Phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục và 4 chƣơng nội dung sau: Chƣơng 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu những vấn đề liên quan đến nội dung luận án Chƣơng 2: Những vấn đề lý luận về luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng thƣơng mại quốc tế. Chƣơng 3: Thực trạng pháp luật Việt Nam và điều ƣớc quốc tế mà Việt Nam là thành viên về luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng thƣơng mại quốc tế Chƣơng 4: Những bất cập còn tồn tại và giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam về luật áp dụng đối với hợp đồng thƣơng mại quốc tế. 9 z CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU NHỮNG VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN NỘI DUNG LUẬN ÁN Nghiên cứu về hệ thống pháp luật điều chỉnh hợp đồng thƣơng mại quốc tế là một trong những vấn đề đƣợc nhiều công trình trong nƣớc và quốc tế quan tâm, do tính phức tạp của các quan hệ hợp đồng thƣơng mại quốc tế rất rộng, đa dạng, phong phú, bao trùm nhiều vấn đề pháp lý, nhiều hệ thống pháp luật khác nhau. Nội dung chƣơng 1 sẽ tập trung nghiên cứu tổng quan vấn đề luật áp dụng đối với các hợp đồng thƣơng mại quốc tế trên thế giới và tại Việt Nam, thông qua việc nghiên cứu tổng quan các công trình tiêu biểu nhƣ luận án, các công trình dƣới hình thức giáo trình, sách chuyên khảo, các bài báo khoa học đăng trên các tạp chí chuyên ngành, công trình nghiên cứu khoa học dƣới mọi hình thức nhằm làm rõ những vấn đề đã đƣợc nghiên cứu và chỉ ra những vấn đề chƣa đƣợc nghiên cứu về vấn đề luật áp dụng đối với các hợp đồng thƣơng mại quốc tế tại Việt Nam.
Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Hiện nay trên thế giới cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu vấn đề luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng thƣơng mại quốc tế dƣới nhiều hình thức khác nhau nhƣ luận án, giáo trình, sách chuyên khảo, bài viết tạp chí chuyên ngành, công trình nghiên cứu khoa học của các cơ quan tổ chức trong nƣớc và quốc tế. Nội dung của các công trình này khá phong phú và đa dạng, nghiên cứu nhiều khía cạnh về lĩnh vực luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng thƣơng mại quốc tế. Tuy nhiên, do phạm vi có hạn, luận án này không thể khảo sát và trình bày đƣợc hết các công trình ở các nƣớc và quốc tế mà chỉ trích dẫn một số công trình tiêu biểu có liên quan đến luận án nhƣ sau: * Các công trình nghiên cứu về lý luận liên quan đến luật áp dụng đối với hợp đồng 10 z Dƣới hình thức là sách chuyên khảo có thể tìm thấy công trình « The Law Applicable to International commercial contract and the status of Lex Mercatoria with a special emphasic on choice of law rules in the European community” của tác giả Mert Elcin, đƣợc công bố năm 2010 tại Mỹ.
Nội dung cuốn sách trình bày những vấn đề lý luận cơ bản về luật áp dụng đối với hợp đồng thƣơng mại quốc tế, đồng thời phân tích lịch sử ra đời, hình thành phát triển của Lex mercatoria nhƣ một loại nguồn cơ bản đƣợc áp dụng đối với hợp đồng tại châu Âu [134]. Một công trình khác của tác giả Giuditta Cordero-Moss năm 2014 « International Commercial Contracts: Applicable Sources and Enforceability”. Nội dung cuốn sách chủ yếu phân tích các loại nguồn luật có thể đƣợc áp dụng điều chỉnh các hợp đồng thƣơng mại quốc tế, đồng thời làm rõ thực tiễn xác định luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng trong giai đoạn soạn thảo hợp đồng, chọn luật giải quyết nội dung tranh chấp và luật áp dụng để công nhận thi hành phán quyết trọng tài [118]. Bên cạnh đó, phần lớn các giáo trình về Tƣ pháp quốc tế tại các trƣờng Đại học lớn trên thế giới đều có các nội dung về luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng thƣơng mại quốc tế, tiêu biểu nhƣ giáo trình Droit international prive nhà xuất bản Economica, của Giáo sƣ Bernard Audit – Đại học Paris 2 (Pantheon Assass) năm 2000; Giáo trình Private International Law của Francois Dessemontet, đại học Lausanne and Fribourg (Thụy sỹ) năm 2005… Đặc biệt nhiều công trình về vấn đề luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng thƣơng mại quốc tế đƣợc công bố trên các tạp chí luật uy tín, tiêu biểu nhƣ các bài viết sau: - Choice of law in international contracts, some fundamental conflict of laws issues, của tác giả A.FM Maniruzzaman, đăng trên tạp chí Jounal international of arbitration 1999 Kluwer Law International.
Nội dung bài viết phân tích các học thuyết về luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng (proper law doctrine) có nguồn gốc từ án lệ Anh, đồng thời tác giả chứng minh rằng hợp đồng đƣợc tạo ra bởi một hệ thống luật riêng do các bên lựa chọn [91]. - The Concept of Characteristic Performance and the Proper Law Doctrine của tác giả Nicky Richardson, đăng trên tạp chí Bond Law Review. Bài viết phân 11 z tích về khái niệm “nơi thực hiện nghĩa vụ đặc trưng” theo quy định của Rome I và học thuyết luật riêng điều chỉnh quan hệ nghĩa vụ hợp đồng (Proper Law Doctrine). Thông qua các án lệ thực tiễn, bài viết đƣa ra một số lập luận mang tính khoa học về cách xác định “nơi thực hiện nghĩa vụ đặc trưng” trong các tình huống cụ thể để xác định luật áp dụng đối với hợp đồng trong trƣờng hợp các bên không chọn luật áp dụng [136].
- Economic of law as choice of law của tác giả Ralf Michaels (2008). Thông qua việc luận giải hai học thuyết có mối quan hệ gắn bó: Học thuyết về các quyền đƣợc bảo đảm (vested-rights theory) và học thuyết đánh giá lợi ích nhà nƣớc (governmental-interest analysis), tác giả cho rằng các quan hệ tƣ thƣờng tỏ ra hiệu quả và thƣờng đối lập với lợi ích của cả cộng đồng (nhóm quan hệ này tỏ ra kém hiệu quả), do vậy cần thiết xây dựng các quy phạm áp dụng bắt buộc (mandatory rules). Theo tác giả, quan điểm Tự do ý chí có thể tạo ra cho một bên có thể chuyển các giao dịch hợp đồng không chỉ thuần túy ở một quốc gia mà sang các quốc gia khác nhằm tìm kiếm lợi ích. Vấn đề này đƣợc gọi là (forum shopping), điều đó có thể làm giảm lợi ích của một quốc gia.
Đồng thời tác giả lý giải tại sao luật pháp và lợi ích kinh tế có thể chi phối tính hiệu quả của quyền tự do ý chí, sự kết hợp hai yếu tố này giải thích tính hợp lý của việc tại sao luật quốc nội của mỗi nƣớc (đặc biệt các nƣớc xã hội chủ nghĩa) thƣờng có quy định riêng, phân biệt giữa các quy định của hợp đồng trong nƣớc với các hợp đồng quốc tế. Tác giả cũng khẳng định lợi ích kinh tế nghĩa là sự lựa chọn giữa lợi ích công và lợi ích tƣ, và đó cũng là sự lựa chọn của cá nhân và của nhà nƣớc. Do vậy, Kinh tế luật nghĩa là sự lựa chọn pháp luật, sự lựa chọn áp dụng luật công hay luật tƣ trong quan hệ hợp đồng [144]. *Các công trình nghiên cứu về quá trình hài hòa hóa và thống nhất hóa pháp luật quốc tế và pháp luật các nước về luật áp dụng đối với hợp đồng Một số công trình trên thế giới đã tập trung nghiên cứu về quá trình xây dựng và thống nhất cũng nhƣ nội dung các điều ƣớc quốc tế, tập quán thƣơng mại quốc tế trong lĩnh vực hợp đồng với tƣ cách là nguồn luật áp dụng điều chỉnh các hợp đồng thƣơng mại quốc tế, các công trình đã phân tích chuyên sâu cách thức áp dụng giải 12 z thích các quy định này tại các quốc gia thành viên.
Tiêu biểu là các công trình nghiên cứu nội dung Công ƣớc Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG), Nguyên tắc hợp đồng thƣơng mại quốc tế của UNIDROIT (PICC), hay Nguyên tắc hợp đồng châu Âu (PECL)… tiêu biểu có thể kể đến một số công trình sau: - Choice of the applicable law and equal treatment in the European Union của BABAYEV, RUFAT, luận án tiến sĩ công bố năm 2012 thuộc Đại học Durham University (Anh). Nội dung luận án nghiên cứu các vấn đề lý luận của nguyên tắc bình đẳng trong việc chọn luật áp dụng theo các quy định của hệ thống pháp luật châu Âu đồng thời phân tích mối quan hệ giữa nguyên tắc bình đẳng và nguyên tắc tự do ý chí trong việc chọn luật áp dụng điều chỉnh hợp đồng tại các quốc gia thành viên EU [94]. - The Law Applicable to International Trade Transactions with Brazilian Parties: A Comparative Study of the Brazilian Law, the CISG, and the American Law about contract formation. Đây là công trình nghiên cứu của Anelize Slomp Aguiar, Đại học Toronto (Canada), công bố năm 2011.
Công trình nghiên cứu các quy định của pháp luật Braxin, pháp luật thƣơng mại Hoa Kỳ và Công ƣớc Viên 1980 về mua bán hàng hoá quốc tế trong các giao dịch thƣơng mại mà một bên thƣơng nhân đến từ Braxin. Nội dung công trình nghiên cứu phân tích, so sánh giữa luật Braxin với CISG và luật Hoa kỳ về các điều kiện hình thành hợp đồng, các án lệ thực tiễn và đánh giá việc áp dụng các quy định này tại Braxin [90]. - Where do we stand on the Rome I Regulation? In the future of European contract law của tác giả Katharina Boele-Woelki & Vesna Lazíc, nhà xuất bản Kluwer Law International năm 2007. Nội dung cuốn sách tập trung phân tích các vấn đề pháp lý cơ bản của quy định Rome I năm 2008 và xu thế phát triển của pháp luật hợp đồng tại châu Âu.
Thông qua việc phân tích các quy định cụ thể của Công ƣớc Rome I và Luật hợp đồng tại châu Âu, tác giả phân tích mối quan hệ giữa việc áp dụng công ƣớc Rome I tại các quốc gia thành viên EU nhằm làm sáng tỏ xu thế thống nhất hóa pháp luật châu Âu về hợp đồng [125]. 13 z - Rome I: an update on the law applicable to contractual obligations in Europe của tác giả Nils Willem Vernooij. Bài viết đƣợc công bố trên tạp chí The Columbia Journal of European Law online. Bài viết luận giải những điểm mới của quy định Rome I năm 2008 của Hội đồng châu Âu so với công ƣớc Rome 1980 về luật áp dụng đối với quan hệ nghĩa vụ hợp đồng nhƣ một sự kế thừa và phát triển của các nguyên tắc chọn luật áp dụng trong lĩnh vực hợp đồng, qua đó đánh giá những điểm kế thừa và phát triển của pháp luật châu Âu về luật áp dụng đối với hợp đồng quốc tế [135].
- The Rome I Regulation của tác giả Ole Lando & Peter Arnt Nielsel (2008).