằm tự cường trước làn sóng bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây.
2. Xác lập khoa học khái niệm và cấu trúc "Lực lượng tham gia cải cách", chứng minh quyền lực nhà nước thực tế và tính chính danh là nhân tố trung tâm định đoạt kết quả cải cách.
3. Giải mã toàn diện nguyên nhân thành công của Minh Trị duy tân bắt nguồn từ sự kết hợp hoàn hảo giữa quyền uy tối cao của Thiên hoàng và năng lực thực thi của tầng lớp võ sĩ cấp tiến các phiên Tây Nam cùng sự đồng thuận của khối tư sản - thương nhân.
4. Làm sáng tỏ sự đổ vỡ của Biến pháp Mậu Tuất do sự cô lập của nhóm Nho sĩ cải cách, sự bất lực của vua Quang Tự trước quyền lực áp đảo của phe thủ cựu triều đình Mãn Thanh.
5. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành mới trong nghiên cứu lịch sử thế giới cận đại tại Việt Nam, mang lại những bài học kinh nghiệm quý giá cho sự nghiệp Đổi mới và hiện đại hóa đất nước hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1. Bên cạnh đó, ba phong trào lớn xuất hiện trong giai đoạn này là Duy tân Mậu Tuất 1898, phong trào Nghĩa hòa đoàn và Cách mạng Tân Hợi 1911 được tái hiện khá rõ nét trong tác phẩm. Tuy nhiên, các vấn đề kinh tế Trung Quốc trước và sau khi ký kết các hiệp ước bất bình đẳng với phương Tây chưa được nghiên cứu sâu sắc. Nghiên cứu về Biến pháp Mậu Tuất không thể không nhắc đến công trình: “Tiến trình cận đại hóa Trung Quốc qua phong trào Dương Vụ và phong trào Duy tân (1861- 1898)” (2018) của Đào Duy Đạt.

Đây có thể xem là công trình có ý nghĩa đối với luận án, cung cấp những nội dung cơ bản về cuộc đời, sự nghiệp của các nhà duy tân Mậu Tuất 1898 và sự chuyển biến về nhận thức và hành động của vua Quang Tự. Toàn bộ tiến trình, kết quả của phong trào duy tân ở Trung Quốc hay những hoạt động của Khang Hữu Vi, Nghiêm Phục, Đàm Tự Đồng, những cuộc luận chiến giữa phái Duy tân và các thế lực bảo thủ được nghiên cứu rất sâu sắc và toàn diện trong tác phẩm. Tuy nhiên, những hoạt động của Lương Khải Siêu trong quá trình biến pháp chưa được nghiên cứu chi tiết và các nhân vật lãnh đạo, ủng hộ Duy tân Mậu Tuất được nghiên cứu thông qua tiến trình lịch sử Trung Quốc thời kỳ cận đại. Công trình “Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX” (2007) do Vũ Dương Ninh chủ biên là công trình nghiên cứu rất sâu sắc về phong trào cải cách tiêu biểu ở các quốc gia Đông Á thời kỳ cận đại.

Đó là cải cách Minh Trị ở Nhật Bản (1868-1912), cải cách ở Xiêm (1868-1910), cải cách ở Trung Quốc và những xu hướng cải cách ở Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỉ XIX đầu XX. Những 12 vấn đề về bối cảnh lịch sử trước khi cải cách diễn ra ở Trung Quốc và Nhật Bản được nêu lên cụ thể nhưng những vấn đề về lực lượng cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc chưa được được nghiên cứu sâu sắc. Đây là công trình có ý nghĩa quan trọng đối với luận án, cung cấp những kiến thức cho luận án về Minh Trị duy tân ở Nhật Bản và Biến pháp Mậu Tuất ở Trung Quốc. Tuy nhiên, mỗi chuyên đề trong công trình này nghiên cứu về phong trào vận động cải cách ở mỗi quốc gia một cách riêng biệt.

Vấn đề yếu tố con người được tác giả Vũ Dương Ninh nghiên cứu khái quát trong phần nhận xét tổng thể. Tác giả cho rằng yếu tố con người trong cải cách gồm có bốn nhóm, đó là đội ngũ những nhà cải cách, quần chúng nhân dân, các thế lực bảo thủ và các chuyên gia nước ngoài. Trong mỗi cuộc vận động cải cách ở mỗi quốc gia sẽ có đủ hoặc không đủ bốn nhóm nhân vật này. Đây là hướng đi mà luận án sẽ tập trung nghiên cứu và phát triển dựa trên diễn biến của Minh Trị duy tân ở Nhật Bản và Duy tân Mậu Tuất ở Trung Quốc.

Trên cơ sở đó, luận án sẽ rút ra những nhận định, so sánh mối tương đồng và dị biệt của nhóm lực lượng tham gia cải cách ở hai quốc gia này. Những vấn đề cải cách ở Đông Á được Nguyễn Văn Tận nghiên cứu trong công trình “Các cuộc cải cách và vận động cải cách ở Đông Á từ nửa sau những năm 50 của thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX” (2017). Phạm vi nghiên cứu của là công cuộc Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản, Biến pháp Mậu Tuất ở Trung Quốc, cải cách ở Xiêm của vua Rama V, cuộc vận động cải cách ở Việt Nam, khuynh hướng vận động cải cách ở Philippines và Indonesia. Những nội dung về bối cảnh, nội dung các cuộc vận động cải cách, nguyên nhân thành công và thất bại, những tác động của các phong trào cải cách này được nghiên cứu sâu sắc.

Các bài báo nghiên cứu đối sánh công cuộc cải cách ở các quốc gia Đông Á gồm có: Phạm Quang Minh với bài “Cải cách ở Xiêm và Việt Nam cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX: Những nguyên nhân thành bại” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á số 6 (81)/2006, tr.29-40, bài viết “Thử bàn về cuộc Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản và Thái Bình Thiên Quốc ở Trung Quốc” của Nguyễn Thanh Bình đăng trên Tạp chí Đông Bắc Á số 6 (2007), Vương Hiểu Thu với bài nghiên cứu “So sánh nguyên nhân thành bại của Duy tân Mậu Tuất 1898 và Duy tân Minh Trị 1868”đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản số 1-2001, Phạm Hồng Tung với bài “Vài nhận định về cuộc cải cách ở Thái Lan (Siam) dưới các triều vua Mongkut và Chulalongkorn từ cái nhìn so sánh khu vực” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 6-2003, Nguyễn Văn Tận với bài viết “Về những nét 13 tương đồng và dị biệt trong lịch sử Thái Lan và Nhật Bản thời cận đại” đăng trên tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á số 4(34), 8-2001, bài báo “Phong trào Duy tân ở châu Á khát vọng chuyển mình hội lưu thời đại” của Nguyễn Văn Hồng đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học quốc gia Hà Nội, số 1 năm 2003 đã phân tích và minh chứng rằng duy tân, cải cách ở các nước châu Á, đặc biệt là ở Nhật Bản và Trung Quốc là phù hợp với xu thế thời đại. Những bài báo này có giá trị cung cấp cái nhìn đối sánh về các cuộc cải cách thời cận đại của các quốc gia trong khu vực Đông Á. Một cách khái quát, các công trình, tác phẩm bài báo trên đây có giá trị rất lớn đối với luận án trong việc tiếp cận tổng thể về xu hướng, con đường hiện đại hóa đất nước, bảo vệ độc lập dân tộc bằng con đường canh tân, tự cường. Những vấn đề về bối cảnh lịch sử Nhật Bản và Trung Quốc, những nội dung cải cách của Minh Trị duy tân và Biến pháp Mậu Tuất được nghiên cứu toàn diện và sâu sắc.

Vì đây là những công trình nghiên cứu chính về công cuộc cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc nên những vấn đề về lực lượng lãnh đạo và tham gia cải cách chỉ được nghiên cứu khái quát thông qua tiến trình lịch sử. Những vấn đề đối sánh giữa lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc cũng còn bỏ ngỏ. Nhóm thứ hai: các công trình, tác phẩm nghiên cứu về lực lượng tham gia phong trào cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc giai đoạn cận đại Lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc gồm có lực lượng lãnh đạo cải cách, lực lượng ủng hộ cải cách và lực lượng chống đối cải cách. Nghiên cứu về cuộc đời và những hoạt động của nhà duy tân Trung Quốc Lương Khải Siêu là công trình “Lương Khải Siêu – cuộc đời và sự nghiệp nhà đại cách mạng Trung Hoa” được biên soạn bởi tác giả Nguyễn Văn Y, Nhà xuất bản Hoa Đăng – Việt Nam xuất bản năm 1972.

Đây là công trình được dịch từ các nguồn tài liệu chính sử đáng tin cậy về tiểu sử và những hoạt động của Lương Khải Siêu. Phần đầu của tác phẩm nghiên cứu về bối cảnh Trung Quốc từ năm 1939 đến năm 1911. Đây là giai đoạn lịch sử ảnh hưởng rõ rệt đến nhận thức, tư tưởng canh tân đất nước của Lương Khải Siêu. Phần hai, tác phẩm nghiên cứu rất sâu sắc về cuộc đời, những hoạt động trong cuộc vận động duy tân (1894-1898).

Những ảnh hưởng tư tưởng Lương Khải Siêu đến xã hội Trung Quốc, những nhận định về Lương Khải Siêu về phương diện văn chương, phương diện tư tưởng, phương diện chính trị là những điểm mới chúng tôi kế thừa trong chuyên đề nghiên cứu. Bên cạnh đó, tác phẩm còn dịch những bài thơ, tản văn của Lương Khải 14 Siêu từ nguyên tác. Dựa trên nguồn tài liệu đáng tin cậy, tác phẩm đưa ra những so sánh về tư tưởng canh tân có sự khác biệt của Lương Khải Siêu với Khang Hữu Vi. Đối với các nhà duy tân Trung Quốc cũng được nghiên cứu khái quát qua một số các tác phẩm.

Tư tưởng của Khang Hữu Vi, Đàm Tự Đồng, Nghiêm Phục được nghiên cứu trong công trình “Lịch sử triết học phương Đông” của tác giả Doãn Chính. Thái độ các nhà Nho đối với việc hấp thụ Tây học nửa sau thế kỉ XIX và tư tưởng của Khang Hữu Vi được nghiên cứu trong tác phẩm “Nho học Trung Quốc” (2004) của Nguyễn Tôn Nhan. Đối với việc nghiên cứu lực lượng lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản có những tác phẩm tiêu biểu. Công trình “Duy tân thập kiệt – mười nhân vật kiệt xuất của Minh Trị Duy tân” (2018) của Nguyễn Tiến Lực là tài liệu có ý nghĩa rất quan trọng đối với luận án.

Tác phẩm nghiên cứu mười nhân vật duy tân tiêu biểu cho ba thời kỳ Minh Trị duy tân. Những nhân vật tiền Minh Trị duy tân gồm Yoshida Shoin, Sakamoto Ryoma. Duy tân tam kiệt gồm có Saigo Takamori, Okubo Toshimichi, Kido Takayoshi và Duy tân ngũ kiệt mới gồm có: Iwakura Tomomi, Ito Hirobumi, Okuma Shigenobu, Fukuzawa Yukichi và Shibusawa Eiichi. Đây là công trình nghiên cứu tổng hợp về cuộc đời, những đóng góp của mười nhân vật trong sự nghiệp duy tân ở Nhật Bản.

Ngoài ra, Nguyễn Tiến Lực có nhiều công trình về Nhật Bản, nghiên cứu về Duy tân tam kiệt là Saigo Takamori, Okubo Toshimichi và Kido Takayoshi có công trình “Minh Trị Duy tân và Việt Nam” (2010). Trong công trình này, những vấn đề về sứ đoàn Iwakura, lực lượng ủng hộ cải cách như những chuyên gia nước ngoài hay các du học sinh thời Minh Trị duy tân được nghiên cứu sâu sắc trong các chương 8, 9, 10 của tác phẩm. Bên cạnh đó, công trình“Minh Trị Duy tân và Việt Nam” (2010) đã nghiên cứu các trường phái khác nhau khi tiếp cận về thuật ngữ Minh Trị duy tân. Tư tưởng của nhà khai sáng trong phong trào cải cách ở Nhật mà điển hình là FukuzawaYukichi cũng được nghiên cứu trong công trình “FukuzawaYukichi và Nguyễn Trường Tộ tư tưởng cải cách giáo dục” (2013).

Đây là những công trình có ý nghĩa rất quan trọng mà chuyên đề kế thừa những tư liệu có giá trị trong việc nghiên cứu cuộc đời và sự nghiệp của lực lượng lãnh đạo và lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản giai đoạn cận đại.