Lực Lượng Tham Gia Phong Trào Cải Cách Ở Các Nước Đông Á (Nửa Sau Thế Kỷ XIX Đầu Thế Kỷ XX)

Khám phá lực lượng tham gia phong trào cải cách ở Đông Á nửa sau thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, ảnh hưởng đến lịch sử và xã hội khu vực.

• Tác giả: Phạm Thị Phượng Linh
• Người hướng dẫn: PGS TS Nguyễn Tiến Lực
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử thế giới
• Đề tài: Lực Lượng Tham Gia Phong Trào Cải Cách Ở Các Nước Đông Á (Nửa Sau Thế Kỷ XIX Đầu Thế Kỷ XX)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Nguồn tài liệu
• 1.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 1.5.1. Phương pháp luận
• 1.5.2. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Đóng góp mới của luận án
• 1.7. Bố cục của luận án
• 2. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ LỰC LƯỢNG THAM GIA CẢI CÁCH Ở NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX
• 2.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài
• 2.1.1. Nghiên cứu trong nước
• 2.1.2. Nghiên cứu ngoài nước
• 2.2. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu và các vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.2.1. Nhận xét về các kết quả nghiên cứu
• 2.2.2. Các vấn đề đặt ra cho luận án
• 2.3. Tiểu kết chương 2
• 3. LÝ LUẬN VỀ CẢI CÁCH VÀ CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX
• 3.1. Các quan niệm về đổi mới, cải cách xã hội, cách mạng xã hội và lực lượng cải cách
• 3.2. Cải cách ở các nước Đông Á
• 3.2.1. Bối cảnh của cải cách
• 3.2.2. Nội dung của cải cách
• 3.2.2.1. Cải cách chính trị
• 3.2.2.2. Cải cách văn hóa - giáo dục
• 3.2.2.3. Cải cách quân sự - đối ngoại
• 3.2.3. Tiến trình của cải cách
• 3.2.4. Kết quả của cải cách
• 3.2.5. Bản chất của cải cách
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN LỰC LƯỢNG THAM GIA CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á NỬA CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX – TRƯỜNG HỢP NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC
• 4.1. Áp lực xâm lược của thực dân phương Tây vào Nhật Bản và Trung Quốc
• 4.1.1. Áp lực xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây vào Nhật Bản
• 4.1.2. Áp lực xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây vào Trung Quốc
• 4.2. Nhân tố chính trị - xã hội
• 4.3. Nhân tố về văn hóa, tư tưởng
• 4.4. Nhân tố về kinh tế
• 4.5. Tiểu kết chương 4
• 5. LỰC LƯỢNG THAM GIA PHONG TRÀO CẢI CÁCH Ở CÁC NƯỚC ĐÔNG Á CUỐI THẾ KỈ XIX ĐẦU XX – TRƯỜNG HỢP NHẬT BẢN VÀ TRUNG QUỐC
• 5.1. Lực lượng khởi xướng và lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.1.1. Xuất hiện lực lượng chủ trương khởi xướng, lãnh đạo và tổ chức thực hiện cải cách
• 5.1.2. Hoạt động tham gia thực hiện cải cách
• 5.1.2.1. Xuất hiện những đại diện khởi xướng và lãnh đạo cải cách
• 5.1.2.2. Hoạt động tham gia thực hiện cải cách
• 5.2. Lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.2.1. Lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản
• 5.2.2. Lực lượng ủng hộ cải cách ở Trung Quốc
• 5.3. Lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.3.1. Lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản
• 5.3.2. Lực lượng chống đối cải cách ở Trung Quốc
• 5.4. Những điểm tương đồng và khác biệt lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.4.1. Lực lượng lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.4.2. Lực lượng tham gia ủng hộ cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc
• 5.4.3. Lực lượng chống đối cải cách
• 5.5. Tiểu kết chương 5
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Phong Trào Cải Cách Đông Á Bối Cảnh Mục Tiêu

Phong trào cải cách ở Đông Á nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX diễn ra trong bối cảnh các nước phương Tây tăng cường xâm lược. Các quốc gia như Nhật Bản, Trung Quốc, và Triều Tiên đối mặt với áp lực lớn từ bên ngoài, buộc phải tìm cách tự cường. Mục tiêu chung của các phong trào này là bảo vệ độc lập, duy trì chủ quyền và thoát khỏi tình trạng lạc hậu. Các phong trào này đều chịu ảnh hưởng của phương Tây, đặc biệt là các tư tưởng về chính trị, kinh tế và quân sự. Tuy nhiên, mỗi quốc gia lại có cách tiếp cận và thực hiện cải cách khác nhau, dẫn đến những kết quả khác nhau. Quan trọng nhất, các quốc gia này nhận thức được sự cần thiết phải thay đổi để tồn tại và phát triển trong bối cảnh thế giới đang biến động nhanh chóng. Điều này thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các phong trào cải cách, mặc dù kết quả không phải lúc nào cũng thành công. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh, "Đối với các quốc gia phương Đông, các cuộc cải cách diễn ra vào thời điểm thực dân phương Tây đe dọa xâm lược từ bên ngoài vừa phải đối phó với nguy cơ khủng hoảng từ bên trong."

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Phong Trào Cải Cách Đông Á Thế Kỷ XIX

Thế kỷ XIX chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của chủ nghĩa đế quốc phương Tây. Các cường quốc châu Âu và Mỹ tìm kiếm thị trường, tài nguyên và thuộc địa trên khắp thế giới. Nhật Bản thời Minh Trị, Trung Quốc thời nhà Thanh và Triều Tiên đều trở thành mục tiêu của các cường quốc này. Áp lực xâm lược không chỉ đến từ quân sự mà còn từ kinh tế và văn hóa. Các hiệp ước bất bình đẳng, sự can thiệp vào nội bộ và sự truyền bá các giá trị phương Tây đã gây ra những xáo trộn lớn trong xã hội Đông Á. Sự suy yếu của các triều đại phong kiến cũng góp phần tạo ra bối cảnh thuận lợi cho các phong trào cải cách nảy sinh. Các phong trào này vừa mang tính dân tộc, vừa mang tính hiện đại, với mục tiêu chung là bảo vệ đất nước khỏi sự xâm lược và duy trì sự phát triển. Các phong trào này đánh dấu sự thức tỉnh của ý thức dân tộc trong bối cảnh bị đe dọa từ bên ngoài.

1.2. Mục Tiêu Của Phong Trào Cải Cách Tự Cường Và Độc Lập

Mục tiêu hàng đầu của các phong trào cải cách ở Đông Á là tự cường và bảo vệ độc lập dân tộc. Các nhà cải cách nhận thức rõ rằng, nếu không thay đổi, đất nước sẽ bị tụt hậu và trở thành thuộc địa của các nước phương Tây. Vì vậy, họ chủ trương cải cách trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế, quân sự đến văn hóa, giáo dục. Các chính sách cải cách thường tập trung vào việc học hỏi kinh nghiệm của phương Tây, đồng thời duy trì những giá trị truyền thống của dân tộc. Sự kết hợp giữa yếu tố hiện đại và yếu tố truyền thống là một đặc điểm nổi bật của các phong trào cải cách ở Đông Á. Mặc dù mục tiêu chung là tự cường và độc lập, nhưng cách thức thực hiện và mức độ thành công của các phong trào này lại khác nhau ở mỗi quốc gia.

II. Phân Tích Lực Lượng Tham Gia Cải Cách Ai Là Người Dẫn Dắt

Phong trào cải cách ở Đông Á có sự tham gia của nhiều lực lượng xã hội khác nhau, mỗi lực lượng có vai trò và động cơ riêng. Lực lượng lãnh đạo thường là các nhân vật tiêu biểu phong trào cải cách Đông Á như quan lại cấp tiến, trí thức, sĩ phu yêu nước, và thậm chí cả một số thành viên trong hoàng tộc. Họ là những người có tầm nhìn, có kiến thức và có quyết tâm thay đổi đất nước. Bên cạnh lực lượng lãnh đạo, còn có sự tham gia của các tầng lớp xã hội khác như giai cấp sĩ phu phong kiến, tầng lớp trí thức mới, địa chủ tư sản hóa, nông dân, và công nhân. Mỗi tầng lớp có những kỳ vọng và đòi hỏi khác nhau đối với phong trào cải cách, tạo nên sự phức tạp và đa dạng trong lực lượng tham gia. Quan trọng nhất, sự thành công hay thất bại của phong trào cải cách phụ thuộc rất nhiều vào khả năng tập hợp và lãnh đạo của lực lượng lãnh đạo.

2.1. Vai Trò Của Giai Cấp Sĩ Phu Và Trí Thức Trong Cải Cách

Giai cấp sĩ phu phong kiến và tầng lớp trí thức mới đóng vai trò quan trọng trong phong trào cải cách ở Đông Á. Họ là những người có trình độ học vấn cao, am hiểu về tình hình trong nước và quốc tế. Nhiều người trong số họ đã từng du học ở phương Tây, tiếp thu những tư tưởng tiến bộ và trở về nước để tham gia vào phong trào cải cách. Sĩ phu và trí thức thường là những người khởi xướng, tuyên truyền và vận động quần chúng tham gia vào phong trào cải cách. Họ cũng là những người tham gia vào việc hoạch định chính sách và thực hiện các biện pháp cải cách. Tuy nhiên, do xuất thân từ các tầng lớp khác nhau trong xã hội, sĩ phu và trí thức cũng có những quan điểm và lợi ích khác nhau, dẫn đến những mâu thuẫn và bất đồng trong quá trình cải cách.

2.2. Sự Tham Gia Của Nông Dân Và Công Nhân Động Cơ Và Ảnh Hưởng

Nông dân và công nhân là những lực lượng xã hội đông đảo, nhưng vai trò của họ trong phong trào cải cách ở Đông Á thường bị đánh giá thấp. Mặc dù không trực tiếp tham gia vào việc hoạch định chính sách, nhưng sự ủng hộ hoặc phản đối của nông dân và công nhân có ảnh hưởng lớn đến sự thành công hay thất bại của phong trào cải cách. Nông dân và công nhân thường có những đòi hỏi về kinh tế, xã hội và chính trị. Họ mong muốn được cải thiện đời sống, được hưởng các quyền tự do dân chủ và được tham gia vào việc quản lý đất nước. Sự tham gia của nông dân và công nhân vào phong trào cải cách thường mang tính tự phát, nhưng cũng có thể được tổ chức và lãnh đạo bởi các tổ chức chính trị hoặc xã hội.

2.3. Địa Chủ Tư Sản Hóa Lực Lượng Kinh Tế Mới Trong Cải Cách

Địa chủ tư sản hóa là một lực lượng kinh tế mới nổi lên trong bối cảnh cải cách ở Đông Á. Họ là những người có tài sản, có kinh nghiệm kinh doanh và có xu hướng tiếp thu các phương thức sản xuất kinh doanh hiện đại của phương Tây. Địa chủ tư sản hóa thường ủng hộ các chính sách cải cách kinh tế, tạo điều kiện cho họ phát triển sản xuất kinh doanh. Họ cũng mong muốn được tham gia vào các hoạt động chính trị và xã hội, để bảo vệ quyền lợi của mình. Sự tham gia của địa chủ tư sản hóa vào phong trào cải cách góp phần thúc đẩy sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa ở Đông Á.

III. Yếu Tố Tác Động Lực Lượng Cải Cách Từ Kinh Tế Đến Tư Tưởng

Nhiều yếu tố tác động đến lực lượng tham gia phong trào cải cách ở Đông Á. Yếu tố kinh tế là một trong những yếu tố quan trọng nhất. Sự phát triển của kinh tế hàng hóa, sự xuất hiện của các ngành công nghiệp mới và sự gia tăng của thương mại đã tạo ra những thay đổi lớn trong cơ cấu xã hội và tạo ra những lực lượng xã hội mới. Yếu tố chính trị cũng có ảnh hưởng lớn. Sự suy yếu của các triều đại phong kiến, sự gia tăng của các phong trào đấu tranh chống ngoại xâm và sự truyền bá các tư tưởng dân chủ đã tạo ra những cơ hội và thách thức mới cho các lực lượng xã hội. Yếu tố văn hóa, tư tưởng cũng đóng vai trò quan trọng. Sự du nhập của các tư tưởng phương Tây, sự phục hưng của các giá trị truyền thống và sự giao thoa giữa các nền văn hóa đã tạo ra những xung đột và đối thoại trong xã hội. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Trong lịch sử phát triển của xã hội có giai cấp, mối quan hệ giữa kinh tế và chính trị là mối quan hệ xuyên suốt, quy định sự biến đổi của xã hội đó."

3.1. Ảnh Hưởng Kinh Tế Sự Phát Triển Tư Bản Và Xã Hội Mới

Sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa ở Đông Á đã tạo ra những thay đổi lớn trong cơ cấu xã hội. Sự xuất hiện của các nhà máy, xí nghiệp, ngân hàng và công ty thương mại đã tạo ra những công việc mới, thu hút lao động từ nông thôn ra thành thị. Sự gia tăng của thương mại đã thúc đẩy sự phát triển của các ngành vận tải, thông tin liên lạc và dịch vụ. Sự phát triển của kinh tế tư bản chủ nghĩa cũng tạo ra những mâu thuẫn mới trong xã hội, như mâu thuẫn giữa chủ và thợ, giữa giàu và nghèo, giữa thành thị và nông thôn. Những mâu thuẫn này đã thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các phong trào xã hội, như phong trào công nhân, phong trào nông dân và phong trào yêu nước.

3.2. Chính Trị Suy Yếu Triều Đình Và Phong Trào Yêu Nước

Sự suy yếu của các triều đại phong kiến ở Đông Á đã tạo ra những cơ hội cho các lực lượng xã hội khác tham gia vào chính trị. Sự bất lực của triều đình trong việc đối phó với sự xâm lược của phương Tây đã làm suy giảm uy tín của triều đình và làm tăng thêm sự bất mãn trong xã hội. Sự gia tăng của các phong trào đấu tranh chống ngoại xâm đã tạo ra những lực lượng chính trị mới, như các tổ chức yêu nước, các đảng phái chính trị và các nhà lãnh đạo dân tộc. Sự truyền bá các tư tưởng dân chủ đã thúc đẩy sự ra đời và phát triển của các phong trào đòi quyền tự do, dân chủ và bình đẳng.

3.3. Tư Tưởng Giao Thoa Văn Hóa Và Thức Tỉnh Dân Tộc

Sự du nhập của các tư tưởng phương Tây vào Đông Á đã tạo ra những xung đột và đối thoại trong xã hội. Các tư tưởng về dân chủ, tự do, bình đẳng, pháp quyền và chủ nghĩa dân tộc đã ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy và hành động của các lực lượng xã hội. Sự phục hưng của các giá trị truyền thống cũng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành ý thức dân tộc và bản sắc văn hóa. Sự giao thoa giữa các nền văn hóa đã tạo ra những sản phẩm văn hóa mới, mang đậm dấu ấn của cả phương Đông và phương Tây.

IV. So Sánh Cải Cách Minh Trị Nhật Bản Tự Cường Trung Quốc

Dù đều là phong trào cải cách ở Đông Á, Phong trào Duy Tân Đông Á Minh Trị của Nhật Bản và Tự Cường của Trung Quốc có nhiều điểm khác biệt. Minh Trị Duy Tân diễn ra một cách triệt để và toàn diện, từ chính trị, kinh tế, quân sự đến văn hóa, giáo dục. Trong khi đó, phong trào Tự Cường ở Trung Quốc chỉ tập trung vào việc hiện đại hóa quân sự và kinh tế, mà không có những thay đổi sâu sắc về chính trị và xã hội. Kết quả là, Nhật Bản đã trở thành một cường quốc, trong khi Trung Quốc vẫn tiếp tục suy yếu và bị các nước phương Tây xâm lược. Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự khác biệt này là sự khác biệt trong lực lượng lãnh đạo và sự ủng hộ của xã hội đối với phong trào cải cách. Nhật Bản có một tầng lớp lãnh đạo quyết tâm và có tầm nhìn, cùng với sự ủng hộ rộng rãi của các tầng lớp xã hội. Trong khi đó, Trung Quốc thiếu một tầng lớp lãnh đạo đủ mạnh và sự ủng hộ của xã hội còn hạn chế. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Trong các phong trào cải cách xuất hiện ở Đông Á chỉ có công cuộc duy tân Minh Trị ở Nhật Bản và cải cách ở Thái Lan được xem là thành công, đất nước giữ được độc lập và không trở thành thuộc địa của thực dân phương Tây".

4.1. Phong Trào Cải Cách Minh Trị Thành Công Nhờ Yếu Tố Nào

Phong trào cải cách Minh Trị ở Nhật Bản thành công nhờ nhiều yếu tố, trong đó quan trọng nhất là sự quyết tâm của tầng lớp lãnh đạo, sự ủng hộ của xã hội và sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây. Tầng lớp lãnh đạo Minh Trị là những người có tầm nhìn, có kiến thức và có quyết tâm thay đổi đất nước. Họ đã thực hiện những cải cách triệt để và toàn diện trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, kinh tế, quân sự đến văn hóa, giáo dục. Sự ủng hộ của xã hội đối với phong trào cải cách cũng rất quan trọng. Các tầng lớp xã hội, từ quý tộc đến nông dân, đều nhận thức được sự cần thiết phải thay đổi để bảo vệ đất nước. Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây cũng là một yếu tố quan trọng. Nhật Bản đã học hỏi những kinh nghiệm tốt của phương Tây, đồng thời duy trì những giá trị truyền thống của dân tộc.

4.2. Phong Trào Tự Cường Vì Sao Thất Bại

Phong trào Tự Cường ở Trung Quốc thất bại vì nhiều lý do, trong đó quan trọng nhất là sự thiếu quyết tâm của tầng lớp lãnh đạo, sự thiếu ủng hộ của xã hội và sự thiếu triệt để trong cải cách. Tầng lớp lãnh đạo Tự Cường chủ yếu là các quan lại bảo thủ, không có tầm nhìn và không có quyết tâm thay đổi đất nước. Họ chỉ tập trung vào việc hiện đại hóa quân sự và kinh tế, mà không có những thay đổi sâu sắc về chính trị và xã hội. Sự ủng hộ của xã hội đối với phong trào Tự Cường cũng rất hạn chế. Các tầng lớp xã hội, đặc biệt là nông dân, không nhận thấy được lợi ích của phong trào cải cách. Sự thiếu triệt để trong cải cách cũng là một yếu tố quan trọng. Phong trào Tự Cường chỉ tập trung vào việc nhập khẩu công nghệ và vũ khí của phương Tây, mà không chú trọng đến việc xây dựng một nền kinh tế và xã hội hiện đại.

V. Ý Nghĩa Lịch Sử Và Bài Học Từ Phong Trào Cải Cách Đông Á

Phong trào cải cách ở Đông Á có ý nghĩa lịch sử to lớn. Nó đánh dấu sự thức tỉnh của các dân tộc Đông Á trước nguy cơ xâm lược của phương Tây. Nó cũng cho thấy sự cần thiết phải thay đổi để tồn tại và phát triển trong bối cảnh thế giới đang biến động. Bài học lớn nhất từ phong trào cải cách ở Đông Á là sự cần thiết phải có một tầng lớp lãnh đạo quyết tâm và có tầm nhìn, cùng với sự ủng hộ rộng rãi của các tầng lớp xã hội. Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây cũng là một yếu tố quan trọng để thành công trong cải cách. Sự so sánh giữa cải cách Minh Trị và Tự Cường là một ví dụ điển hình cho thấy sự khác biệt giữa thành công và thất bại trong cải cách. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Khác với cách mạng xã hội, vai trò quyết định thắng lợi của chương trình cải cách đó chính là giai cấp thống trị và các lực lượng tham gia cùng lợi ích."

5.1. Bài Học Về Lãnh Đạo Và Sự Đồng Thuận Xã Hội Trong Cải Cách

Bài học về lãnh đạo và sự đồng thuận xã hội là một trong những bài học quan trọng nhất từ phong trào cải cách ở Đông Á. Sự thành công của cải cách Minh Trị và sự thất bại của Tự Cường cho thấy rõ sự khác biệt giữa một tầng lớp lãnh đạo quyết tâm và có tầm nhìn, cùng với sự ủng hộ rộng rãi của các tầng lớp xã hội, và một tầng lớp lãnh đạo thiếu quyết tâm và sự ủng hộ của xã hội còn hạn chế. Lãnh đạo không chỉ là việc hoạch định chính sách, mà còn là việc truyền cảm hứng và động viên các tầng lớp xã hội tham gia vào quá trình cải cách. Sự đồng thuận xã hội là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự ổn định và bền vững của quá trình cải cách.

5.2. Tiếp Thu Chọn Lọc Giá Trị Phương Tây Chìa Khóa Thành Công

Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây là một chìa khóa quan trọng để thành công trong cải cách. Các nước Đông Á có thể học hỏi những kinh nghiệm tốt của phương Tây, nhưng đồng thời cũng phải duy trì những giá trị truyền thống của dân tộc. Việc sao chép một cách máy móc các mô hình phương Tây có thể dẫn đến những hậu quả tiêu cực, như sự mất bản sắc văn hóa và sự gia tăng bất bình đẳng xã hội. Sự tiếp thu có chọn lọc các giá trị phương Tây đòi hỏi sự sáng tạo và linh hoạt, để tạo ra những mô hình phát triển phù hợp với điều kiện cụ thể của mỗi quốc gia.

VI. Tương Lai Của Cải Cách Đông Á Hướng Tới Phát Triển Bền Vững

Ngày nay, các nước Đông Á tiếp tục đối mặt với những thách thức mới, như biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội, và cạnh tranh kinh tế. Để đối phó với những thách thức này, các nước Đông Á cần tiếp tục cải cách và đổi mới. Tuy nhiên, khác với các phong trào cải cách trong quá khứ, các phong trào cải cách hiện nay cần tập trung vào phát triển bền vững, bảo vệ môi trường, và đảm bảo công bằng xã hội. Các nước Đông Á có thể học hỏi những kinh nghiệm tốt của nhau, đồng thời hợp tác với các nước khác trên thế giới để giải quyết những vấn đề toàn cầu. Theo luận án của Phạm Thị Phượng Linh "Cải cách là một quy luật tất yếu không thể thiếu được trong lịch sử phát triển của từng quốc gia dân tộc nhằm đưa đất nước phát triển, thoát khỏi tình trạng nghèo nàn lạc hậu, thoát khỏi ách nô lệ ngoại xâm."

6.1. Thách Thức Mới Biến Đổi Khí Hậu Bất Bình Đẳng Và Cạnh Tranh

Các nước Đông Á đang phải đối mặt với những thách thức lớn từ biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội, và cạnh tranh kinh tế. Biến đổi khí hậu đe dọa đến sản xuất nông nghiệp, nguồn nước và đời sống của người dân. Bất bình đẳng xã hội gia tăng, gây ra những bất ổn chính trị và xã hội. Cạnh tranh kinh tế ngày càng gay gắt, đòi hỏi các nước Đông Á phải nâng cao năng lực cạnh tranh và đổi mới sáng tạo. Để đối phó với những thách thức này, các nước Đông Á cần phải có những chính sách phù hợp và sự hợp tác quốc tế.

6.2. Phát Triển Bền Vững Mô Hình Cải Cách Cho Tương Lai Đông Á

Phát triển bền vững là một mô hình cải cách phù hợp cho tương lai của Đông Á. Phát triển bền vững không chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế, mà còn chú trọng đến bảo vệ môi trường và đảm bảo công bằng xã hội. Các nước Đông Á cần phải có những chính sách khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo, giảm phát thải khí nhà kính, bảo vệ đa dạng sinh học, và cải thiện đời sống của người nghèo và các nhóm yếu thế trong xã hội. Phát triển bền vững đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy và hành động của tất cả các tầng lớp xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình khoa học mang tên "Lực lượng tham gia phong trào cải cách ở các nước Đông Á (nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX)" là luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử thế giới (mã số: 9.11), do nghiên cứu sinh Phạm Thị Phượng Linh thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Tiến Lực tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (bảo vệ năm 2022). Hội đồng chấm luận án gồm các phản biện độc lập: PGS.TS. Trần Thị Thanh Vân, PGS.TS. Ngô Minh Oanh; và các ủy viên phản biện: TS. Đỗ Thị Hạnh, PGS.TS. Trần Thị Thanh Vân, TS. Lê Phụng Hoàng.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Vào nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản phương Tây chuyển mạnh từ giai đoạn tự do cạnh tranh sang giai đoạn độc quyền, thúc đẩy làn sóng bành trướng thuộc địa và tìm kiếm thị trường trên phạm vi toàn cầu, đặc biệt tại khu vực Đông Á. Đứng trước áp lực đe dọa xâm lược từ bên ngoài và khủng hoảng chính trị - xã hội từ bên trong, các quốc gia Đông Á đã xuất hiện nhiều xu hướng phản ứng khác nhau nhằm tự cường và bảo vệ độc lập dân tộc: từ đấu tranh vũ trang, đàm phán hòa bình cho đến các phong trào cải cách, duy tân theo hướng dân chủ tư sản (tiêu biểu như Minh Trị duy tân ở Nhật Bản, cải cách của triều đại Chakri ở Xiêm, Bách nhật duy tân ở Trung Quốc, cùng các đề xướng canh tân ở Việt Nam).

Mặc dù đã có nhiều công trình trong và ngoài nước nghiên cứu về lịch sử các phong trào cải cách ở Đông Á giai đoạn này, phần lớn các công trình trước đây chỉ tiếp cận từng cuộc cải cách một cách riêng lẻ, tập trung vào bối cảnh, nội dung hoặc tiến trình sự kiện. Yếu tố lực lượng tham gia cải cách—bao gồm lực lượng khởi xướng, lãnh đạo, ủng hộ và chống đối—chưa được khảo sát một cách hệ thống, đa diện và đối sánh toàn diện giữa các quốc gia. Việc phân tích chuyên sâu về lực lượng tham gia là khoảng trống nghiên cứu cần được giải quyết nhằm lý giải nguyên nhân thành công của Nhật Bản cũng như sự thất bại của Trung Quốc trong giai đoạn lịch sử này.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Văn bản luận án xác định hệ thống mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

• Mục tiêu nghiên cứu:
  1. Làm rõ những vấn đề lý luận chung về cải cách, đổi mới, cách mạng xã hội và xây dựng khái niệm lực lượng cải cách.
  2. Xác định, làm rõ các lực lượng tham gia cải cách ở Trung Quốc và Nhật Bản nửa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX; so sánh nhằm chỉ ra các điểm tương đồng và dị biệt trong cơ cấu lực lượng của hai quốc gia.
  3. Lý giải nguyên nhân thành bại và giá trị lịch sử của phong trào cải cách ở hai quốc gia từ góc độ lực lượng tham gia.
• Nhiệm vụ nghiên cứu:
  1. Phân tích hoạt động của các đại diện trong phong trào cải cách ở Trung Quốc và Nhật Bản, bao gồm ba bộ phận: lực lượng lãnh đạo, lực lượng ủng hộ và lực lượng chống đối.
  2. Nghiên cứu so sánh nhằm tìm ra những điểm chung của phong trào cải cách ở Đông Á và nét đặc thù của từng nước Nhật Bản và Trung Quốc.
  3. Làm rõ thành phần, nguồn gốc, hoạt động của các lực lượng tham gia; phân tích bối cảnh, nhân tố tác động cùng kết quả, ý nghĩa lịch sử của phong trào.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Lực lượng tham gia phong trào cải cách ở các nước Đông Á giai đoạn nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX (xem xét cơ cấu gồm lực lượng lãnh đạo/khởi xướng, lực lượng ủng hộ và lực lượng chống đối).
• Phạm vi không gian: Tập trung chủ yếu vào hai quốc gia điển hình là Nhật Bản và Trung Quốc (theo khái niệm Đông Á nghĩa hẹp bao gồm Nhật Bản, Trung Quốc và Triều Tiên). Phạm vi không gian được mở rộng khi khảo sát cơ sở lý luận và đối sánh với Xiêm (Thái Lan) và Việt Nam.
• Phạm vi thời gian: Nửa sau thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, mốc thời gian diễn ra công cuộc Minh Trị duy tân (1868–1912) và phong trào Bách nhật duy tân (1898) cùng các biến động chính trị liên quan.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp và phân loại khối lượng lớn tài liệu học thuật trong và ngoài nước thành các nhóm nghiên cứu chính:

Nhóm tài liệu	Các tác giả, công trình tiêu biểu được khảo sát trong văn bản	Hướng tiếp cận và đóng góp của tài liệu
Nghiên cứu trong nước (Tổng quan lịch sử)	Đào Trinh Nhất (1936), Vĩnh Sính (1991), Nguyễn Văn Kim (2000), Nguyễn Tiến Lực (2013), Nguyễn Huy Quý (2004), Đào Duy Đạt (2018), Vũ Dương Ninh (chủ biên, 2007), Nguyễn Văn Tận (2017), cùng các bài viết của Phạm Quang Minh (2006), Nguyễn Thanh Bình (2007), Vương Hiểu Thu (2001), Phạm Hồng Tung (2003), Nguyễn Văn Hồng (2003).	Trình bày bối cảnh kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và nội dung các cuộc cải cách ở Nhật Bản, Trung Quốc và khu vực; đặt nền móng tư liệu về diễn biến lịch sử.
Nghiên cứu trong nước (Lực lượng cải cách)	Nguyễn Văn Y (1972), Doãn Chính, Nguyễn Tôn Nhan (2004), Nguyễn Tiến Lực (2010, 2013, 2018), Thích Thiên Ân (1965), Huỳnh Phương Anh (2010), Nguyễn Văn Kim (1999, 2019).	Khảo sát tiểu sử, tư tưởng của các nhân vật duy tân tiêu biểu (nhóm Duy tân thập kiệt ở Nhật Bản; Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Đàm Tự Đồng, Nghiêm Phục ở Trung Quốc); vai trò của tầng lớp samurai và nhóm lãnh đạo dạng tam đầu chế và Genro.
Nghiên cứu ngoài nước (Tổng quan lịch sử)	W.G. Beasley (1963), G. Sansom (1969, 1989), Marius B. Jansen và nhóm tác giả The Cambridge History of Japan (2011), Andrew Gordon (2003), John G. Roberts, Chie Nakane và Shinzaburo Oishi (1990), Okakura Kakuzo (1905), Edwin O. Reischauer (1947, 1998), Curtis Andressen, Alistair D. Swale (2009), John W. Dower, John Caiger (1997), Banno Junji và Ohno Kenichi (2021), John King Fairbank, Kwang-Ching Liu (1988, 2011), Jack Gray (1990), Chih-Yu Liao (2006), Polianxki, Immanuel C.Y. Hsu (1970), Gilbert Rozman (1981).	Phân tích sâu sắc sự chuyển đổi kinh tế - xã hội thời kỳ Tokugawa và thời kỳ Thanh mạt; tác động của văn minh phương Tây, sự chuẩn bị điều kiện kinh tế - xã hội cho công cuộc cận đại hóa.
Nghiên cứu ngoài nước (Lực lượng cải cách)	Stephen S. Large (1997), J. Morris (1895), Donald Keene (2005), Joyce C. Lebra (1973), Alan Macfarlane, Fukuzawa Yukichi (1934, 2007, 2018), Nitobe Inazo (1990), Anthony J. Bryant (1989), Thomas Cleary (2014), Masaaki Kosaka và David Abosch (1958), Sakaiya Taichi (2004), Shimada Masakazu (2018), Tsuchiya Takao (2019), Weng Ching-hsi (1966), Peter Zarrow, Cát Kiếm Hùng, Lý Trạch Hậu, Kimberly Black (2013), Jung Chang (2013).	Nghiên cứu về Thiên hoàng Minh Trị, các chính khách thời Minh Trị, giới doanh nhân (Shibusawa Eiichi), tư tưởng khai sáng (Fukuzawa Yukichi), phái Dương vụ, phái Duy tân thời kỳ đầu và vai trò của Từ Hi Thái hậu.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các tài liệu trên cung cấp khối lượng dữ liệu phong phú, các nghiên cứu trước đây thường tiếp cận lực lượng cải cách một cách phân tán, tập trung vào từng nhân vật riêng lẻ hoặc xem lực lượng cải cách chỉ là một phần nhỏ phụ thuộc vào tiến trình lịch sử chung. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống học thuật: xây dựng khung lý luận về lực lượng cải cách (bao gồm lực lượng khởi xướng/lãnh đạo, lực lượng ủng hộ và lực lượng chống đối), khảo sát đồng bộ cơ cấu, nguồn gốc, hoạt động và mối quan hệ giữa các lực lượng này, đồng thời thực hiện so sánh đối chiếu có hệ thống giữa hai trường hợp Nhật Bản và Trung Quốc.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết, khái niệm và khung phân tích

Luận án vận dụng nền tảng lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin về:

• Mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất quy định sự vận động, phát triển của xã hội.
• Lý luận về giai cấp và đấu tranh giai cấp; phân tích điều kiện dẫn tới cách mạng xã hội và cải cách xã hội.
• Quan điểm của V.I. Lênin và Karl Kautsky về mối quan hệ giữa cải cách và cách mạng: cải cách tạo ra những biến đổi bộ phận và duy trì chính quyền của giai cấp thống trị, trong khi cách mạng lật đổ chế độ cũ và thiết lập chính quyền mới.

Luận án làm rõ và phân định ranh giới giữa ba khái niệm:

1. Đổi mới: Sự vận động mang tính tất yếu khách quan của sự vật, hiện tượng nhằm thay đổi cái cũ lỗi thời.
2. Cải cách xã hội: Chương trình kinh tế - xã hội do chủ thể cầm quyền chủ động tiến hành từ trên xuống nhằm tạo ra bước nhảy vọt về chất lượng trong phát triển kinh tế - xã hội nhưng không làm thay đổi bản chất chính quyền nhà nước.
3. Cách mạng xã hội: Phương thức thay thế hình thái kinh tế - xã hội này bằng hình thái kinh tế - xã hội khác tiến bộ hơn, diễn ra từ dưới lên thông qua đấu tranh giai cấp và bạo lực cách mạng, giải quyết triệt để vấn đề chính quyền nhà nước.

Luận án xây dựng khái niệm và cấu trúc Lực lượng tham gia cải cách gồm ba bộ phận:

• Lực lượng khởi xướng và lãnh đạo: Nhóm người tiên phong đề ra đường lối và giới cầm quyền nắm giữ quyền lực nhà nước thực tế để tổ chức thực hiện cải cách.
• Lực lượng ủng hộ: Các tầng lớp xã hội (trí thức, thương nhân, quan lại cấp tiến, chuyên gia nước ngoài...) có hành động đồng tình và thúc đẩy cải cách.
• Lực lượng chống đối: Các nhóm bảo thủ, thủ cựu trong xã hội và bộ máy nhà nước nhằm duy trì đặc quyền, quyền lợi cũ.

Khung phân tích của luận án kết hợp lý thuyết về tính chính danh quyền lực chính trị của Max Weber (gồm ba nguồn gốc: thẩm quyền truyền thống, thẩm quyền lôi cuốn cá nhân và thẩm quyền duy lý dựa trên pháp luật) và lý thuyết về giới tinh hoa chính trị (political elites của C. Wright Mills, Bá tước James Bryce, Nguyễn Hữu Khiển) để phân tích vai trò của giai cấp cầm quyền ở Nhật Bản và Trung Quốc.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp lịch sử và phương pháp logic: Sử dụng trên cả hai phương diện đồng đại và lịch đại nhằm phục dựng trung thực tiến trình biến chuyển xã hội, sự xâm nhập của thực dân phương Tây và phân tích bản chất, quy luật của phong trào cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc.
• Phương pháp so sánh: Áp dụng phương pháp đồng nhất (so sánh các điểm tương đồng) và phương pháp dị biệt (so sánh các điểm khác biệt) giữa lực lượng cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc.
• Phương pháp chính trị học và liên ngành: Phân tích cơ chế vận hành của quyền lực nhà nước, hành vi chính trị của các chủ thể cầm quyền, kết hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp và miêu tả khoa học.

Nguồn tư liệu nghiên cứu

1. Tài liệu gốc:
   • Tập tư liệu Japan - A Documentary History the Late Tokugawa Period to the Present (David J. Lu dịch và biên tập, NXB Routledge, 1996).
   • Tập tư liệu The Meiji Japan Through Contemporary Sources (2 tập, The Centre for East Asian Cultural Studies, Tokyo, 1970).
   • Tập tư liệu Japan by the Japanese (Alfred Stead tập hợp các sắc lệnh, chỉ dụ của Thiên hoàng Minh Trị, 1904).
   • Tập tư liệu Treaties between the Empire of China and Foreign Powers (William Frederick Mayers tập hợp các điều ước quốc tế của Trung Quốc).
   • Tác phẩm Tiểu sử và tập diễn văn Lương Khải Siêu (Lương Khải Siêu, Trần Huy Liệu dịch, 1929).
   • Các tác phẩm nguyên bản và tự truyện của Fukuzawa Yukichi (Khuyến học, Khái lược văn minh luận, Phúc ông tự truyện).
2. Tài liệu thứ cấp: Các công trình nghiên cứu chuyên khảo, luận án tiến sĩ, bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành lịch sử và khu vực học trong và ngoài nước.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu về lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc nửa cuối thế kỉ XIX đầu XX

Chương 1 hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài theo hai nhóm chính: nhóm nghiên cứu tổng thể lịch sử cận đại Nhật Bản - Trung Quốc và nhóm nghiên cứu chuyên sâu về các nhân vật, lực lượng tham gia cải cách.

Tác giả chỉ ra rằng các công trình lịch sử đã làm rõ bối cảnh và diễn biến của Minh Trị duy tân và Duy tân Mậu Tuất, nhưng phần lớn khảo sát lực lượng cải cách ở dạng phân tán. Các vấn đề về vai trò thực quyền của Thiên hoàng Minh Trị, tính chất liên minh giữa triều đình với các samurai cấp tiến thuộc các phiên Tây Nam (Satsuma, Choshu, Tosa, Hizen), cũng như hạn chế về thực quyền của vua Quang Tự và sự phản kháng của phe thủ cựu do Từ Hi Thái hậu đứng đầu ở Trung Quốc chưa được đặt trong một hệ quy chiếu so sánh đối chiếu toàn diện. Đây là cơ sở để luận án xác lập hướng nghiên cứu riêng biệt.

Chương 2. Lý luận về cải cách và cải cách ở các nước Đông Á nửa cuối thế kỉ XIX đầu XX

Chương 2 tập trung xây dựng cơ sở lý luận về đổi mới, cải cách xã hội, cách mạng xã hội và lực lượng tham gia cải cách. Tác giả phân tích bối cảnh, nội dung (chính trị, văn hóa - giáo dục, quân sự - đối ngoại), tiến trình, kết quả và bản chất của phong trào cải cách ở các nước Đông Á.

Chương này luận giải sâu sắc về nhân tố quyền lực chính trị và tính chính danh của lực lượng lãnh đạo:

• Tại Nhật Bản, ngôi vị Thiên hoàng mang tính chính danh truyền thống tuyệt đối dựa trên huyết thống "vạn thế nhất hệ", kết hợp giữa nhân cách hóa và thần thánh hóa. Khi Mạc phủ Tokugawa suy yếu, ngọn cờ "Tôn vương nhương Di" đã giúp tập hợp các tầng lớp xã hội mà không bị xem là phản bội quốc gia.
• Tại Trung Quốc, triều đình Mãn Thanh là vương triều của tộc người thiểu số cai trị người Hán, thiếu hụt tính chính danh truyền thống bền vững. Vua Quang Tự tuy là người đứng đầu triều đình về danh nghĩa nhưng không nắm thực quyền quân sự và hành chính; quyền lực thực tế thuộc về Từ Hi Thái hậu và phái thủ cựu.
• Chương này cũng mở rộng đối sánh với trường hợp cải cách thành công ở Xiêm (vua Rama IV - Mongkut và vua Rama V - Chulalongkorn nắm giữ trọn vẹn quyền lực nhà nước) và các đề xuất cải cách không thành công ở Việt Nam (các bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, Bùi Viện, Phạm Phú Thứ, Nguyễn Lộ Trạch không được vua Tự Đức và triều đình tiếp nhận).

Chương 3. Các nhân tố tác động đến lực lượng tham gia cải cách ở các nước Đông Á nửa cuối thế kỉ XIX đầu XX – Trường hợp Nhật Bản và Trung Quốc

Chương 3 phân tích bốn nhóm nhân tố khách quan và chủ quan tác động đến sự hình thành, nhận thức và hành động của các lực lượng cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc:

1. Áp lực xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây: Sự kiện "Tàu đen" (Black Ships) của Đề đốc Perry buộc Mạc phủ ký Hiệp ước Kanagawa (1854) ở Nhật Bản; Chiến tranh thuốc phiện (1840–1842) và các điều ước bất bình đẳng ở Trung Quốc. Tác động này đã thúc đẩy tầng lớp trí thức và quan lại thức tỉnh trước nguy cơ mất độc lập.
2. Nhân tố chính trị - xã hội: Cấu trúc chính trị phân quyền cát cứ Bakuhan (Mạc phủ - Phiên quốc) ở Nhật Bản tạo điều kiện cho các phiên Tây Nam tự chủ kinh tế - quân sự và hình thành lực lượng đối lập; trong khi cấu trúc quân chủ chuyên chế tập quyền cao độ ở Trung Quốc kìm hãm sự xuất hiện của các trung tâm quyền lực độc lập mang tính cải cách.
3. Nhân tố văn hóa, tư tưởng: Các trào lưu học thuật ở Nhật Bản như Nho học, Quốc học, Lan học (Rangaku) và tư tưởng khai quốc tạo tiền đề tri thức tiếp thu phương Tây; ở Trung Quốc, tư tưởng Nho giáo truyền thống bám rễ sâu sắc khiến việc tiếp nhận Tây học diễn ra chậm chạp và chịu sự bài xích gay gắt từ tầng lớp sĩ đại phu bảo thủ.
4. Nhân tố kinh tế: Sự phát triển của kinh tế hàng hóa, thương nghiệp và các đô thị lớn (Osaka, Kyoto, Edo) thời kỳ Tokugawa làm suy yếu nền tảng kinh tế phong kiến và biến đổi địa vị kinh tế của tầng lớp samurai; trong khi kinh tế Trung Quốc vẫn thuần túy nông nghiệp tự cấp tự túc kéo dài, thương nghiệp bị kìm hãm.

Chương 4. Lực lượng tham gia phong trào cải cách ở các nước Đông Á cuối thế kỉ XIX đầu XX – Trường hợp Nhật Bản và Trung Quốc

Chương 4 là chương trọng tâm, phân tích chi tiết cơ cấu và hoạt động của ba bộ phận lực lượng tại hai nước:

                          CƠ CẤU LỰC LƯỢNG THAM GIA CẢI CÁCH
   LỰC LƯỢNG LÃNH ĐẠO              LỰC LƯỢNG ỦNG HỘ              LỰC LƯỢNG CHỐNG ĐỐI

• Lực lượng khởi xướng và lãnh đạo:
  • Nhật Bản: Hình thành liên minh giữa Thiên hoàng Minh Trị và nhóm võ sĩ cấp tiến trẻ tuổi thuộc các phiên Tây Nam như Satsuma, Choshu, Tosa, Hizen (tiêu biểu: Kido Takayoshi, Okubo Toshimichi, Saigo Takamori, Ito Hirobumi, Okuma Shigenobu, Iwakura Tomomi). Lực lượng này nắm giữ toàn bộ quyền lực nhà nước thực tế, kiểm soát quân đội và bộ máy hành chính trung ương.
  • Trung Quốc: Lực lượng khởi xướng là các sĩ phu cấp tiến (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Đàm Tự Đồng, Nghiêm Phục). Người đứng đầu danh nghĩa là vua Quang Tự nhưng nhà vua hoàn toàn không có thực quyền chính trị và quân đội để bảo vệ các chiếu chỉ cải cách.
• Lực lượng ủng hộ cải cách:
  • Nhật Bản: Tầng lớp trí thức khai sáng (tiêu biểu: Fukuzawa Yukichi), tầng lớp doanh nhân - nhà tư bản công thương nghiệp (tiêu biểu: Shibusawa Eiichi), hệ thống du học sinh và đội ngũ chuyên gia nước ngoài được chính phủ thuê mượn.
  • Trung Quốc: Nhóm các nhà tư tưởng duy tân thời kỳ đầu (Phùng Quế Phần, Vương Thao, Dung Hoằng, Tiết Phúc Thành, Mã Kiến Trung, Trần Xí, Trịnh Quan Ứng, Hà Khải) và một số quan lại thuộc phái Dương Vụ. Tuy nhiên, lực lượng này phân tán, không tạo thành liên minh kinh tế - chính trị vững chắc.
• Lực lượng chống đối cải cách:
  • Nhật Bản: Tầng lớp võ sĩ bảo thủ bất mãn do bị tước bỏ đặc quyền sau chính sách "Phế phiên, lập huyện" (dẫn đến các cuộc nổi dậy của sĩ tộc), nhưng nhanh chóng bị quân đội chính quy của triều đình dập tắt.
  • Trung Quốc: Phe thủ cựu trong triều đình do Từ Hi Thái hậu đứng đầu, nắm giữ toàn bộ thực quyền quân sự và hệ thống quan lại bảo thủ. Phe này đã thực hiện cuộc chính biến Mậu Tuất, giam lỏng vua Quang Tự và hành quyết nhóm "Lục quân tử" (trong đó có Đàm Tự Đồng).
• So sánh tương đồng và dị biệt: Luận án tổng kết các tiêu chí so sánh về nguồn gốc xã hội, cơ chế phân bổ quyền lực, sự gắn kết với các giai cấp xã hội và mức độ kiên định trong việc thực thi mục tiêu duy tân giữa hai quốc gia.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt khoa học

• Xây dựng khung lý luận về lực lượng cải cách: Luận án xác lập khái niệm và cấu trúc hoàn chỉnh về lực lượng tham gia cải cách trong lịch sử, phân định rõ ba nhóm: lãnh đạo, ủng hộ và chống đối, dựa trên các tiêu chí không gian, thời gian, số lượng, chất lượng và mối quan hệ với quần chúng nhân dân.
• Phân tích hệ thống các nhân tố tác động: Làm rõ sự tác động đa chiều của các nhân tố áp lực thực dân phương Tây, chính trị - xã hội, văn hóa - tư tưởng và kinh tế đối với sự hình thành và chuyển biến nhận thức của lực lượng cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc.
• Thực hiện so sánh đối chiếu chuyên sâu: Chỉ ra những điểm tương đồng và dị biệt có tính bản chất giữa lực lượng cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc, từ đó lý giải căn nguyên thành bại của công cuộc cải cách: sự thành công của Nhật Bản gắn liền với một liên minh lãnh đạo có thực quyền nhà nước và tính chính danh vững chắc, trong khi thất bại của Trung Quốc bắt nguồn từ sự cô lập và bất lực về quyền lực của lực lượng lãnh đạo cải cách trước phe thủ cựu.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp nguồn tư liệu khoa học có hệ thống và tin cậy cho công tác nghiên cứu, giảng dạy học phần Lịch sử thế giới cận đại, Lịch sử khu vực Đông Á tại các trường đại học và viện nghiên cứu.
• Rút ra các bài học kinh nghiệm lịch sử về vai trò của nhân tố con người, xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo tinh hoa, tập hợp và phát huy lực lượng xã hội ủng hộ, nhận diện và chuyển hóa lực lượng chống đối phục vụ sự nghiệp Đổi mới đất nước tại Việt Nam hiện nay.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo phạm vi xác định của tác giả, luận án tập trung khảo sát sâu vào hai trường hợp nghiên cứu điển hình là Nhật Bản và Trung Quốc; các quốc gia khác trong khu vực Đông Á như Triều Tiên, Xiêm, Việt Nam chủ yếu được tiếp cận dưới góc độ đối sánh và mở rộng lý luận. Nguồn tư liệu lưu trữ sơ cấp tiếng Mãn và các tài liệu nội bộ của phe thủ cựu Trung Quốc chưa được khai thác toàn diện do giới hạn tiếp cận tư liệu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các quốc gia Đông Nam Á và Đông Bắc Á khác trên cùng hệ quy chiếu lý luận về lực lượng cải cách; đào sâu nghiên cứu các nhóm lực lượng xã hội tầng lớp dưới và các tác động chuyển hóa tâm lý xã hội trong quá trình thực hiện cải cách.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho:

1. Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Lịch sử: Đặc biệt là chuyên ngành Lịch sử thế giới, Lịch sử Đông Á, Nhật Bản học và Trung Quốc học.
2. Giảng viên và nhà nghiên cứu Chính trị học, Xã hội học: Tham khảo khung phân tích lý luận về giai cấp cầm quyền, giới tinh hoa chính trị, tính chính danh quyền lực và phương thức quản trị sự biến đổi xã hội.
3. Các nhà hoạch định chính sách: Tham khảo các bài học lịch sử về tổ chức lực lượng, tạo lập sự đồng thuận xã hội và xử lý các xung đột lợi ích trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế.

Các phần đáng tham khảo nhất trong văn bản: Chương 2 (khung lý luận phân biệt đổi mới - cải cách - cách mạng và lý thuyết quyền lực nhà nước) và Chương 4 (khảo sát tư liệu chi tiết và các luận điểm đối sánh về ba bộ phận lực lượng tham gia cải cách giữa Nhật Bản và Trung Quốc).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt cải cách xã hội và cách mạng xã hội dựa trên những tiêu chuẩn lý luận nào?

Theo luận án, cải cách xã hội và cách mạng xã hội khác nhau cơ bản ở bốn điểm:

• Chủ thể và phương thức tiến hành: Cải cách do nhóm thống trị bên trên chủ trương thực hiện từ trên xuống; cách mạng là sự nghiệp của quần chúng nhân dân diễn ra từ dưới lên.
• Mức độ biến đổi xã hội: Cải cách chỉ tạo ra những thay đổi bộ phận trong khuôn khổ chế độ hiện tồn, ít xáo trộn hơn; cách mạng làm đảo lộn triệt để cấu trúc xã hội và thay thế hình thái kinh tế - xã hội cũ bằng hình thái mới tiến bộ hơn.
• Vấn đề bạo lực: Cách mạng luôn gắn liền với đấu tranh giai cấp quyết liệt và bạo lực vũ trang; cải cách tiến hành bằng các biện pháp hòa bình, điều chỉnh luật pháp và chính sách.
• Vấn đề chính quyền nhà nước: Cải cách duy trì bản chất và quyền lực của giai cấp thống trị cũ; cách mạng lật đổ hoàn toàn chính quyền cũ và thiết lập nền chuyên chính của giai cấp mới tiến bộ.

2. Thành phần lực lượng lãnh đạo công cuộc Minh Trị duy tân ở Nhật Bản gồm những ai?

Lực lượng lãnh đạo công cuộc Minh Trị duy tân là một liên minh chính trị đặc thù đứng đầu là Thiên hoàng Minh Trị cùng với các võ sĩ (samurai) trẻ tuổi có tư tưởng cấp tiến thuộc các phiên Tây Nam (Satsuma, Choshu, Tosa, Hizen). Các nhân vật tiêu biểu gồm có: Kido Takayoshi, Inouye Kaoru, Maebara Issei, Hirozawa Saneomi (phiên Choshu); Okubo Toshimichi, Saigo Takamori, Kuroda Kiyotaka, Terajima Munemori (phiên Satsuma); Itagaki Taisuke, Goto Shojiro, Sasaki Takayuki (phiên Tosa); Okuma Shigenobu, Eto Shimpei, Oki Takato (phiên Hizen); cùng sự phối hợp của một số công khanh triều đình như Iwakura Tomomi và Sanjo Saneyoshi.

3. Nguyên nhân cốt lõi khiến lực lượng lãnh đạo Duy tân Mậu Tuất 1898 ở Trung Quốc thất bại là gì?

Nguyên nhân cốt lõi là lực lượng lãnh đạo cải cách không nắm được quyền lực nhà nước thực tế. Vua Quang Tự tuy ủng hộ nhóm sĩ phu cấp tiến (Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu, Đàm Tự Đồng) nhưng bản thân nhà vua chỉ có quyền lực danh nghĩa, không nắm được quân đội và ngân sách. Quyền lực thực tế tối cao nằm trong tay Từ Hi Thái hậu và phái thủ cựu. Khi cải cách đụng chạm đến quyền lợi của tầng lớp quý tộc Mãn Thanh, phe thủ cựu đã nhanh chóng phát động chính biến đàn áp phong trào.

4. Lực lượng chống đối cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc có điểm gì khác nhau?

• Tại Nhật Bản: Lực lượng chống đối là tầng lớp võ sĩ bảo thủ bị mất bổng lộc và đặc quyền sau chính sách "Phế phiên, lập huyện". Sự chống đối diễn ra dưới dạng các cuộc nổi loạn vũ trang cục bộ của sĩ tộc, nhanh chóng bị quân đội chính quy hiện đại của chính quyền Minh Trị trấn áp triệt để.
• Tại Trung Quốc: Lực lượng chống đối là giới chóp bu cầm quyền tối cao của bộ máy nhà nước do Từ Hi Thái hậu đứng đầu, nắm giữ trọn vẹn quân đội và quyền bổ nhiệm quan lại. Do đó, lực lượng chống đối ở Trung Quốc đã sử dụng trực tiếp công cụ bạo lực nhà nước để tiêu diệt lực lượng cải cách.

5. Khái niệm "tính chính danh quyền lực" được luận án vận dụng như thế nào để so sánh giữa Nhật Bản và Trung Quốc?

Vận dụng lý thuyết của Max Weber, luận án chỉ ra:

• Tại Nhật Bản, Thiên hoàng sở hữu tính chính danh truyền thống tuyệt đối qua thiết chế "vạn thế nhất hệ", vừa mang yếu tố thần thánh hóa vừa mang yếu tố nhân cách hóa. Điều này tạo nên biểu tượng đoàn kết dân tộc tối cao, giúp lực lượng duy tân tập hợp xã hội dưới ngọn cờ "Tôn vương".
• Tại Trung Quốc, nhà Thanh là vương triều ngoại tộc (Mãn Châu cai trị người Hán), tính chính danh truyền thống luôn bị nghi ngờ và đối mặt với mâu thuẫn dân tộc gay gắt. Hoàng quyền gắn liền với quan niệm "thay đổi thiên mệnh" khi mất tài đức, làm suy yếu sự gắn kết xã hội và làm suy giảm niềm tin vào các chính sách của triều đình.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thị Phượng Linh là công trình nghiên cứu lịch sử chuyên sâu, làm sáng tỏ cơ cấu, đặc điểm và vai trò của lực lượng tham gia phong trào cải cách ở Đông Á nửa sau thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Thông qua việc xây dựng khung lý luận về lực lượng cải cách và đối sánh hai trường hợp Nhật Bản và Trung Quốc, luận án khẳng định vai trò quyết định của việc nắm giữ quyền lực nhà nước thực tế và tính chính danh chính trị của giai cấp lãnh đạo đối với sự thành bại của một chương trình duy tân. Kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp tri thức cho lịch sử thế giới cận đại mà còn gợi mở những giá trị thực tiễn đối với sự nghiệp Đổi mới đất nước hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1. Bên cạnh đó, ba phong trào lớn xuất hiện trong giai đoạn này là Duy tân Mậu Tuất 1898, phong trào Nghĩa hòa đoàn và Cách mạng Tân Hợi 1911 được tái hiện khá rõ nét trong tác phẩm. Tuy nhiên, các vấn đề kinh tế Trung Quốc trước và sau khi ký kết các hiệp ước bất bình đẳng với phương Tây chưa được nghiên cứu sâu sắc. Nghiên cứu về Biến pháp Mậu Tuất không thể không nhắc đến công trình: “Tiến trình cận đại hóa Trung Quốc qua phong trào Dương Vụ và phong trào Duy tân (1861- 1898)” (2018) của Đào Duy Đạt.

Đây có thể xem là công trình có ý nghĩa đối với luận án, cung cấp những nội dung cơ bản về cuộc đời, sự nghiệp của các nhà duy tân Mậu Tuất 1898 và sự chuyển biến về nhận thức và hành động của vua Quang Tự. Toàn bộ tiến trình, kết quả của phong trào duy tân ở Trung Quốc hay những hoạt động của Khang Hữu Vi, Nghiêm Phục, Đàm Tự Đồng, những cuộc luận chiến giữa phái Duy tân và các thế lực bảo thủ được nghiên cứu rất sâu sắc và toàn diện trong tác phẩm. Tuy nhiên, những hoạt động của Lương Khải Siêu trong quá trình biến pháp chưa được nghiên cứu chi tiết và các nhân vật lãnh đạo, ủng hộ Duy tân Mậu Tuất được nghiên cứu thông qua tiến trình lịch sử Trung Quốc thời kỳ cận đại. Công trình “Phong trào cải cách ở một số nước Đông Á giữa thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX” (2007) do Vũ Dương Ninh chủ biên là công trình nghiên cứu rất sâu sắc về phong trào cải cách tiêu biểu ở các quốc gia Đông Á thời kỳ cận đại.

Đó là cải cách Minh Trị ở Nhật Bản (1868-1912), cải cách ở Xiêm (1868-1910), cải cách ở Trung Quốc và những xu hướng cải cách ở Việt Nam giai đoạn nửa cuối thế kỉ XIX đầu XX. Những 12 vấn đề về bối cảnh lịch sử trước khi cải cách diễn ra ở Trung Quốc và Nhật Bản được nêu lên cụ thể nhưng những vấn đề về lực lượng cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc chưa được được nghiên cứu sâu sắc. Đây là công trình có ý nghĩa quan trọng đối với luận án, cung cấp những kiến thức cho luận án về Minh Trị duy tân ở Nhật Bản và Biến pháp Mậu Tuất ở Trung Quốc. Tuy nhiên, mỗi chuyên đề trong công trình này nghiên cứu về phong trào vận động cải cách ở mỗi quốc gia một cách riêng biệt.

Vấn đề yếu tố con người được tác giả Vũ Dương Ninh nghiên cứu khái quát trong phần nhận xét tổng thể. Tác giả cho rằng yếu tố con người trong cải cách gồm có bốn nhóm, đó là đội ngũ những nhà cải cách, quần chúng nhân dân, các thế lực bảo thủ và các chuyên gia nước ngoài. Trong mỗi cuộc vận động cải cách ở mỗi quốc gia sẽ có đủ hoặc không đủ bốn nhóm nhân vật này. Đây là hướng đi mà luận án sẽ tập trung nghiên cứu và phát triển dựa trên diễn biến của Minh Trị duy tân ở Nhật Bản và Duy tân Mậu Tuất ở Trung Quốc.

Trên cơ sở đó, luận án sẽ rút ra những nhận định, so sánh mối tương đồng và dị biệt của nhóm lực lượng tham gia cải cách ở hai quốc gia này. Những vấn đề cải cách ở Đông Á được Nguyễn Văn Tận nghiên cứu trong công trình “Các cuộc cải cách và vận động cải cách ở Đông Á từ nửa sau những năm 50 của thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX” (2017). Phạm vi nghiên cứu của là công cuộc Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản, Biến pháp Mậu Tuất ở Trung Quốc, cải cách ở Xiêm của vua Rama V, cuộc vận động cải cách ở Việt Nam, khuynh hướng vận động cải cách ở Philippines và Indonesia. Những nội dung về bối cảnh, nội dung các cuộc vận động cải cách, nguyên nhân thành công và thất bại, những tác động của các phong trào cải cách này được nghiên cứu sâu sắc.

Các bài báo nghiên cứu đối sánh công cuộc cải cách ở các quốc gia Đông Á gồm có: Phạm Quang Minh với bài “Cải cách ở Xiêm và Việt Nam cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ XX: Những nguyên nhân thành bại” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á số 6 (81)/2006, tr.29-40, bài viết “Thử bàn về cuộc Minh Trị Duy tân ở Nhật Bản và Thái Bình Thiên Quốc ở Trung Quốc” của Nguyễn Thanh Bình đăng trên Tạp chí Đông Bắc Á số 6 (2007), Vương Hiểu Thu với bài nghiên cứu “So sánh nguyên nhân thành bại của Duy tân Mậu Tuất 1898 và Duy tân Minh Trị 1868”đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản số 1-2001, Phạm Hồng Tung với bài “Vài nhận định về cuộc cải cách ở Thái Lan (Siam) dưới các triều vua Mongkut và Chulalongkorn từ cái nhìn so sánh khu vực” đăng trên Tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 6-2003, Nguyễn Văn Tận với bài viết “Về những nét 13 tương đồng và dị biệt trong lịch sử Thái Lan và Nhật Bản thời cận đại” đăng trên tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á số 4(34), 8-2001, bài báo “Phong trào Duy tân ở châu Á khát vọng chuyển mình hội lưu thời đại” của Nguyễn Văn Hồng đăng trên Tạp chí Khoa học Đại học quốc gia Hà Nội, số 1 năm 2003 đã phân tích và minh chứng rằng duy tân, cải cách ở các nước châu Á, đặc biệt là ở Nhật Bản và Trung Quốc là phù hợp với xu thế thời đại. Những bài báo này có giá trị cung cấp cái nhìn đối sánh về các cuộc cải cách thời cận đại của các quốc gia trong khu vực Đông Á. Một cách khái quát, các công trình, tác phẩm bài báo trên đây có giá trị rất lớn đối với luận án trong việc tiếp cận tổng thể về xu hướng, con đường hiện đại hóa đất nước, bảo vệ độc lập dân tộc bằng con đường canh tân, tự cường. Những vấn đề về bối cảnh lịch sử Nhật Bản và Trung Quốc, những nội dung cải cách của Minh Trị duy tân và Biến pháp Mậu Tuất được nghiên cứu toàn diện và sâu sắc.

Vì đây là những công trình nghiên cứu chính về công cuộc cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc nên những vấn đề về lực lượng lãnh đạo và tham gia cải cách chỉ được nghiên cứu khái quát thông qua tiến trình lịch sử. Những vấn đề đối sánh giữa lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc cũng còn bỏ ngỏ. Nhóm thứ hai: các công trình, tác phẩm nghiên cứu về lực lượng tham gia phong trào cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc giai đoạn cận đại Lực lượng tham gia cải cách ở Nhật Bản và Trung Quốc gồm có lực lượng lãnh đạo cải cách, lực lượng ủng hộ cải cách và lực lượng chống đối cải cách. Nghiên cứu về cuộc đời và những hoạt động của nhà duy tân Trung Quốc Lương Khải Siêu là công trình “Lương Khải Siêu – cuộc đời và sự nghiệp nhà đại cách mạng Trung Hoa” được biên soạn bởi tác giả Nguyễn Văn Y, Nhà xuất bản Hoa Đăng – Việt Nam xuất bản năm 1972.

Đây là công trình được dịch từ các nguồn tài liệu chính sử đáng tin cậy về tiểu sử và những hoạt động của Lương Khải Siêu. Phần đầu của tác phẩm nghiên cứu về bối cảnh Trung Quốc từ năm 1939 đến năm 1911. Đây là giai đoạn lịch sử ảnh hưởng rõ rệt đến nhận thức, tư tưởng canh tân đất nước của Lương Khải Siêu. Phần hai, tác phẩm nghiên cứu rất sâu sắc về cuộc đời, những hoạt động trong cuộc vận động duy tân (1894-1898).

Những ảnh hưởng tư tưởng Lương Khải Siêu đến xã hội Trung Quốc, những nhận định về Lương Khải Siêu về phương diện văn chương, phương diện tư tưởng, phương diện chính trị là những điểm mới chúng tôi kế thừa trong chuyên đề nghiên cứu. Bên cạnh đó, tác phẩm còn dịch những bài thơ, tản văn của Lương Khải 14 Siêu từ nguyên tác. Dựa trên nguồn tài liệu đáng tin cậy, tác phẩm đưa ra những so sánh về tư tưởng canh tân có sự khác biệt của Lương Khải Siêu với Khang Hữu Vi. Đối với các nhà duy tân Trung Quốc cũng được nghiên cứu khái quát qua một số các tác phẩm.

Tư tưởng của Khang Hữu Vi, Đàm Tự Đồng, Nghiêm Phục được nghiên cứu trong công trình “Lịch sử triết học phương Đông” của tác giả Doãn Chính. Thái độ các nhà Nho đối với việc hấp thụ Tây học nửa sau thế kỉ XIX và tư tưởng của Khang Hữu Vi được nghiên cứu trong tác phẩm “Nho học Trung Quốc” (2004) của Nguyễn Tôn Nhan. Đối với việc nghiên cứu lực lượng lãnh đạo cải cách ở Nhật Bản có những tác phẩm tiêu biểu. Công trình “Duy tân thập kiệt – mười nhân vật kiệt xuất của Minh Trị Duy tân” (2018) của Nguyễn Tiến Lực là tài liệu có ý nghĩa rất quan trọng đối với luận án.

Tác phẩm nghiên cứu mười nhân vật duy tân tiêu biểu cho ba thời kỳ Minh Trị duy tân. Những nhân vật tiền Minh Trị duy tân gồm Yoshida Shoin, Sakamoto Ryoma. Duy tân tam kiệt gồm có Saigo Takamori, Okubo Toshimichi, Kido Takayoshi và Duy tân ngũ kiệt mới gồm có: Iwakura Tomomi, Ito Hirobumi, Okuma Shigenobu, Fukuzawa Yukichi và Shibusawa Eiichi. Đây là công trình nghiên cứu tổng hợp về cuộc đời, những đóng góp của mười nhân vật trong sự nghiệp duy tân ở Nhật Bản.

Ngoài ra, Nguyễn Tiến Lực có nhiều công trình về Nhật Bản, nghiên cứu về Duy tân tam kiệt là Saigo Takamori, Okubo Toshimichi và Kido Takayoshi có công trình “Minh Trị Duy tân và Việt Nam” (2010). Trong công trình này, những vấn đề về sứ đoàn Iwakura, lực lượng ủng hộ cải cách như những chuyên gia nước ngoài hay các du học sinh thời Minh Trị duy tân được nghiên cứu sâu sắc trong các chương 8, 9, 10 của tác phẩm. Bên cạnh đó, công trình“Minh Trị Duy tân và Việt Nam” (2010) đã nghiên cứu các trường phái khác nhau khi tiếp cận về thuật ngữ Minh Trị duy tân. Tư tưởng của nhà khai sáng trong phong trào cải cách ở Nhật mà điển hình là FukuzawaYukichi cũng được nghiên cứu trong công trình “FukuzawaYukichi và Nguyễn Trường Tộ tư tưởng cải cách giáo dục” (2013).

Đây là những công trình có ý nghĩa rất quan trọng mà chuyên đề kế thừa những tư liệu có giá trị trong việc nghiên cứu cuộc đời và sự nghiệp của lực lượng lãnh đạo và lực lượng ủng hộ cải cách ở Nhật Bản giai đoạn cận đại.