CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ LUẬT ÁP DỤNG GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI BẰNG TRỌNG TÀI 1. Khái niệm tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài và luật áp dụng giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài 1.1 Khái niệm tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài Tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài là một khái niệm mang nội hàm thương mại - pháp lý quốc tế. Trong mỗi một giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội cụ thể, khái niệm tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài có thể mang những nội hàm riêng biệt. Khái niệm tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài mang những dấu ấn đặc trưng của cơ chế kinh tế và điều kiện cơ sở vật chất của một xã hội, một Nhà nước, một giai đoạn lịch sử nhất định.
Việc xây dựng khái niệm tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài và làm rõ nội hàm của nó sẽ giúp chúng ta thấy được bản chất pháp lý của một tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài, từ đó xây dựng những biện pháp hữu hiệu để giải quyết tranh chấp nhanh chóng, chính xác, đúng pháp luật. Thông qua đó, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tranh chấp, đảm bảo trật tự hoạt động thương mại quốc tế trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Theo từ điển Tiếng Việt phổ thông “tranh chấp là sự giành nhau một cách giằng co cái không rõ về bên nào” hoặc “đấu tranh giằng co khi có ý kiến bất đồng, thường là vấn đề quyền lợi của hai bên” hoặc Thuật ngữ “tranh chấp” theo từ điển luật học Black’ law dictionary do West Pub Co xuất bản năm 1999 thì, “tranh chấp chính là mâu thuẫn, bất đồng; sự mâu thuẫn về các yêu cầu hay quyền; sự đòi hỏi về quyền, yêu cầu hay đòi hỏi từ một bên được đáp lại bởi một yêu cầu hay lập luận trái ngược của bên kia”. Như vậy, theo tôi “tranh chấp là sự mâu thuẫn, bất đồng về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm giữa các chủ thể có liên quan khi tham gia vào các quan hệ pháp luật”.
Quá trình hội nhập quốc tế nói chung và hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng ngày càng được mở rộng và đi vào thực chất, khả năng phát sinh tranh chấp thương mại quốc tế ngày càng nhiều. Hiện nay, các tranh chấp phát sinh trong quan hệ thương mại cũng được hiểu theo nghĩa rất rộng, các quan hệ thương mại “không chỉ giới hạn ở các quan hệ thương mại tư của các thương nhân mà còn phải bao hàm cả khía cạnh công của vấn đề với yếu tố tham gia của nhà nước và các chế định thương mại quốc tế”. -7- Luật áp dụng giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài ở Việt Nam hiện nay “Dưới góc độ pháp lý, tranh chấp thương mại được hiểu là những bất đồng, mâu thuẫn về quyền lợi và nghĩa vụ giữa các bên trong một quan hệ xã hội nhất định được pháp luật điều chỉnh”1. Chính vì vậy, Luật TTTM đã đưa ra định nghĩa về tranh chấp có yếu tố nước ngoài: là tranh chấp phát sinh trong quan hệ thương mại, quan hệ pháp luật khác có yếu tố nước ngoài được quy định tại Bộ luật dân sự (khoản 4, Điều 3).
Bên cạnh đó Bộ luật TTDS năm 2004 cũng có quy định về vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài là: “vụ việc dân sự có ít nhất một trong các đương sự là người nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài hoặc các quan hệ dân sự giữa các đương sự là công dân, cơ quan , tổ chức Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó theo pháp luật nước ngoài, phát sinh tại nước ngoài hoặc tài sản liên quan đến quan hệ đó ở nước ngoài” (khoản 2 Điều 405). Điều này cho thấy, pháp luật Việt Nam quy định về quan hệ kinh doanh, thương mại có “yếu tố nước ngoài” là một quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài. Quan hệ này khác với các quan hệ kinh doanh, thương mại không có yếu tố nước ngoài ở một trong ba dấu hiệu sau đây: (i) Về chủ thể: quan hệ thương mại có yếu tố nước ngoài là quan hệ có ít nhất một trong các bên tham gia là cơ quan, tổ chức, cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Chủ thể tham gia vào hoạt động thương mại gọi là thương nhân, thương nhân nước ngoài cũng có thể là tổ chức, có thể là cá nhân.
Nếu thương nhân là cá nhân thì được hiểu bao gồm cả cá nhân nước ngoài, người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Theo Điều 3 Nghị định 138/2006/NĐ-CP ngày 15 tháng 11 năm 2006, quy định chi tiết thi hành các quy định của BLDS về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài thì: “Người nước ngoài” là người không có quốc tịch Việt Nam, bao gồm người có quốc tịch nước ngoài và người không quốc tịch (khoản 2); còn “Người Việt Nam định cư ở nước ngoài” là người có quốc tịch Việt Nam và người gốc Việt Nam đang cư trú, làm ăn, sinh sống lâu dài ở nước ngoài (khoản 3). Nếu thương nhân nước ngoài không phải là cá nhân, thì theo Điều 3 Nghị định 138/2006/NĐ-CP ngày 15 tháng 11 năm 2006, quy định chi tiết thi hành các quy định của BLDS về quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài cũng có hai trường hợp: “Cơ quan, tổ chức nước ngoài” là các cơ quan, tổ chức không phải là cơ quan, tổ chức Việt Nam được thành lập theo pháp luật nước ngoài, bao gồm cả cơ quan, tổ chức quốc tế được thành lập theo pháp luật quốc tế (khoản 4) và “Pháp nhân nước ngoài” là pháp nhân 1 Nguyên Bá Diến (Chủ biên), Giáo trình Luật Thương Mại Quốc tế, Nxb Đại Học Quốc gia Hà Nội 2005, Tr 581 -8- Luật áp dụng giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài ở Việt Nam hiện nay được thành lập theo pháp luật nước ngoài (khoản 5). Sự phong phú của các chủ thể tham gia vào các hoạt động thương mại có yếu tố nước ngoài, cho thấy các quốc gia ngày cũng tham gia nhiều vào các quan hệ thương mại với pháp nhân và công dân nước ngoài.
Điều này cũng dễ hiểu vì sao quốc gia lại có thể trở thành một bên chủ thể trong một tranh chấp thương mại “tư” có yếu tố nước ngoài. (ii) Về khách thể của quan hệ thương mại có yếu tố nước ngoài: một quan hệ thương mại ở nước ngoài là quan hệ mà khách thể của quan hệ này tồn tại ở nước ngoài. Khách thể của quan hệ thương mại này có thể là tài sản hoặc lợi ích khác. Khách thể trong hoạt động thương mại này, thể hiện ở việc có sự di chuyển của hàng hóa, dịch vụ, vốn… từ trong nước ra nước ngoài và ngược lại.
Từ việc phân tích nội hàm của hoạt động thương mại, tôi cũng cho rằng khách thể trong một quan hệ thương mại có yếu tố nước ngoài cũng bao gồm: hàng hóa, dịch vụ, quyền sở hữu trí tuệ, hoạt động đầu tư được đưa từ trong nước ra nước ngoài và ngược lại. Còn các chủ thể tham gia quan hệ thương mại trong trường hợp này đều là các thương nhân Việt Nam. (iii) Về sự kiện pháp lý: là căn cứ xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ thương mại có yếu tố nước ngoài xảy ra ở nước ngoài. Quan hệ thương mại phát sinh giữa các chủ thể đều là các thương nhân Việt Nam nhưng sự kiện pháp lý làm phát sinh quan hệ thương mại xảy ra ở nước ngoài (nơi ký kết, thực hiện hợp đồng…).
Tóm lại, qua những phân tích nói trên, có thể thấy, tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài có thể tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, riêng tôi cho rằng: “Tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài là sự mâu thuẫn, bất đồng về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm giữa các chủ thể có liên quan khi tham gia vào hoạt động thương mại hàng hóa, thương mại dịch vụ, thương mại liên quan đến quyền quyền sở hữu trí tuệ và thương mại đầu tư có mục đích sinh lời. Yếu tố nước ngoài được xác định một trong ba dấu hiệu: Chủ thể trong tranh chấp thương mại là các bên có quốc tịch, nơi cư trú, nơi có trụ sở thương mại ở các nước khác nhau; hoặc tranh chấp phát sinh từ các quan hệ thương mại giữa các cá nhân, tổ chức Việt Nam nhưng căn cứ để xác lập, thay đổi, chấm dứt quan hệ đó xảy ra ở nước ngoài hoặc đối tượng của quan hệ thương mại ở nước ngoài”. Chúng ta đều biết rằng hình thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thông qua hoạt động của Hội đồng trọng tài (HĐTT) hoặc trọng tài viên với tư cách là bên thứ ba độc lập nhằm giải quyết tranh chấp bằng việc đưa ra phán quyết có giá trị bắt buộc các bên phải thi hành. Tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài được giải quyết bằng -9- Luật áp dụng giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài ở Việt Nam hiện nay trọng tài cũng mang những đặc điểm thông thường của một tranh chấp thương mại không có yếu tố nước ngoài.
Tuy nhiên, tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài có điểm đặc thù “gắn liền với yếu tố nước ngoài” nên loại tranh chấp này không chỉ điều chỉnh bằng pháp luật quốc gia nơi lựa chọn trọng tài để giải quyết tranh chấp mà còn chịu sự điều chỉnh của pháp luật nước ngoài. Vì vậy, luật áp dụng là đặc trưng cơ bản để phân biệt việc giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài và giải quyết tranh chấp thương mại không có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài. Nội dung cơ bản về luật áp dụng giải quyết tranh chấp thương mại có yếu tố nước ngoài bằng trọng tài Thực tế có những tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài mà không hề dẫn chiếu đến một hệ thống pháp luật nào. Các trọng tài viên hoàn toàn dựa vào hợp đồng và những thỏa thuận về quyền và nghĩa vụ của các bên.
Đây là trường hợp thường xảy ra đối với các hợp đồng kinh tế dài hàng trăm trang quy định đầy đủ và cụ thể những điều các bên được phép làm hay không được phép làm.Tuy nhiên, những tranh chấp có thể xảy ra ở bất cứ một thời điểm nào về bất cứ một vấn đề gì, ngay cả những luật sư giỏi nhất, những chuyên gia kinh tế hàng đầu đôi khi cũng không thể lường trước được.